Đột quỵ là tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề nếu không được xử trí kịp thời. Trong những phút đầu tiên sau khi khởi phát, việc sơ cứu đúng cách đóng vai trò quyết định đến khả năng sống sót và phục hồi của người bệnh. Vì vậy, mỗi người cần trang bị kiến thức sơ cứu đột quỵ cơ bản để hỗ trợ người bệnh hiệu quả, đồng thời tận dụng tối đa “thời gian vàng” trước khi được can thiệp y tế chuyên sâu.
Những điều cần hiểu rõ khi sơ cứu đột quỵ tại nhà
Trước khi bắt tay vào thực hiện các hành động hỗ trợ y tế, việc thấu hiểu bản chất của bệnh lý cũng như các dấu hiệu nhận biết lâm sàng là nguyên tắc tối thượng để tránh việc xử lý sai lệch, gây nguy hiểm đến tính mạng người bệnh.
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ là tình trạng tổn thương não bộ cấp tính, xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một vùng não bị gián đoạn đột ngột hoặc suy giảm nghiêm trọng. Khi bị thiếu máu, vùng não đó sẽ rơi vào trạng thái thiếu oxy và chất dinh dưỡng trầm trọng. Chỉ trong vòng vài phút, các tế bào thần kinh bắt đầu chết đi với tốc độ hàng triệu tế bào mỗi phút.
Đột quỵ được chia làm hai loại chính:
- Đột quỵ nhồi máu não (chiếm khoảng 85%): Do có cục máu đông (huyết khối) hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn hoàn toàn lòng động mạch cấp máu cho não.
- Đột quỵ xuất huyết não: Do một mạch máu não bị vỡ ra, khiến máu tràn vào các nhu mô não xung quanh, gây tăng áp lực nội sọ và phá hủy các tế bào thần kinh.
Dấu hiệu nhận biết đột quỵ
Để nhận biết nhanh một người có đang bị đột quỵ hay không, y học hiện đại sử dụng quy tắc F.A.S.T kinh điển. Chỉ cần người bệnh xuất hiện đột ngột một trong các dấu hiệu sau, bạn cần kích hoạt quy trình cấp cứu ngay lập tức:
- F – Face (Khuôn mặt): Gương mặt người bệnh mất cân đối, bị xệ một bên mặt hoặc méo miệng. Bạn có thể kiểm tra bằng cách bảo người bệnh cười lớn hoặc nhe răng, nếu nụ cười bị lệch sang một bên, cơ mặt không thể chuyển động đồng đều thì đây là dấu hiệu rất rõ ràng.
- A – Arms (Tay – Chân): Một bên tay hoặc chân của người bệnh bị yếu, tê bì hoặc liệt hoàn toàn, không thể cử động được. Bạn hãy bảo người bệnh giơ cả hai tay lên cao cùng lúc, nếu một bên tay không thể giơ lên được hoặc tự động rơi xuống thõng sàng thì đó là bất thường.
- S – Speech (Giọng nói): Người bệnh đột ngột gặp khó khăn trong việc ngôn ngữ, nói ngọng, nói lắp, nói những từ vô nghĩa hoặc hoàn toàn không hiểu lời người khác nói. Hãy bảo họ lặp lại một câu nói đơn giản, nếu họ nói ú ớ, không rõ lời thì nguy cơ đột quỵ rất cao.
- T – Time (Thời gian): Nếu một người xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong ba dấu hiệu trên, thời gian là mạng sống. Bạn cần ghi nhớ chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu khởi phát triệu chứng và lập tức thực hiện các bước sơ cứu, gọi xe cấp cứu không chậm trễ một giây nào.
Hướng dẫn thao tác sơ cứu đột quỵ chi tiết
Khi phát hiện người thân có các biểu hiện của đột quỵ, người sơ cứu cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ xử trí dưới đây để bảo vệ tối đa các tế bào não còn sống sót:
Giữ bình tĩnh và đặt người bệnh nằm đúng tư thế
Sự hoảng loạn của người xung quanh hoàn toàn không giúp ích cho bệnh nhân mà ngược lại có thể gây ra những hành động sai lầm. Hãy hít một hơi thật sâu để lấy lại bình tĩnh và ngay lập tức tiếp cận người bệnh.
