12 
Mầm đậu xanh là một loại dược liệu giàu giá trị dinh dưỡng và có nhiều công dụng trong việc hỗ trợ sức khỏe, bao gồm thanh nhiệt, giải độc, hạ huyết áp và cải thiện chức năng tiêu hóa. Với thành phần hóa học đa dạng, mầm đậu xanh chứa nhiều chất dinh dưỡng thiết yếu như glucid, protid, lipid và các nguyên tố vô cơ có lợi cho sức khỏe.
Tìm hiểu chung về Mầm đậu xanh
Tên gọi, danh pháp
- Tên tiếng Việt: Đậu xanh.
- Tên gọi khác: Cây mầm hạt lục đậu.
- Danh pháp khoa học: Vigna radiata (L.) Wilczek var. radiata, thuộc họ Đậu – Fabaceae.
- Tên đồng nghĩa: Phaseolus aureus Roxb. hoặc Vigna aurea Roxb.
- Họ: Fabaceae (Đậu).
Đặc điểm tự nhiên
- Đậu xanh là cây thảo với thân mọc thẳng đứng, có xu hướng phân nhánh hạn chế, chiều cao trưởng thành khoảng 0,6m. Lá được cấu thành từ ba thùy lá chét, mỗi thùy lá chét có hình dạng trái xoan ba cạnh rõ rệt, màu xanh sẫm đặc trưng với bề mặt mang lông nháp mềm. Hoa mang sắc vàng hoặc xanh lục, sắp xếp thành chùm dày đặc tại các nách lá. Quả đậu có hình trụ dài 5 – 10 cm, phía đầu nhọn ngắn, bề mặt ban đầu mang lông sau trở nên nhẵn khi trưởng thành, chứa 10 – 15 hạt được phân cách bởi các vách ngăn, toàn bộ quả mang sắc lục.
- Kỳ hoa từ tháng 3 đến tháng 5, kỳ quả từ tháng 6 đến tháng 8.
Phân bố, thu hái, chế biến
- Đậu xanh được trồng khắp các địa phương trong nước chủ yếu để thu hoạch hạt phục vụ nhu cầu thực phẩm. Nhiều quốc gia vùng nhiệt đới tại châu Phi và châu Mỹ cũng tiến hành canh tác loài cây này.
- Trong cộng đồng nhân dân Việt Nam, bên cạnh giá trị dinh dưỡng thực phẩm, cả hạt đậu xanh nguyên vẹn lẫn vỏ hạt đều được khai thác để chế biến thành các sản phẩm dược liệu hữu ích.
- Vỏ hạt đậu xanh được gọi bằng nhiều tên khác nhau như lục đậu bì, lục đậu y, hoặc lục đậu xác, được thu nhận thông qua quy trình xay đậu, ngâm nước, gạn lấy vỏ rồi phơi nắng hoặc sấy khô để bảo quản.
- Đậu xanh sở hữu khả năng nảy mầm rất tốt; sau khoảng 3 – 4 ngày từ khi gieo hạt, cây đã có thể xuyên lớp đất nổi lên mặt được gọi là mầm đậu xanh. Trong giai đoạn này cần thực hiện các biện pháp phòng chống sâu bệnh và kiến phá hoại, đồng thời tỉa bớt cây để mỗi gốc chỉ còn 2 – 3 cây khỏe mạnh.
- Quy trình nảy mầm đậu xanh được thực hiện bằng cách để hạt trong nước suốt bốn giờ ban ngày có ánh sáng rồi chuyển sang nơi tối đạm phần còn lại của ngày. Giá đậu xanh có thể được phát triển dưới điều kiện ánh sáng nhân tạo trong bốn giờ mỗi ngày trong vòng một tuần. Loại giá này thường được gọi đơn giản là giá đậu xanh. Giá đậu xanh chưa được nấu chín được sử dụng làm nhân chính cho món chả giò truyền thống Việt Nam và dùng kèm trong các món ăn như phở.
Bộ phận sử dụng
- Hạt – Semen Vignae Radiatae, hay hạt đậu xanh đã qua giai đoạn nảy mầm được gọi là mầm đậu xanh.
Thành phần hóa học
- Hạt đậu xanh chứa thành phần chính gồm glucid (52%), protid (23%), nước (13,7%), kèm theo lipid (2,4%) và xenlulose (4,6%).
- Mầm đậu xanh tích lũy hàm lượng chất dinh dưỡng cao với thành phần: Carbonhydrat 39,67%, Lipid 4,9%, Protein 44,53%, cùng với chất xơ 2% chiếm phần còn lại.
- Ngoài các thành phần dinh dưỡng cơ bản, mầm đậu xanh còn chứa các nguyên tố vô cơ có lợi cho sức khỏe như Sắt, Ca, P, các axit amin thiết yếu và các vitamin nhóm B (B1, B2), vitamin PP cũng như vitamin A.
