Fludrocortisone là gì? Công dụng, liều dùng và lưu ý khi sử dụng

Fludrocortisone là một loại thuốc thuộc nhóm mineralocorticoid, được sử dụng để điều trị các tình trạng như suy vỏ thượng thận nguyên phát và thứ phát, hội chứng tăng sản vỏ thượng thận bẩm sinh mất muối và hội chứng thượng thận sinh dục. Thuốc hoạt động bằng cách thúc đẩy tái hấp thu natri và tăng đào thải kali, giúp điều chỉnh sự cân bằng nước và điện giải trong cơ thể.

Tổng quan về Fludrocortisone

Tên thuốc gốc (Hoạt chất)

• Fludrocortisone (Fludrocortison)

Loại thuốc

• Mineralocorticoide

Dạng thuốc và hàm lượng

• Viên nén 0,1 mg fludrocortisone acetat

Chỉ định Fludrocortisone

• Fludrocortisone được chỉ định cho các trường hợp sau:
• Được dùng trong liệu pháp thay thế cho tình trạng suy vỏ thượng thận nguyên phát (bệnh Addison) và thứ phát.
• Điều trị hội chứng tăng sản vỏ thượng thận bẩm sinh kèm theo tình trạng mất muối.
• Quản lý hội chứng thượng thận sinh dục.

Dược lực học

• Các mineralocorticoid tác động lên ống lượn xa, thúc đẩy quá trình tái hấp thu natri.
• Thuốc cũng làm tăng đào thải cả ion kali và ion hydro.
• Những ảnh hưởng này, cùng với các tác động tương tự lên sự vận chuyển cation ở các mô khác, tạo nên đáp ứng dược lý đặc trưng của mineralocorticoid.
• Khi được sử dụng ở liều thấp qua đường uống, fludrocortisone thúc đẩy giữ natri và tăng cường bài tiết kali.
• Do ảnh hưởng đến nồng độ điện giải, thuốc cũng có thể dẫn đến tăng huyết áp.
• Ở liều cao, fludrocortisone có khả năng ức chế sự bài tiết của vỏ thượng thận, hoạt động của tuyến ức, và sự giải phóng corticotropin từ tuyến yên.
• Vì có tác dụng mạnh mẽ lên sự cân bằng nước và điện giải, fludrocortisone được chỉ định dùng đường uống riêng biệt trong điều trị suy vỏ thượng thận nguyên phát và thứ phát, đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa muối trong liệu pháp thay thế hydrocortison.

Dược động học

Hấp thu

• Khi dùng đường uống, fludrocortisone được hấp thu hiệu quả.
• Nồng độ cao nhất của thuốc trong máu thường đạt được sau 1,7 giờ.

Phân bố

• Khoảng 42% fludrocortisone trong cơ thể liên kết với các protein trong huyết tương.

Chuyển hóa

• Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa thuốc.
• Mặc dù thời gian bán thải trong huyết tương của thuốc là khoảng 3,5 giờ, thời gian bán thải sinh học của fludrocortisone kéo dài đáng kể, từ 18 đến 36 giờ.

Thải trừ

• Các nghiên cứu trên người tình nguyện cho thấy khoảng 80% thuốc được đào thải qua nước tiểu.
• Người ta suy đoán rằng 20% còn lại được bài tiết qua một con đường khác.
• Giống như các steroid khác, fludrocortisone có thể được bài tiết vào mật, sau đó tái hấp thu ở ruột, và một phần được đào thải qua phân.

Tương tác thuốc Fludrocortisone

Tương tác với các thuốc khác

Tránh phối hợp

• Không nên sử dụng fludrocortisone đồng thời với natalizumab hoặc các loại vắc xin sống.

Tăng tác dụng

• Sử dụng chung với Amphotericin B hoặc các thuốc lợi tiểu gây hạ kali máu (như benzothiadiazin, acid ethacrynic, và furosemid) có thể làm trầm trọng thêm tình trạng hạ kali huyết, do đó cần theo dõi định kỳ nồng độ K+ trong máu.
• Khi kết hợp với glycosid trợ tim digitalis, nguy cơ độc tính của digitalis dễ tăng lên; cần theo dõi nồng độ K+ huyết và điện tâm đồ.
• Các thuốc chống đông máu đường uống có thể gây loét và xuất huyết mà không có triệu chứng rõ ràng khi dùng cùng fludrocortisone, đồng thời làm thay đổi (tăng hoặc giảm) thời gian đông máu.
• Estrogen, bao gồm các thuốc tránh thai đường uống, có thể làm tăng nồng độ và kéo dài thời gian bán thải của fludrocortisone. Khi bắt đầu liệu pháp estrogen, liều corticosteroid có thể cần được giảm, và ngược lại, cần tăng liều khi ngừng estrogen.
• Steroid đồng hóa, đặc biệt là androgen alkyl hóa C-17 (ví dụ: oxymetholon, methandrostenolon, norethandrolon và các chất tương tự), làm tăng khả năng gây phù. Cần thận trọng khi phối hợp, nhất là ở bệnh nhân mắc bệnh gan hoặc tim.