- Nếu người bệnh còn tỉnh táo: Hãy đỡ họ nằm ngửa trên một mặt phẳng cứng, khô ráo và thoáng mát (giường hoặc sàn nhà). Kê đầu và vai của người bệnh cao lên một góc khoảng 30 – 45 độ so với mặt phẳng nằm. Tư thế này giúp giảm bớt áp lực máu lên não, hạn chế nguy cơ tăng áp lực nội sọ nguy hiểm.
- Nếu người bệnh có biểu hiện buồn nôn, nôn mửa hoặc hôn mê sâu: Bạn cần lập tức xoay người bệnh nằm nghiêng sang một bên an toàn (tư thế nằm nghiêng an toàn). Đầu gối phía trên gập lại để giữ vững tư thế cơ thể. Góc nghiêng này giúp toàn bộ dịch nôn, chất nhầy hoặc lưỡi bị tụt không chảy ngược vào trong đường thở, ngăn ngừa hoàn toàn biến chứng suy hô hấp cấp do sặc dịch nôn vào phổi.
- Nới lỏng quần áo: Nhanh chóng cởi bớt khuy áo cổ, nới lỏng thắt lưng, cà vạt của người bệnh để lồng ngực được co giãn thoải mái, giúp hệ hô hấp hoạt động dễ dàng nhất.
Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn nếu có biểu hiện nôn mửa để tránh sặc đường thở (Nguồn: Sưu tầm)
Gọi cấp cứu ngay lập tức
Song song với việc đặt người bệnh nằm đúng tư thế, hãy chỉ định một người xung quanh lập tức gọi điện cho Trung tâm Cấp cứu 115 hoặc số điện thoại của bệnh viện gần nhất có đơn vị điều trị đột quỵ chuyên sâu. Khi gọi điện, hãy thông báo ngắn gọn, rõ ràng: “Có người nghi bị đột quỵ, các dấu hiệu lâm sàng hiện tại, vị trí chính xác và thời điểm bắt đầu bị”. Tuyệt đối không chờ đợi xem các triệu chứng có tự thuyên giảm hay không vì mỗi giây trôi qua đều quyết định sự sống của mô não.
Không để người đột quỵ cử động mạnh
Khi các mạch máu não đang gặp sự cố tổn thương nghiêm trọng, bất kỳ một cử động mạnh nào của cơ thể cũng có thể làm gia tăng huyết áp đột ngột, khiến vùng xuất huyết lan rộng hoặc làm bong tróc thêm các mảng xơ vữa, khiến lòng mạch bị tắc nghẽn nặng nề hơn. Do đó, hãy trấn an người bệnh, yêu cầu họ nằm yên tuyệt đối, không tự ý đứng dậy, đi lại hoặc vận động tay chân dưới mọi hình thức.
Cần hô hấp nhân tạo trong trường hợp hôn mê, ngừng thở
Hãy thường xuyên áp sát tai vào mũi người bệnh và quan sát sự di động của lồng ngực để kiểm tra nhịp thở. Nếu phát hiện người bệnh đột ngột rơi vào trạng thái hôn mê sâu, ngưng thở hoàn toàn hoặc mạch đập ở cổ không còn, bạn cần lập tức tiến hành chu trình hồi sức tim phổi (CPR) khẩn cấp. Thực hiện ép tim liên tục vào vùng giữa ngực với tần suất 100 – 120 lần/phút, kết hợp hà hơi thổi ngạt (nếu được đào tạo kỹ năng) theo tỷ lệ 30 lần ép tim – 2 lần thổi ngạt cho đến khi xe cấp cứu 115 đến hiện trường.
Giữ người bệnh luôn ấm áp
Trong trạng thái đột quỵ, hệ thống điều hòa thân nhiệt của cơ thể người bệnh có thể bị rối loạn, khiến họ dễ cảm thấy rét buốt, lạnh run người. Hãy đắp một tấm chăn mỏng, sạch lên cơ thể người bệnh để giữ ấm, tránh để gió lùa trực tiếp vào phòng. Tuy nhiên, lưu ý không ủ ấm quá mức bằng chăn quá dày hay dùng các biện pháp sưởi nóng bằng điện vì có thể gây giãn mạch quá mức, làm ảnh hưởng đến huyết áp.
