Bệnh gút thường được nhắc đến như một căn bệnh của sự dư giả, nhưng thực tế đây là một rối loạn chuyển hóa phức tạp và gây ra những cơn đau khớp kinh hoàng cho người bệnh. Việc hiểu đúng về bản chất của bệnh, từ cơ chế hình thành đến cách kiểm soát nồng độ acid uric, chính là chìa khóa để người bệnh có thể chung sống hòa bình với tình trạng này và ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm lên hệ xương khớp và thận.
Bệnh gút là gì?
Bệnh gút (hay còn gọi là thống phong) là một dạng viêm khớp vi tinh thể do sự rối loạn chuyển hóa nhân purin trong cơ thể. Đặc trưng của bệnh là tình trạng tăng acid uric máu kéo dài, dẫn đến việc các tinh thể muối urat natri lắng đọng tại các mô, đặc biệt là ở các khớp xương, sụn và các mô quanh khớp. Khi các tinh thể này tích tụ đủ nhiều, chúng sẽ kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, gây ra những cơn đau khớp cấp tính khởi phát đột ngột.
Về mặt dịch tễ học, bệnh gút đang có xu hướng trẻ hóa và gia tăng nhanh chóng tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, liên quan chặt chẽ đến chế độ dinh dưỡng và lối sống. Bệnh thường gặp nhiều hơn ở nam giới trong độ tuổi trung niên, tuy nhiên phụ nữ sau mãn kinh cũng là đối tượng có nguy cơ cao do sự sụt giảm hormone estrogen – một yếu tố hỗ trợ thận đào thải acid uric. Nếu không được kiểm soát tốt, bệnh sẽ chuyển từ các cơn đau cấp tính sang giai đoạn mạn tính với sự xuất hiện của các hạt tophi và gây biến dạng khớp vĩnh viễn.
Nguyên nhân gây bệnh gút
Căn nguyên cốt lõi của bệnh gút là sự mất cân bằng giữa quá trình sản sinh và quá trình đào thải acid uric của cơ thể. Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình phân hủy purin – một hợp chất tự nhiên tìm thấy trong các tế bào cơ thể và trong nhiều loại thực phẩm hằng ngày.
Nguyên nhân đầu tiên là do thận giảm khả năng đào thải acid uric. Khoảng 90% bệnh nhân gút mắc bệnh do thận không làm việc hiệu quả để loại bỏ chất này qua nước tiểu, có thể do yếu tố di truyền hoặc do các bệnh lý thận mạn tính. Nguyên nhân thứ hai là sự tăng sản xuất acid uric quá mức, thường liên quan đến chế độ ăn uống quá giàu chất đạm (thịt đỏ, hải sản, nội tạng động vật) và thói quen lạm dụng rượu bia. Đặc biệt, rượu bia không chỉ cung cấp thêm nhân purin mà còn làm chậm quá trình thải acid uric qua thận.
Bên cạnh đó, các yếu tố nguy cơ như béo phì, kháng insulin, cao huyết áp và việc sử dụng một số loại thuốc (như thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị cao huyết áp) cũng góp phần làm tăng nồng độ acid uric máu. Một số trường hợp hiếm gặp hơn là do các rối loạn về enzyme di truyền hoặc do các bệnh lý làm tăng hủy hoại tế bào quá mức như bệnh bạch cầu hoặc vảy nến toàn thân.
Triệu chứng điển hình của bệnh gút
Triệu chứng của bệnh gút rất đặc trưng, thường bùng phát vào ban đêm hoặc rạng sáng khiến người bệnh không kịp trở tay. Cơn đau gút cấp thường khởi phát đột ngột tại một khớp duy nhất, phổ biến nhất là khớp ngón chân cái (chiếm khoảng 50% các trường hợp đầu tiên), sau đó có thể là khớp cổ chân, đầu gối, cổ tay hoặc khuỷu tay.
Tại vị trí khớp bị tấn công, người bệnh sẽ cảm nhận được cơn đau dữ dội, đau đến mức chỉ cần một làn gió nhẹ hay một tấm chăn mỏng chạm vào cũng không thể chịu đựng nổi. Khớp sẽ nhanh chóng trở nên sưng tấy, nóng rát và đỏ rực như bị bỏng. Tình trạng viêm này thường kéo dài từ vài ngày đến một tuần rồi tự thuyên giảm, vùng da quanh khớp sau đó có thể bị bong tróc hoặc ngứa ngáy.
Một đặc điểm quan trọng là giữa các cơn đau cấp tính, người bệnh hoàn toàn không cảm thấy triệu chứng gì và vận động bình thường, điều này dễ gây ra tâm lý chủ quan. Tuy nhiên, nếu nồng độ acid uric không được kiểm soát, các cơn đau sẽ xuất hiện dày hơn, kéo dài hơn và tấn công vào nhiều khớp hơn cùng lúc.
