Mộc nhĩ: Tác dụng, bài thuốc, món ăn và một số điều cần chú ý

Mộc nhĩ là một loại nấm có tác dụng dưỡng huyết, cầm máu và thông lợi mạch máu. Với thành phần hóa học phong phú, mộc nhĩ được sử dụng trong nhiều bài thuốc kinh nghiệm để trị chứng lỵ ra máu, đau do viêm nha chu, suy nhược toàn thân và tình trạng xuất huyết trĩ kèm táo bón. Liều dùng khuyến cáo là 10 – 30g, có thể sử dụng dưới dạng nước sắc hoặc tán bột pha uống.

Tìm hiểu chung về Mộc nhĩ

Tên gọi, danh pháp

• Mộc nhĩ còn được gọi bằng các tên khác như Nấm tai mèo hay Nấm mèo. Danh pháp khoa học của loài này là Auricularia auricula (Hook. f.) Underw., thuộc họ Mộc nhĩ (Auriculariaceae).

Đặc điểm tự nhiên

• Bộ phận sinh dưỡng của mộc nhĩ mang hình dạng giống như tai mèo, bao gồm mặt phía trên không có chức năng sinh sản với bề mặt nhăn nheo, phủ lớp lông nâu và có tính chất keo dẻo; mặt phía dưới là bề mặt sinh sản, nhẵn hoặc có nếp nhăn, được bao phủ bởi lớp phấn trắng xuất phát từ bào tử được phóng ra khi thể quả nấm đạt độ trưởng thành. Cơ quan sinh sản được cấu tạo từ những cụm đa bào hình chuỳ, nằm sâu trong lớp mô keo; mỗi tế bào đảm mang theo một cuống nhỏ phía dưới kéo dài xuyên qua lớp màng nhầy cho tới bề ngoài của thể quả, trên mỗi cuống này có một bào tử đảm. Độ dày của phần thịt nấm nằm trong khoảng 1 – 3 mm.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

• Mộc nhĩ được ghi nhận phân bố tự nhiên ở nhiều địa phương trên toàn lãnh thổ, bao gồm Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Tây Ninh. Loài nấm này thích nghi tốt với các điều kiện khí hậu cận nhiệt đới và nhiệt đới.

Thu hái và chế biến

• Trong những tháng hè và thu, người ta tiến hành thu lượm nấm từ môi trường tự nhiên, sau đó rửa sạch bằng nước, loại bỏ các phần bị bám bẩn hay tổn thương, rồi phơi nắng cho đến khi khô hoàn toàn. Những cây Hoè, Dâu, Sung, Mít, Dướng, Ruối, Sắn, So đũa được coi là những chủ thể tối ưu để tìm nấm chất lượng cao.
• Ngoài phương thức thu hái từ tự nhiên hoang dã, người ta còn phát triển kỹ thuật nuôi trồng mộc nhĩ trên các loại gỗ từ cây Mít, cây Sắn, cây So đũa nhằm đảm bảo sản lượng cao, ổn định hơn và kiểm soát được tiêu chuẩn chất lượng của sản phẩm.

Bộ phận sử dụng

• Bộ phận được khai thác và sử dụng trong y học là thể quả nấm, thường được gọi chung là Mộc nhĩ.

Thành phần hóa học

• Mộc nhĩ chứa một bộ sưu tập phong phú các hoạt chất dược lý, với hàm lượng được định lượng như sau (tính theo g%): Protid 10,6, lipid 0,2, glucid 0,5, cellulose 7; và theo mg%: Calcium 357, phosphor 201, sắt 56,1; beta-caroten 20, vitamin B1 0,15.

Công dụng của Mộc nhĩ

Theo y học cổ truyền

• Theo các ghi chép y văn cổ truyền, mộc nhĩ có vị ngọt, tính bình, sở hữu công năng dưỡng huyết, cầm máu và thông lợi mạch máu. Khi tiêu thụ với liều lượng cao, người dùng thường trải nghiệm cảm giác cơ thể nhẹ nhàng, trí nhớ được cải thiện, và sáng suốt thị lực.

Theo y học hiện đại

• Trong thực hành lâm sàng hiện nay, mộc nhĩ được các chuyên gia áp dụng trong nhiều tình huống bệnh lý như suy nhược toàn thân, tình trạng thiếu máu, ho kéo dài, khái huyết, trĩ kèm xuất huyết, chảy máu cam, xuất huyết tử cung, hoặc ở những bệnh nhân có huyết áp cao và táo bón. Thêm vào đó, dược liệu cũng được sử dụng để can thiệp chứng nhiệt lỵ, bệnh trĩ, và cơn đau răng.

Liều dùng và cách dùng Mộc nhĩ

• Liều lượng khuyến cáo là 10 – 30g, có thể sử dụng dưới dạng nước sắc hoặc tán bột pha uống.

Bài thuốc kinh nghiệm

• Bài thuốc trị chứng lỵ ra máu: Lấy 20g Mộc nhĩ sau khi sao chín, tán thành bột mịn, chia thành 3 liều uống trong ngày.
• Bài thuốc trị đau do viêm nha chu: Kết hợp Mộc nhĩ với Kinh giới, sắc nước dùng ngậm và súc vòng miệng.
• Bài thuốc trị tình trạng suy nhược toàn thân: Dùng Mộc nhĩ 30g cùng Chà là 30g, sắc lấy nước uống.
• Bài thuốc trị xuất huyết trĩ kèm táo bón: Mộc nhĩ 6g phối hợp với Hồng khô 30g, nấu thành chè dùng ăn.
• Bài thuốc trị bệnh trĩ kéo dài: Ăn trực tiếp nấm Mộc nhĩ tươi sẽ giúp cải thiện tình trạng.
• Bài thuốc trị huyết áp cao, xơ cứng tiểu động mạch và chảy máu võng mạc: Ngâm 30g Mộc nhĩ trong nước suốt đêm, sau đó trộn với đường và hấp chín khoảng 1 – 2 giờ, dùng ăn trước khi nghỉ ngơi.

Lưu ý khi dùng Mộc nhĩ

• Hiện chưa ghi nhận các lưu ý đặc biệt cần thiết về sử dụng dược liệu này.

Nguồn tham khảo

Từ điển cây thuốc Việt Nam (Tập 2) – Võ Văn Chi, trang 130 – 131.