Không tự ý dùng thuốc nếu chưa có sự cho phép của bác sĩ
Đây là sai lầm phổ biến và nguy hại nhất tại nhà. Nhiều gia đình thủ sẵn các loại thuốc như An cung ngưu hoàng hoàn, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hòa tan cục máu đông (Aspirin) và cho người bệnh uống ngay khi thấy họ bị tai biến. Ba mẹ cần biết rằng, nếu chưa qua chụp cắt lớp vi tính (CT) tại bệnh viện, không ai biết người bệnh đang bị nhồi máu hay xuất huyết não. Nếu cho người bệnh uống thuốc loãng máu (như Aspirin) trong khi họ đang bị xuất huyết não, dòng máu sẽ chảy xối xả không thể cầm được, dẫn đến tử vong tức thì.
Những điều cần tránh khi sơ cứu đột quỵ
Để bảo vệ an toàn tính mạng cho người bệnh, có những thói quen truyền miệng dân gian sai lệch hoàn toàn mà người sơ cứu tuyệt đối không được phép thực hiện:
- Không cạo gió, giác hơi: Hành động cạo gió, giác hơi mạnh bạo lên cơ thể người đột quỵ sẽ gây kích ứng hệ thần kinh giao cảm, làm bùng phát một cơn tăng huyết áp đột ngột, đẩy áp lực máu lên não tăng cao làm trầm trọng hơn tình trạng xuất huyết não.
- Không tự ý châm kim, chích nặn máu các đầu ngón tay: Đây là phương pháp phản khoa học nguy hiểm. Việc châm kim rạch da không hề có tác dụng làm thông mạch máu não mà chỉ gây ra những cơn đau đớn dữ dội cho người bệnh. Phản ứng đau đớn này kích thích cơ thể giải phóng các hormone căng thẳng, làm co mạch hệ thống và đẩy huyết áp vọt lên cao, đẩy nhanh quá trình chết của tế bào não.
- Không cho người bệnh ăn, uống bất cứ thứ gì: Khi bị đột quỵ, các cơ vùng hầu họng của người bệnh thường bị liệt hoặc rối loạn phản xạ nuốt. Việc cho con uống nước, ăn cháo, ngậm thuốc hay uống nước chanh sẽ khiến các chất lỏng này đi thẳng vào đường khí quản, gây bế tắc đường thở dẫn đến ngạt thở cấp hoặc gây viêm phổi hít cực kỳ nguy hiểm.
- Không tự vận chuyển người bệnh bằng xe máy: Tuyệt đối không để người bệnh ngồi xe máy di chuyển đến bệnh viện. Tư thế ngồi không vững kết hợp với sự dằn xóc, rung lắc trên đường đi sẽ làm gia tăng tổn thương não bộ. Hãy luôn ưu tiên chờ xe cấp cứu 115 chuyên dụng vì trên xe có đầy đủ thiết bị hồi sức và oxy hỗ trợ đường thở.
Tuyệt đối không cho người bệnh ăn uống hay dùng thuốc tự ý khi đang sơ cứu (Nguồn: Sưu tầm)
Các giải pháp phòng ngừa đột quỵ tại nhà
Bên cạnh việc nắm vững kỹ năng sơ cứu, việc chủ động thiết lập một hàng rào phòng ngự khoa học tại nhà là giải pháp bền vững nhất để đẩy lùi nguy cơ đột quỵ cho bản thân và các thành viên trong gia đình:
- Kiểm soát tốt các bệnh lý nền: Những người mắc bệnh cao huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao (tăng cholesterol) hay các bệnh lý tim mạch (rung nhĩ) cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị của bác sĩ. Cần đo huyết áp, thử đường huyết định kỳ và uống thuốc đều đặn mỗi ngày, không tự ý bỏ thuốc.
- Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Cắt giảm lượng muối trong khẩu phần ăn hằng ngày để bảo vệ mạch máu và ổn định huyết áp. Hạn chế tối đa các loại thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, đồ chiên rán, mỡ động vật và thức ăn chế biến sẵn. Tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan, vitamin và các chất chống oxy hóa thông qua rau xanh, trái cây tươi, các loại hạt và cá béo (cá hồi, cá trích).
- Duy trì thói quen vận động hằng ngày: Thường xuyên tập luyện thể dục thể thao điều độ ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần với các bài tập vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội, yoga. Vận động giúp kiểm soát cân nặng, ngăn ngừa béo phì, tăng cường độ dẻo dai của thành mạch và ổn định hệ tim mạch.