Tình trạng sưng tấy rực đỏ tại khớp ngón chân cái là dấu hiệu điển hình của cơn gút cấp tính (Nguồn: Sưu tầm)
Các giai đoạn phát triển của bệnh gút
Y học chia quá trình tiến triển của bệnh gút thành bốn giai đoạn chính, mỗi giai đoạn đòi hỏi một chiến lược quản lý khác nhau.
Giai đoạn 1 là tăng acid uric máu không triệu chứng. Ở giai đoạn này, người bệnh tình cờ phát hiện nồng độ acid uric cao qua xét nghiệm máu nhưng chưa từng có cơn đau khớp nào. Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều năm hoặc cả đời mà không bùng phát thành bệnh, nhưng nó là dấu hiệu cảnh báo cần điều chỉnh lối sống.
Giai đoạn 2 là bệnh gút cấp tính. Đây là lúc các tinh thể urat bắt đầu lắng đọng đủ để gây viêm. Các cơn đau dữ dội xuất hiện đột ngột rồi biến mất, để lại khoảng thời gian hoàn toàn ổn định giữa các đợt bùng phát (giai đoạn 3 – giai đoạn gian nghỉ). Nếu không điều trị, khoảng cách giữa các cơn đau sẽ ngắn lại.
Giai đoạn 4 là bệnh gút mạn tính có biến chứng (gút có hạt tophi). Lúc này, các tinh thể urat lắng đọng thường xuyên tạo thành các khối u cục trắng dưới da gọi là hạt tophi. Các hạt này xuất hiện ở vành tai, khớp ngón tay, ngón chân, gân gót. Chúng không chỉ gây mất thẩm mỹ mà còn có thể bị vỡ, gây nhiễm trùng và phá hủy sụn khớp, dẫn đến tàn phế.
Bệnh gút có nguy hiểm không?
Nếu được hỏi bệnh gút có nguy hiểm không, câu trả lời chắc chắn là có nếu bệnh bị bỏ mặc. Ngoài nỗi ám ảnh về những cơn đau xé thịt, bệnh gút còn tàn phá cơ thể thông qua các biến chứng âm thầm. Tại hệ xương khớp, tình trạng viêm mạn tính và sự xâm lấn của hạt tophi làm hẹp khe khớp, xơ hóa bao hoạt dịch, dẫn đến cứng khớp và mất khả năng vận động.
Biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh gút chính là tổn thương thận. Acid uric nồng độ cao trong nước tiểu kéo dài sẽ hình thành sỏi thận urat. Các viên sỏi này gây tắc nghẽn đường tiết niệu, nhiễm trùng đường tiểu và lâu dần dẫn đến suy thận mạn tính. Ngoài ra, tinh thể urat còn có thể lắng đọng trực tiếp trong kẽ thận gây viêm thận kẽ.
Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bệnh nhân gút có nguy cơ cao mắc các bệnh lý tim mạch như xơ vữa động mạch, đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Việc lạm dụng các thuốc giảm đau không theo chỉ định còn gây ra các biến chứng tiêu hóa như loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa, làm cho bệnh cảnh lâm sàng càng trở nên phức tạp.
Sự lắng đọng tinh thể urat tạo thành các hạt tophi là dấu hiệu của bệnh gút giai đoạn muộn (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị bệnh gút
Điều trị bệnh gút cần hướng tới hai mục tiêu: dập tắt cơn đau cấp tính ngay lập tức và hạ acid uric máu bền vững để ngăn ngừa tái phát.
Điều trị bằng thuốc
Trong cơn gút cấp, các thuốc giảm đau kháng viêm là lựa chọn hàng đầu. Colchicine là thuốc đặc hiệu thường được dùng sớm nhất để cắt cơn đau. Bên cạnh đó, các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc Corticosteroid cũng được chỉ định dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể của người bệnh (như có bệnh dạ dày hay suy thận kèm theo hay không).
Sau khi cơn đau đã dịu đi, bác sĩ sẽ cân nhắc sử dụng nhóm thuốc hạ acid uric máu như Allopurinol hoặc Febuxostat đối với những người có cơn đau tái phát thường xuyên hoặc đã có hạt tophi. Các thuốc này hoạt động bằng cách ức chế enzyme sản sinh acid uric. Một nhóm thuốc khác là thuốc tăng đào thải acid uric qua thận (như Probenecid) cũng có thể được sử dụng nếu chức năng thận của người bệnh còn tốt. Việc dùng thuốc hạ acid uric phải được duy trì liên tục và theo dõi định kỳ, không được tự ý ngừng thuốc khi thấy hết đau.
