Liệt mặt do lạnh là tình trạng cấp tính thường xảy ra khi cơ thể không kịp thích nghi với sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, gây ảnh hưởng trực tiếp đến dây thần kinh số 7 ngoại biên. Dù không đe dọa tính mạng, nhưng sự biến dạng thẩm mỹ trên gương mặt lại gây ra những rào cản lớn về tâm lý và giao tiếp.
Tìm hiểu về liệt mặt do lạnh
Để có cái nhìn chính xác về bệnh lý này, chúng ta cần phân định rõ khái niệm liệt mặt nói chung và trường hợp cụ thể do tác động của nhiệt độ thấp gây ra.
Liệt mặt
Liệt mặt là thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng các cơ vùng mặt bị mất khả năng vận động do tổn thương dây thần kinh điều khiển. Dây thần kinh số 7 (dây thần kinh mặt) có lộ trình đi qua một ống xương hẹp ở nền sọ để đến chi phối các cơ biểu cảm. Bất kỳ sự gián đoạn nào trên đường truyền này, dù là do viêm, chèn ép hay thiếu máu nuôi dưỡng, đều dẫn đến hiện tượng mặt bị lệch, đơ cứng và mất đi sự linh hoạt vốn có. Liệt mặt được chia thành hai nhóm chính là liệt mặt trung ương (liên quan đến não bộ) và liệt mặt ngoại biên (liên quan đến dây thần kinh phía ngoài sọ).
Minh hoạ về liệt mặt (Nguồn: Sưu tầm)
Liệt mặt do lạnh
Liệt mặt do lạnh là dạng phổ biến nhất của liệt mặt ngoại biên, hay còn gọi là liệt Bell’s Palsy trong dân gian thường gọi là trúng gió. Khi cơ thể tiếp xúc đột ngột với luồng gió lạnh hoặc nhiệt độ thấp, mạch máu nuôi dưỡng dây thần kinh số 7 sẽ bị co thắt dữ dội.
Tình trạng này dẫn đến thiếu máu cục bộ, gây phù nề và chèn ép dây thần kinh ngay trong ống xương hẹp. Do không có không gian để giãn nở, dây thần kinh bị tổn thương cơ học, làm gián đoạn tín hiệu điều khiển từ não xuống các cơ mặt. Đây là lý do vì sao bệnh thường khởi phát vào đêm khuya, sáng sớm hoặc sau khi người bệnh vừa tắm nước lạnh, nằm điều hòa quá thấp.
Tiếp xúc với khí lạnh đột ngột là nguyên nhân phổ biến nhất gây liệt dây thần kinh số 7 (Nguồn: Sưu tầm)
Cách nhận biết liệt mặt do lạnh
Dấu hiệu của bệnh thường xuất hiện rất đột ngột, đôi khi chỉ sau một giấc ngủ hoặc một chuyến đi đêm. Việc quan sát kỹ gương mặt ở cả trạng thái tĩnh và động sẽ giúp chúng ta nhận diện bệnh chính xác.
Biểu hiện khi gương mặt ở trạng thái nghỉ
Khi người bệnh không thực hiện bất kỳ cử động nào, sự mất cân đối đã bắt đầu lộ rõ. Một bên mặt có cảm giác bị xệ xuống, các nếp nhăn tự nhiên như nếp nhăn trán và nếp nhăn mũi má bị xóa phẳng hoàn toàn. Khóe miệng bên phía tổn thương sẽ thấp hơn bên lành, khiến miệng trông như bị kéo lệch về một phía. Ngoài ra, lông mày bên liệt có thể bị sụp xuống, làm cho đôi mắt trông không đều nhau. Một số người bệnh còn cảm thấy vùng tai phía sau bên liệt có cảm giác đau âm ỉ hoặc nặng nề trước khi các dấu hiệu liệt mặt bộc phát rõ rệt.