Giảm tác dụng

• Barbiturat, phenytoin và rifampicin có khả năng làm giảm hiệu lực của fludrocortisone. Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở bệnh nhân Addison và người ghép thận, đòi hỏi phải tăng liều corticoid.
• Tiêm các loại vắc xin khi đang dùng corticosteroid có thể tăng nguy cơ bệnh lan rộng, đặc biệt ở những người đã suy giảm miễn dịch do bệnh nền. Corticosteroid làm mất khả năng tạo kháng thể của cơ thể; do đó, không được dùng vắc xin sống.
• Fludrocortisone có thể làm tăng glucose huyết và đôi khi gây nhiễm ceton huyết khi dùng cùng các thuốc chống đái tháo đường (như insulin, sulfamid hạ glucose huyết), do corticoid làm giảm dung nạp glucid. Cần theo dõi nồng độ đường và ceton trong máu cũng như nước tiểu, đồng thời điều chỉnh liều thuốc đái tháo đường cho phù hợp.
• Corticosteroid làm giảm hiệu quả của các salicylat. Khi giảm liều corticosteroid ở bệnh nhân đang dùng aspirin, nồng độ salicylat huyết thanh có thể tăng, dẫn đến khả năng nhiễm độc salicylat. Cả corticoid và aspirin đều có thể gây loét dạ dày, và việc kết hợp hai thuốc này sẽ làm tăng nguy cơ đó.
• Corticosteroid có thể đối kháng tác dụng của các thuốc hạ huyết áp và thuốc lợi tiểu, dẫn đến tình trạng khó kiểm soát huyết áp.
• Khi dùng chung với thuốc chống viêm không steroid (NSAID), corticosteroid có thể làm tăng tần suất và/hoặc mức độ nghiêm trọng của xuất huyết và loét dạ dày-tá tràng liên quan đến NSAID.

Tương tác với thực phẩm

• Để hạn chế nguy cơ bị phù và tăng huyết áp, người bệnh nên tuân thủ chế độ ăn ít natri và bổ sung kali.

Chống chỉ định thuốc Fludrocortisone

Chống chỉ định

• Fludrocortisone không được chỉ định cho các trường hợp nhiễm nấm toàn thân hoặc nhiễm khuẩn cấp tính.
• Thuốc cũng chống chỉ định ở những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với corticoid.

Liều lượng & cách dùng Fludrocortisone

Liều lượng fludrocortisone cần được xác định dựa trên mức độ nghiêm trọng của bệnh và sự đáp ứng của từng bệnh nhân.

Việc theo dõi bệnh nhân liên tục là cần thiết để điều chỉnh liều cho phù hợp, ví dụ như khi tình trạng bệnh cải thiện hoặc nặng hơn, hoặc khi có các yếu tố gây căng thẳng (như phẫu thuật, nhiễm trùng, chấn thương).

Người lớn

Bệnh Addison:

• Để điều trị thay thế, fludrocortisone thường được dùng kết hợp với một glucocorticoid (như hydrocortison hoặc cortison).
• Nếu tổng liều hàng ngày vượt quá 0,1 mg, khuyến nghị chia thành 2 lần dùng trong ngày, đặc biệt là trong điều kiện khí hậu nóng.
• Liều thông thường là 0,1 mg/24 giờ, dùng mỗi ngày. Liều có thể thay đổi từ 0,1 mg/lần x 3 lần/tuần đến 0,2 mg mỗi ngày.
• Nếu xuất hiện tình trạng tăng huyết áp tạm thời do điều trị, liều phải được giảm xuống còn 0,05 mg mỗi ngày.

Tăng sản vỏ tuyến thượng thận bẩm sinh mất muối:

• Liều khuyến nghị là 0,1 – 0,2 mg/24 giờ.

Trẻ em

Bệnh Addison:

• Trong điều trị thay thế, thuốc thường được sử dụng cùng với một glucocorticoid (như hydrocortison hoặc cortison).
• Tổng liều hàng ngày nếu vượt quá 0,1 mg, nên chia thành 2 lần dùng trong ngày, đặc biệt ở vùng khí hậu nóng.
• Trẻ em: Liều dùng hàng ngày là 0,05 – 0,1 mg/24 giờ.
• Trẻ nhỏ: Liều dùng hàng ngày là 0,1 – 0,2 mg/24 giờ. Cần lưu ý rằng trẻ rất nhỏ có thể ít nhạy cảm hơn với mineralocorticoid, do đó có thể cần liều fludrocortisone cao hơn so với trẻ em lớn tuổi và thanh thiếu niên.