Chế độ ăn uống và sinh hoạt
Thuốc chỉ đóng góp một nửa hiệu quả, nửa còn lại nằm ở lối sống của chính người bệnh. Chế độ ăn cho người bệnh gút cần tuân thủ nguyên tắc giảm purin. Bạn nên hạn chế tối đa các loại thịt đỏ (thịt bò, trâu, dê), hải sản (tôm, cua, cá biển đậm màu), nội tạng động vật và các loại thực phẩm đóng hộp. Thay vào đó, hãy ưu tiên đạm từ trứng, sữa, phô mai và các loại hạt.
Nên uống nhiều nước (khoảng 2 đến 2,5 lít mỗi ngày) để giúp thận đào thải acid uric tốt hơn. Rau xanh và các loại quả chứa nhiều vitamin C như cam, bưởi, cherry được chứng minh là có hỗ trợ giảm acid uric máu. Quan trọng hơn cả, người bệnh cần kiêng tuyệt đối rượu bia và các loại nước ngọt có ga chứa nhiều fructose. Việc duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục nhẹ nhàng thường xuyên cũng giúp cải thiện chuyển hóa và giảm áp lực lên các khớp xương.
Cách phòng ngừa tái phát bệnh gút
Để những cơn đau không quay trở lại quấy rầy cuộc sống, người bệnh cần thiết lập một kế hoạch phòng ngừa lâu dài. Việc đầu tiên là duy trì thói quen khám sức khỏe định kỳ và kiểm tra nồng độ acid uric máu ít nhất mỗi 3 đến 6 tháng. Khi nồng độ acid uric được giữ ở mức mục tiêu (thường là dưới 360 micromol/lít), nguy cơ hình thành tinh thể urat mới sẽ giảm đi đáng kể.
Hãy luôn giữ ấm cơ thể, đặc biệt là đôi bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh, vì nhiệt độ thấp dễ khiến acid uric lắng đọng thành tinh thể. Tránh làm việc quá sức hoặc để cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng, mệt mỏi quá độ vì stress có thể kích hoạt cơn gút bùng phát. Ngoài ra, việc lựa chọn giày dép thoải mái, không quá chật cũng giúp giảm bớt các vi chấn thương lên khớp ngón chân cái.
Xét nghiệm máu định kỳ giúp theo dõi và kiểm soát nồng độ acid uric ở mức an toàn (Nguồn: Sưu tầm)
Câu hỏi liên quan
Để giúp các bạn có cái nhìn thực tế và lạc quan hơn, Pharmacity xin giải đáp một số thắc mắc thường gặp nhất về căn bệnh này.
Bệnh gút có chữa khỏi được không?
Hiện nay, bệnh gút được coi là một bệnh mạn tính không thể chữa khỏi hoàn toàn theo nghĩa là biến mất vĩnh viễn khỏi cơ thể. Tuy nhiên, đây là một trong những bệnh viêm khớp có thể kiểm soát tốt nhất. Nếu người bệnh tuân thủ dùng thuốc đúng liều và có chế độ ăn uống khoa học, nồng độ acid uric sẽ duy trì ở mức thấp, các hạt tophi có thể nhỏ lại và người bệnh hoàn toàn có thể sống một cuộc sống bình thường mà không phải chịu đựng bất kỳ cơn đau nào trong nhiều năm.
Bệnh gút cần kiêng ăn gì?
Người bệnh gút cần đặc biệt “cảnh giác” với nhóm thực phẩm giàu purin. Cụ thể là: các loại thịt đỏ, hải sản có vỏ, cá trích, cá ngừ, nội tạng như gan, tim, thận. Ngoài ra, các loại rau có tốc độ tăng trưởng nhanh như măng tây, nấm, giá đỗ cũng nên hạn chế. Tuyệt đối kiêng các thức uống có cồn, đặc biệt là bia vì bia chứa nhiều nhân purin và làm tăng nồng độ acid uric nhanh chóng.
Bệnh gút sống được bao lâu?
Bệnh gút đơn thuần không phải là nguyên nhân gây giảm tuổi thọ trực tiếp. Nếu được quản lý tốt, người bệnh gút có tuổi thọ tương đương với người bình thường. Tuy nhiên, nếu bệnh không được điều trị dẫn đến các biến chứng như suy thận, nhiễm trùng hạt tophi vỡ hoặc các bệnh lý tim mạch kèm theo, chất lượng sống và tuổi thọ có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Do đó, việc điều trị sớm và đúng cách chính là chìa khóa để kéo dài tuổi thọ.
Bệnh gút tuy mang lại những cơn đau kinh khủng nhưng hoàn toàn có thể chế ngự được nếu chúng ta có đủ kiến thức và sự kiên trì. Hy vọng bài viết này đã cung cấp cho các bạn cái nhìn toàn diện và thực tế nhất để bảo vệ sức khỏe khớp của mình và người thân. Chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn trên con đường chăm sóc sức khỏe cộng đồng.