Các dấu hiệu lâm sàng khi cử động
Sự khác biệt trở nên rõ ràng nhất khi người bệnh thực hiện các biểu cảm gương mặt. Khi nhăn trán, bên liệt sẽ phẳng lì, không có nếp nhăn. Khi nhắm mắt, mắt bên liệt không thể khép kín hoàn toàn, nhãn cầu thường có xu hướng đảo ngược lên trên (dấu hiệu Charles-Bell). Khi cười hoặc nhe răng, toàn bộ khuôn miệng bị kéo xếch về phía bên lành, làm lộ rõ sự lệch lạc. Các hoạt động như thổi sáo, huýt sáo hay súc miệng cũng trở nên khó khăn vì môi không thể mím chặt, dẫn đến nước hoặc khí bị xì ra ngoài qua kẽ môi bên liệt. Ngoài ra, một số người còn bị thay đổi vị giác ở phần trước lưỡi hoặc nhạy cảm quá mức với tiếng động mạnh.
Minh hoạ về các tuyến ảnh hưởng bởi dây thần kinh số 7 (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp chẩn đoán y khoa khi bị liệt mặt do lạnh
Mặc dù các dấu hiệu lâm sàng khá điển hình, nhưng bác sĩ vẫn cần các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chức năng để loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm khác như u não hay đột quỵ.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Đây là phương pháp có giá trị nhất trong việc quan sát chi tiết dây thần kinh số 7 và các cấu trúc xung quanh ở nền sọ. MRI giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí dây thần kinh bị phù nề và loại trừ các khối u chèn ép hoặc các ổ tổn thương nhỏ trong não.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT-Scan): Trong các tình huống cấp cứu hoặc khi không thể chụp MRI, CT-Scan được sử dụng để kiểm tra các bất thường ở xương thái dương và nền sọ. Phương pháp này giúp phát hiện các tình trạng viêm nhiễm xương chũm hoặc chấn thương sọ não có thể là nguyên nhân gây liệt mặt.
- Đo điện cơ (EMG): Đây là kỹ thuật thăm dò chức năng giúp đánh giá mức độ tổn thương của dây thần kinh và khả năng đáp ứng của các cơ mặt. Kết quả điện cơ đồ có ý nghĩa tiên lượng rất cao, giúp bác sĩ biết được dây thần kinh chỉ bị block dẫn truyền tạm thời hay đã bị thoái hóa sợi trục, từ đó đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất.
Bài tập hỗ trợ hồi phục liệt mặt do lạnh
Bên cạnh việc dùng thuốc theo đơn của bác sĩ, các bài tập cơ mặt tại nhà đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc ngăn ngừa teo cơ và kích thích thần kinh tái tạo. Người bệnh nên tập trước gương mỗi ngày 2-3 lần.
Bài tập cho khuôn mặt
Bắt đầu bằng việc cố gắng nhăn trán và nhướng lông mày lên cao hết mức có thể, sau đó giữ trong vài giây rồi thả lỏng. Động tác này giúp kích thích vùng cơ trán bên liệt. Tiếp theo, hãy tập cau mày bằng cách kéo hai lông mày lại gần nhau như đang tức giận. Nếu bên liệt không thể cử động, bạn có thể dùng ngón tay hỗ trợ đẩy nhẹ cơ theo hướng chuyển động tự nhiên để tạo trí nhớ cơ cho thần kinh.
Bài tập cho mũi và má
Thực hiện động tác chun mũi như khi ngửi thấy mùi khó chịu. Sau đó, tập phồng má bằng cách hít một hơi thật sâu rồi mím môi lại để giữ khí bên trong má. Hãy cố gắng dùng lưỡi đẩy luồng khí từ má bên này sang má bên kia. Động tác này rất hiệu quả trong việc rèn luyện sự dẻo dai cho cơ vòng môi và các cơ vùng má, giúp giảm tình trạng đọng thức ăn khi ăn uống.