Công dụng của Mầm đậu xanh
Theo y học cổ truyền
- Mầm đậu xanh được ghi chép và sử dụng như dược liệu trong các tác phẩm y học cổ điển như "Nam dược thần hiệu" của Tuệ Tĩnh và "Bản thảo cương mục" của Lý Thời Trân.
- Theo kinh nghiệm dân gian và các tài liệu y học cổ truyền, giá đỗ có vị nhạt hơi the, tính mát lạnh, tác dụng chủ yếu trên hai kinh bàng quang và tỳ. Công năng thanh nhiệt giải độc, hạ hỏa, chỉ khát, thông tiểu, tiêu thực, trị bụng đầy tức và đi tiêu phân sống. Đặc biệt, giá đỗ có khả năng sinh tân dịch nên rất phù hợp cho những người vừa lao động ngoài trời hay tiếp xúc với nắng nóng. Dược liệu này được đánh giá có khả năng giải độc đa dạng, bao gồm giải độc kim loại và rượu. Vào mùa hè, những người có xu hướng nóng trong người có thể sử dụng mầm đậu xanh để giải nhiệt hiệu quả. Khi nấu ăn, giá đỗ hỗ trợ tiêu thũng phù, hạ khí, giải nhiệt độc và giải các chất độc từ thuốc cũng như kim loại.
Theo y học hiện đại
- Mầm đậu xanh vượt ra ngoài vai trò của một thực phẩm thông thường, mà còn thể hiện những tính chất chữa bệnh đáng kể.
- Loại thực phẩm này còn được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ quá trình tiêu hóa, làm cho chức năng này hoạt động thuận lợi hơn.
- Giá đỗ xanh chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng thiết yếu, giàu vitamin C và E, trong khi hàm lượng calo tương đối thấp. Dược liệu này thường được khuyến cáo cho người viêm thanh quản mất tiếng, vận động viên bị mỏi cơ, người béo phì, người bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, rối loạn cholesterol máu, hiếm muộn và các tình trạng sức khỏe liên quan.
- Mầm đậu xanh chứa các thành phần tích cực giúp loại bỏ độc tố tích tụ trong cơ thể, đồng thời tăng cường hoạt động của các vi khuẩn có lợi trong hệ tiêu hóa. Nhờ đó, quá trình chuyển hóa thức ăn diễn ra nhanh chóng và hiệu quả hơn.
- Mầm đậu xanh còn thể hiện tác dụng làm giảm hàm lượng chất béo và cholesterol trong cơ thể, từ đó giúp phòng ngừa các bệnh tim mạch, béo phì, tiểu đường và các rối loạn liên quan.
Liều dùng và cách dùng Mầm đậu xanh
- Phương thức sử dụng phổ biến nhất là ăn sống hoặc có thể chế biến dưới dạng nấu chín.
- Mầm đậu xanh có thể được phơi hay sấy khô rồi xay thành bột với màu sắc vàng ươm.
Bài thuốc kinh nghiệm
Nước cốt giá đậu xanh
- Thành phần: giá đậu xanh 150g, chanh tươi 1 quả, đường cát 20g. Cách chế biến: giá đỗ được nghiền để lấy nước, vắt lấy nước chanh, sau đó hòa đường vào. Công dụng: dùng hỗ trợ những trường hợp đái dắt, nước tiểu vàng, hay khát nước, cũng như các tình trạng cần giải độc.
Canh giá đậu tương nấm
- Thành phần: giá đậu tương 250g, nấm tươi 50g, muối vừa đủ. Công dụng: hỗ trợ bổ dưỡng sau ốm, sau đẻ.
Canh giá hồng kỷ
- Thành phần: giá đỗ xanh 200g, kỷ tử 12g, củ mài 20g, một ít nước, gia vị gừng, hành, dầu, muối tùy ý. Cách chế biến: nấu sôi trong 25 phút. Công dụng: hỗ trợ bổ thận sáng mắt.
Giá nấu cải trắng
- Thành phần: giá đậu xanh 100g, giá đậu tương 100g, cải trắng 200g, đậu phụ 100g, tôm nõn 50g, gừng 5g, tỏi 3g, hành, muối, dầu vừa ăn. Cách dùng: nấu thành canh ăn hằng ngày. Công dụng: thanh nhiệt giải độc, hạ huyết áp.
Lưu ý khi dùng Mầm đậu xanh
- Những người có tình trạng tỳ vị hư yếu do phong hàn xâm phạm hoặc biểu hiện tiêu chảy tái diễn không nên sử dụng mầm đậu xanh, vì dược liệu này có tính chất hạ và có thể làm suy yếu thêm chức năng tiêu hóa.
- Tuyệt đối tránh kết hợp mầm đậu xanh với Phỉ tử (Hạt hẹ) trong cùng một phương thuốc hoặc liệu trình điều trị, do sự không tương hợp về tính năng và nguy cơ gây ảnh hưởng xấu đến hiệu quả trị liệu.
Nguồn tham khảo
Từ điển cây thuốc Việt nam – Võ Văn Chi.
Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.
Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (Tập 1).
Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/cay-dau-xanh.html
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0