Tăng sản vỏ tuyến thượng thận bẩm sinh mất muối:

• Liều chỉ định là 0,1 – 0,2 mg/24 giờ.

Tác dụng phụ của Fludrocortisone

Thường gặp

• Hạ kali máu, giữ nước và natri trong cơ thể, gây phù nề, và tăng huyết áp.
• Cơ bắp yếu, xương dễ gãy (loãng xương), teo cơ, và suy dinh dưỡng.
• Rối loạn tiêu hóa, loét dạ dày tá tràng có nguy cơ thủng hoặc xuất huyết, viêm tụy, đầy hơi, viêm loét thực quản, và nhiễm nấm Candida.

Ít gặp

• Hình thành cục máu đông (huyết khối), viêm mạch máu gây hoại tử.
• Rối loạn tâm thần với các biểu hiện cảm xúc bất thường, mất ngủ, hoặc ngất xỉu.
• Phản ứng viêm da dị ứng, phát ban đỏ, vết thương lâu lành, da mỏng dễ tổn thương, và các đốm xuất huyết dưới da.
• Suy giảm chức năng vỏ thượng thận, hội chứng giả Cushing, cân bằng nitơ âm tính, ức chế sự phát triển ở trẻ em, khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh đái tháo đường, và giảm khả năng miễn dịch.
• Vết thương khó lành.
• Tăng nhãn áp (glaucom) và đục thủy tinh thể, đặc biệt khi sử dụng thuốc trong thời gian dài.
• Áp lực nội sọ tăng, có thể kích hoạt các bệnh nhiễm khuẩn tiềm ẩn như lao hoặc viêm phổi, hoặc làm trầm trọng thêm/che giấu các dấu hiệu nhiễm khuẩn hiện có.
• Hầu hết các tác dụng này phát sinh từ ảnh hưởng của fludrocortisone lên quá trình chuyển hóa muối khoáng. Do fludrocortisone được dùng ở liều rất thấp, tác động lên chuyển hóa carbohydrate không rõ rệt như khi dùng các glucocorticoid thông thường. Tuy nhiên, vì fludrocortisone thường được phối hợp với một glucocorticoid khác (ví dụ: Cortison), cần phải lưu ý đến liều lượng của glucocorticoid đi kèm.
• Trong một số trường hợp, có thể xảy ra các phản ứng bất lợi nghiêm trọng như cơn tăng huyết áp cấp tính kèm theo đau đầu và rối loạn thị giác. Khi gặp các triệu chứng này, bệnh nhân cần ngưng thuốc ngay lập tức và thông báo cho bác sĩ điều trị.

Lưu ý khi dùng Fludrocortisone

Lưu ý chung

• Do đặc tính giữ natri mạnh mẽ trong cơ thể, việc sử dụng fludrocortisone cần giới hạn nghiêm ngặt trong các chỉ định đã được phê duyệt.
• Mặc dù fludrocortisone thuộc nhóm mineralocorticoid, thuốc vẫn có khả năng gây ra tình trạng tăng năng vỏ tuyến thượng thận hoặc ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, đặc biệt ở trẻ nhỏ và những người dùng liều cao trong thời gian dài.
• Corticosteroid có thể che giấu các dấu hiệu nhiễm khuẩn trong quá trình điều trị, làm suy yếu hệ miễn dịch và tạo điều kiện cho nhiễm khuẩn lan rộng. Trong trường hợp nhiễm khuẩn phát sinh khi đang điều trị, cần phải bắt đầu sử dụng kháng sinh thích hợp ngay lập tức.
• Cần thận trọng khi chỉ định thuốc cho bệnh nhân có các tình trạng như loãng xương, vừa phẫu thuật tạo nối thông ruột, bệnh tâm thần, loét dạ dày tá tràng, lao, đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim, Herpes mắt, viêm loét đại tràng không đặc hiệu, suy thận hoặc nhược cơ.
• Trẻ em đang sử dụng corticosteroid ức chế miễn dịch nếu mắc thủy đậu hoặc sởi có thể đối mặt với nguy cơ tử vong. Do đó, không nên tiêm phòng hoặc chủng ngừa bằng vắc xin sống trong thời gian điều trị bằng thuốc này.
• Các tác dụng phụ có thể xuất hiện khi ngừng thuốc đột ngột hoặc khi sử dụng liều cao trong thời gian dài. Để ngăn ngừa suy thượng thận do thuốc, cần bổ sung liều hỗ trợ trong các giai đoạn căng thẳng (stress) trong suốt quá trình điều trị và trong vòng 1 năm sau khi ngưng thuốc.
• Hiệu quả của corticosteroid có thể tăng lên ở bệnh nhân có vấn đề về tuyến giáp hoặc xơ gan. Đối với trẻ em đang trong giai đoạn phát triển, do tác động mạnh mẽ đến quá trình chuyển hóa các chất điện giải, fludrocortisone chỉ nên được dùng trong những trường hợp đã được chỉ định.
• Khi sử dụng mineralocorticoid toàn thân, cần xem xét chế độ ăn bổ sung kali, vitamin A, B6, C, D, acid folic, calci, kẽm, phospho và hạn chế natri. Tuy nhiên, đối với fludrocortisone, việc giảm natri trong chế độ ăn không phải là yêu cầu bắt buộc, vì tác dụng tăng giữ natri là một hiệu quả mong muốn trong điều trị.