Bài tập cơ miệng
Đây là nhóm bài tập quan trọng nhất để cải thiện tình trạng méo miệng. Hãy tập cười theo nhiều kiểu: cười mím môi, cười hở răng và cười rộng miệng sang hai bên. Tiếp theo, hãy tập phát âm các chữ cái cần sự tham gia của môi như “O”, “U”, “P”, “B” một cách chậm rãi và rõ ràng. Tập huýt sáo hoặc thổi một ngọn nến cũng là cách tuyệt vời để tăng cường sức mạnh cho các cơ quanh miệng.
Bài tập mắt
Để bảo vệ nhãn cầu và phục hồi cơ vòng mắt, người bệnh cần tập nhắm mắt nhẹ nhàng, sau đó nhắm chặt mắt lại. Nếu mắt bên liệt không khép được, hãy dùng ngón tay sạch hỗ trợ vuốt nhẹ mí mắt xuống. Đừng quên thực hiện các động tác liếc mắt sang trái, sang phải, lên trên và xuống dưới để duy trì sự linh hoạt cho toàn bộ hệ thống cơ xung quanh hốc mắt.
Những câu hỏi thường gặp về liệt mặt do lạnh
Cần làm gì để đối phó liệt mặt do lạnh tăng?
Khi thấy các triệu chứng có xu hướng nặng lên, việc đầu tiên là phải tuyệt đối giữ ấm vùng mặt và đầu cổ, tránh mọi nguồn gió lùa. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa ngay để bác sĩ điều chỉnh liều lượng thuốc chống viêm hoặc bổ sung các loại thuốc hỗ trợ thần kinh mạnh hơn. Tránh tự ý áp dụng các phương pháp dân gian như đắp lá hay dán cao vì có thể làm mất thời gian quý báu hoặc gây nhiễm trùng da mặt.
Bị liệt mặt do lạnh có chữa khỏi hoàn toàn được không?
Đa số các trường hợp liệt mặt do lạnh (khoảng 80-90%) có khả năng phục hồi hoàn toàn nếu được phát hiện và điều trị đúng cách trong tuần đầu tiên. Khả năng phục hồi phụ thuộc vào mức độ tổn thương dây thần kinh ban đầu và sự kiên trì của người bệnh trong quá trình tập luyện. Một số ít trường hợp phát hiện muộn hoặc tổn thương quá nặng có thể để lại di chứng nhẹ như mặt không hoàn toàn cân đối khi cười lớn.
Mất bao lâu để mặt trở lại bình thường?
Thời gian hồi phục rất khác nhau ở mỗi người. Thông thường, các dấu hiệu cải thiện đầu tiên sẽ xuất hiện sau khoảng 2 đến 3 tuần điều trị tích cực. Một quá trình phục hồi hoàn chỉnh thường kéo dài từ 1 đến 3 tháng. Đối với những trường hợp nặng hoặc người lớn tuổi, quá trình này có thể kéo dài từ 6 tháng đến một năm. Sự nôn nóng có thể gây áp lực tâm lý, do đó người bệnh cần giữ tinh thần lạc quan để hỗ trợ hệ thần kinh hồi phục tốt hơn.
Nên châm cứu ngay hay uống thuốc trước?
Theo phác đồ y khoa hiện đại, trong giai đoạn cấp tính (7-10 ngày đầu), việc ưu tiên hàng đầu là uống thuốc theo đơn (đặc biệt là thuốc chống viêm corticoid và vitamin nhóm B) để giảm phù nề thần kinh nhanh chóng. Châm cứu và các phương pháp vật lý trị liệu nên được phối hợp thực hiện sau khi giai đoạn viêm cấp đã qua đi (thường là sau ngày thứ 7 hoặc thứ 10). Việc châm cứu quá sớm khi dây thần kinh đang phù nề nặng đôi khi có thể gây kích thích quá mức, không có lợi cho quá trình hồi phục tự nhiên.
Liệt mặt do lạnh tuy xảy ra đột ngột nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và đẩy lùi nếu chúng ta có sự hiểu biết và thái độ điều trị đúng mực. Việc kết hợp giữa y học hiện đại, bài tập phục hồi chức năng và một lối sống bảo vệ sức khỏe sẽ giúp bạn sớm lấy lại sự tự tin và nụ cười rạng rỡ.