Mào gà trắng là gì? Đặc điểm, công dụng, bài thuốc và lưu ý khi sử dụng

Mào gà trắng, hay còn gọi là Celosia argentea, là một loại dược liệu có vị đắng, tính hơi hàn, được sử dụng để điều trị các vấn đề về mắt, như đau mắt do phong nhiệt, và hỗ trợ điều trị các bệnh lý khác. Với công dụng ức chế phong nhiệt, thanh can hỏa, làm sáng mắt, cải thiện thị lực, mào gà trắng được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền và hiện đại.

Tìm hiểu chung về Mào gà trắng

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Mào gà trắng.
• Các tên gọi khác: Mào gà dại, Mào gà đuôi lươn, Thanh tương tử, Thảo hao, Chày gunpẹ, Mảo cáy khao, Mào gà đuôi nheo, Bông mồng gà trắng, Dã kê quan.
• Danh pháp khoa học: Celosia argentea.

Đặc điểm tự nhiên

• Mào gà trắng là loài cỏ thân thảo có khả năng mọc đứng, sinh trưởng quanh năm. Thân cây mịn màng, phát triển nhiều cành bên, chiều cao thường nằm trong khoảng 0,3 – 1 m, nhưng trong điều kiện thuận lợi có thể đạt tới 2 m. Lá đơn lá mọc cách, phiến lá toàn duyên, kích thước từ 8 – 10 cm chiều dài và 2 – 4 cm chiều rộng, mũi lá nhọn hơn so với phần gốc. Thời kỳ ra hoa tập trung vào mùa hè và mùa thu.
• Các bông hoa không có cuống riêng, sắc màu hồng hoặc trắng, tập hợp thành một chuỗi hoa dài từ 3 – 10 cm. Bao hoa có tính chất khô cứng và đồng phát triển với hoa. Quả là hộp bao chứa nhiều hạt bên trong. Hạt có hình dẹt, đường kính xấp xỉ 1 mm, màu sắc đen hoặc nâu đỏ, bề mặt có độ bóng. Khi quan sát dưới kính phóng đại, có thể nhận diện các vân chạy trên mặt hạt và một lõm hõm xuống. Vỏ hạt mỏng dễ vỡ, không có vị và mùi đặc trưng.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Loài này có xuất xứ từ vùng phía đông Ấn Độ và được đưa vào Việt Nam từ lâu đời. Nhờ vẻ đẹp của hoa và tính dễ trồng, cây được canh tác rộng rãi khắp các vùng miền nước ta, vừa để phục vụ nhu cầu trang trí vừa để khai thác hạt làm nguyên liệu dược liệu. Các địa phương trồng mào gà trắng bao gồm: Sơn La, Lai Châu, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Hòa Bình, Hà Nội, Ninh Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Đồng Nai, Bình Phước và nhiều địa điểm khác.
• Quy trình canh tác bắt đầu bằng gieo hạt vào mùa xuân, sau đó tiến hành thu hoạch hạt trong tháng 9 – 10. Phương pháp thu hoạch gồm các bước: hái hoa về rồi phơi cho khô, tiếp đó đập nhẹ để lấy hạt, và cuối cùng phơi hạt thêm lần nữa để đạt độ ẩm thích hợp. Ngoài hạt, phần hoa cũng có thể được sử dụng trong một số trường hợp.

Bộ phận sử dụng

• Phần chính được khai thác và sử dụng từ mào gà trắng là hạt; tuy nhiên, hoa và toàn cây cũng có khả năng ứng dụng trong dược liệu.

Thành phần hóa học

• Theo các phân tích thành phần được công bố bởi Wehmer (1929), hạt của mào gà trắng chứa nhiều thành phần hữu ích bao gồm chất béo, tinh bột, vitamin PP cùng kali nitrat, những hoạt chất này đóng góp vào tác dụng dược lý của dược liệu.

Công dụng của Mào gà trắng

Theo y học cổ truyền

• Theo ghi nhận trong y văn Đông y cổ điển, mào gà trắng (thanh tương tử) có vị đắng, tính hơi hàn, quy vào kinh can. Phổ tác dụng của dược liệu bao gồm ức chế phong nhiệt, thanh can hỏa, làm sáng mắt và cải thiện thị lực.
• Trong lâm sàng y học cổ truyền, dược liệu được ứng dụng chủ yếu để điều trị các trường hợp đau mắt do phong nhiệt tấn công. Đặc biệt cần lưu ý tuyệt đối không áp dụng cho bệnh nhân có tình trạng đồng tử giãn rộng.
• Mào gà trắng được phân loại trong nhóm dược liệu thu liễm, cầm máu, hỗ trợ điều trị tiêu chảy, và đặc biệt có hiệu quả trong xích bạch bệnh lý.

Theo y học hiện đại

• Toàn bộ cây thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt và khả năng ức chế phản ứng viêm.
• Hạt dược liệu được ứng dụng trong điều trị:
• Viêm kết mạc cấp tính và viêm giác mạc.
• Viêm sắc tố mắt kéo dài.
• Tăng huyết áp.
• Xuất huyết từ đường tiêu hóa.
• Ho kèm máu, chảy máu cam.
• Xuất huyết tử cung.
• Trĩ.
• Ngoài đường uống, dược liệu được bôi ngoài để điều trị thấp sang, ghẻ, hắc lào.
• Toàn cây được sử dụng để hỗ trợ điều trị:
• Lỵ.
• Viêm đường tiết niệu.

Liều dùng và cách dùng Mào gà trắng

• Theo hướng dẫn của Đỗ Tất Lợi, liều lượng hàng ngày từ 4 – 12 g hoặc có thể tăng cao hơn, thường được sắc nước uống hoặc chế biến thành viên để dùng.
• Theo kinh nghiệm của Võ Văn Chi, liều dùng hàng ngày gồm 10 – 15 g hạt hoặc 30 – 60 g toàn bộ dược liệu để sắc nước uống. Khi phối hợp với cúc chỉ thiên và lá huyết dụ nhằm cầm máu, có thể chế thành viên để uống. Trường hợp muốn nấu dung dịch rửa bên ngoài, không cần tuân theo tiêu chuẩn liều lượng cụ thể.

Bài thuốc kinh nghiệm

Viêm kết mạc cấp tính, đau mắt

• Hạt mào gà trắng, hoàng cầm, long đởm — ba dược liệu này lấy đồng lượng 9 g mỗi loại, kết hợp cúc hoa trắng 12 g, thục địa 15 g, sắc nước uống.

Lưu ý khi dùng Mào gà trắng

• Bệnh nhân có tình trạng tăng nhãn áp phải tránh sử dụng dương liệu này do nguy cơ làm nặng thêm tình trạng bệnh lý liên quan đến mắt.

Nguồn tham khảo

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.

Từ điển cây thuốc Việt Nam – Võ Văn Chi

https://sadita.vn/chi-tiet-tin/mao-ga-trang-da-ke-quan-celosia-argentea-369-10818.html