Lưu ý với phụ nữ có thai

• Chỉ nên sử dụng fludrocortisone cho phụ nữ có thai khi thật sự cần thiết, do đã có báo cáo về ảnh hưởng đến tuyến thượng thận của thai nhi (gây thiểu năng tuyến thượng thận).

Lưu ý với phụ nữ cho con bú

• Các corticoid đã được tìm thấy trong sữa mẹ. Do đó, cần thận trọng khi dùng fludrocortisone cho các bà mẹ đang cho con bú. Việc sử dụng thuốc chỉ nên thực hiện khi thật cần thiết. Lịch trình điều trị của người mẹ cần được ghi lại vào hồ sơ y tế của trẻ để thuận tiện theo dõi.

Lưu ý với người cao tuổi

• Các tác dụng phụ phổ biến của corticosteroid toàn thân có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn ở người cao tuổi, đặc biệt là loãng xương, tăng huyết áp, hạ kali máu, đái tháo đường, tăng nhạy cảm với nhiễm trùng và mỏng da. Cần theo dõi lâm sàng chặt chẽ để phòng tránh các phản ứng đe dọa tính mạng.

Lưu ý với trẻ em

• Cần theo dõi cẩn thận sự tăng trưởng và phát triển của trẻ em trong quá trình điều trị corticosteroid kéo dài. Tình trạng chậm phát triển liên quan đến liều ở trẻ em do corticosteroid gây ra có thể không hồi phục.

Lưu ý với người suy gan, suy thận

• Cần thận trọng khi sử dụng fludrocortisone cho bệnh nhân suy giảm chức năng gan hoặc thận.

Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc

• Chưa có báo cáo nào về ảnh hưởng của thuốc đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.

Quá liều và cách xử lý

Quên liều fludrocortisone và xử trí

• Khi một liều fludrocortisone bị bỏ lỡ, bệnh nhân nên dùng ngay khi nhận ra.
• Tuy nhiên, nếu thời điểm dùng liều tiếp theo đã cận kề, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục lịch trình dùng thuốc thông thường.
• Tuyệt đối không dùng liều gấp đôi để bù cho liều đã quên.

Quá liều và xử trí

Quá liều và độc tính

• Tình trạng quá liều fludrocortisone thường xuyên xuất hiện khi thuốc được sử dụng không phải cho mục đích điều trị thay thế.
• Các dấu hiệu và triệu chứng của quá liều có thể bao gồm: huyết áp tăng cao, hiện tượng phù, nồng độ kali trong máu thấp, tăng cân vượt mức, cảm giác khó thở, chuột rút ở chân, nhịp tim không đều hoặc đánh trống ngực, cùng với tình trạng yếu cơ.

Cách xử lý khi quá liều

• Khi có dấu hiệu quá liều, cần ngưng sử dụng fludrocortisone. Các triệu chứng thường sẽ thuyên giảm trong vài ngày, sau đó có thể xem xét dùng lại thuốc với liều thấp hơn.
• Trong trường hợp yếu cơ nghiêm trọng do mất kali, việc bổ sung kali là cần thiết.
• Việc theo dõi định kỳ huyết áp và nồng độ điện giải có thể giúp ngăn ngừa tình trạng quá liều.
• Nếu xảy ra tình huống khẩn cấp hoặc quá liều nghiêm trọng, hãy liên hệ ngay với Trung tâm cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ kịp thời.

Nguồn tham khảo

Drugs.com: https://tinyurl.com/y9v9f7kz

EMC: https://tinyurl.com/jhtn5vhx

Dược thư Quốc gia Việt Nam 2015