- Từ bỏ các thói quen độc hại: Nói không hoàn toàn với thuốc lá vì các chất độc trong khói thuốc trực tiếp phá hủy thành mạch, thúc đẩy hình thành các mảng xơ vữa và cục máu đông. Hạn chế uống rượu, bia và các đồ uống có cồn. Tránh việc thức khuya liên tục, sắp xếp thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý để giải tỏa căng thẳng tâm lý.
Một số thắc mắc liên quan đến sơ cứu đột quỵ
Xung quanh thao tác cấp cứu căn bệnh nguy hiểm này, có rất nhiều câu hỏi và quan niệm cần được làm rõ dưới góc nhìn của y học hiện đại:
Có nên bấm huyệt sơ cứu đột quỵ không?
Câu trả lời là KHÔNG. Y học hiện đại khuyến cáo người sơ cứu tuyệt đối không tiến hành bấm huyệt, xoa bóp cho người bệnh trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ. Việc bấm huyệt không thể giải quyết được tình trạng tắc nghẽn mạch máu hay vỡ mạch máu sâu trong não bộ. Ngược lại, việc tác động lực cơ học không đúng cách lên các vùng nhạy cảm (như vùng cổ, vai) có thể làm bong tróc các mảng xơ vữa ở động mạch cảnh, khiến chúng di chuyển lên não gây tắc mạch nặng hơn, hoặc kích thích làm tăng huyết áp đột ngột nguy hiểm. Bấm huyệt chỉ có giá trị hỗ trợ phục hồi chức năng ở giai đoạn sau, khi người bệnh đã qua cơn nguy kịch và có chỉ định chuyên khoa.
Sơ cứu đột quỵ bằng kim có tốt không?
Hoàn toàn không tốt và cực kỳ nguy hiểm. Phương pháp dùng kim chích vào 10 đầu ngón tay hay dái tai để nặn máu giải cảm, trị tai biến hoàn toàn là một quan niệm sai lầm truyền miệng không có bất kỳ cơ sở khoa học nào chứng minh. Việc chích kim gây ra kích thích đau đớn dữ dội cho người bệnh đang trong trạng thái tổn thương não, phản xạ này làm co thắt mạch máu hệ thống, đẩy huyết áp vọt lên rất cao, dẫn đến nguy cơ vỡ mạch máu não thứ phát hoặc làm chết tế bào não nhanh hơn. Ngoài ra, việc dùng kim không vô khuẩn tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng máu nghiêm trọng.
30 phút vàng sơ cứu đột quỵ là lúc nào?
Thực tế, trong y khoa cấp cứu đột quỵ, khái niệm chính xác được sử dụng là “Giờ vàng” (Golden Hours), kéo dài trong vòng 3 đến 4.5 tiếng đầu tiên kể từ thời điểm người bệnh xuất hiện triệu chứng đột ngột đầu tiên. Đây là khoảng thời gian tối ưu tuyệt đối để các bác sĩ tiến hành các biện pháp điều trị chuyên sâu như dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (rTPA) để hòa tan cục máu đông hoặc can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học, giúp tái thông mạch máu nuôi não hoàn toàn.
Tuy nhiên, “30 phút vàng” ở đây được hiểu là khoảng thời gian sơ cứu tại chỗ và vận chuyển khẩn cấp. Người xung quanh cần hoàn thành các thao tác đặt người bệnh nằm đúng tư thế, nới lỏng quần áo và gọi xe cấp cứu hoặc đưa người bệnh tiếp cận cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ trong vòng 30 phút đầu tiên để không làm lãng phí bất kỳ giây phút quý giá nào của “giờ vàng”.
Đưa người bệnh tiếp cận bệnh viện trong “giờ vàng” là yếu tố quyết định khả năng phục hồi (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, sơ cứu đột quỵ tại nhà đúng cách là một kỹ năng y tế cộng đồng vô cùng quan trọng mà mỗi người trưởng thành đều cần phải trang bị. Việc thấu hiểu đúng bản chất căn bệnh, dũng cảm loại bỏ những hủ tục dân gian sai lệch và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình đặt nằm nghiêng an toàn, gọi cấp cứu 115 lập tức chính là chiếc phao cứu sinh quý giá nhất giúp cứu sống người thân yêu trước lưỡi hái tử thần.
Nguồn tham khảo:
Trạm y tế phường 9: https://tytphuong9q6.medinet.gov.vn/chuyen-muc/huong-dan-so-cuu-benh-nhan-dot-quy-cmobile8107-209751.aspx