Phù tiểu mạch: Tìm hiểu công dụng chữa bệnh và cách dùng phổ biến

Phù tiểu mạch là dược liệu quý với nhiều công dụng chữa bệnh, bao gồm bổ thận, kiện tỳ, ức chế nhiệt độ, chỉ khát, nhuận tràng, loại bỏ mồ hôi tự ra và mồ hôi trộm, dưỡng tâm hiệu quả. Trong y học hiện đại, phù tiểu mạch có khả năng hạ mức cholesterol và triglycerid tuần hoàn, ứng dụng làm nguồn bổ sung thực phẩm chứa các hợp chất chống oxy hóa.

Tìm hiểu chung về Phù tiểu mạch

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Phù tiểu mạch.
• Tên gọi khác: Tiểu mạch; lúa mì.
• Danh pháp khoa học: Triticum aestivum L.

Đặc điểm tự nhiên

• Cây mọc hằng năm với hệ rễ chùm dạng sợi phát triển tốt. Thân cây đạt chiều cao khoảng 0,8 – 1,5 m, mọc thẳng đứng thành những nhóm lỏng lẻo, bề mặt nhẵn bóng. Lá có hình dải rộng hoặc hình mũi mác kéo dài, sắp xếp theo hai hàng dọc thân; phần gốc lá có bẹ nhẵn đặc trưng, bẹ lưỡi ngắn gọn và đỉnh nhọn. Cụm hoa dạng bông compact, có xu hướng cong xuống khi đạt độ chín. Bông nhỏ mọc riêng lẻ, hình bầu dục dẹt, màu hồng hoặc trắng nhạt, bề mặt nhẵn hay có lông mịn, chứa 3 – 5 hoa (phổ biến nhất là 4 hoa). Mày hoa có mùi nhọn không đều đặn, hình bầu dục, nhị có 3 bộ phận, bầu noãn có lông tập trung ở phần đỉnh. Quả hình thuôn hay bầu dục, phần đỉnh có lông đặc trưng.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Phù tiểu mạch là loài cây ngũ cốc được con người canh tác từ thời xa xưa, mọc chủ yếu ở các vùng khí hậu ôn đới ấm. Dược liệu được trồng phổ biến ở các nước châu Âu, Liên bang Nga, Bắc Phi, Bắc Mỹ, Trung Cận Đông, Trung Á cùng Trung Quốc; tại Việt Nam, loài này được nhập nội từ những năm 1960. Các điểm thí nghiệm trồng phù tiểu mạch tập trung ở Trùng Khánh – Cao Bằng, Hà Giang, Mộc Châu – Sơn La và Điện Biên. Tuy vậy, do năng suất trồng gặp những hạn chế đáng kể, hoạt động canh tác chỉ duy trì ở mức độ thí điểm tại các địa điểm nêu trên và hiện nay đã ngừng trồng hoàn toàn. Phù tiểu mạch là cây ưa thích khí hậu mát mẻ ẩm độ cao, yêu cầu ánh sáng dồi dào, do đó ở Việt Nam chỉ quan sát thấy vụ trồng vào mùa xuân – hè. Thời vụ gieo hạt bắt đầu từ đầu mùa xuân, thu hoạch thực hiện vào mùa hè. Trên phạm vi toàn thế giới, tuỳ theo chủng loại giống và điều kiện khí hậu địa phương, thời gian gieo trồng phù tiểu mạch có thể thay đổi đáng kể. Vòng đời sinh trưởng hoàn chỉnh của phù tiểu mạch không vượt quá 6 tháng.

Bộ phận sử dụng

• Phần cây phù tiểu mạch được khai thác và sử dụng trong dụng cụ là hạt.

Thành phần hóa học

• Thành phần khoáng chất: Phù tiểu mạch chứa các nguyên tố thiết yếu gồm Ca, Mg, Fe, Na, P, K, Zn, S, Cl, V, Cu, Sr, I, Si, Be, Mn, Mo, Cd, Cr, Ni, Co cùng với phytin — một hợp chất phospho quan trọng. Ngoài ra, dược liệu còn tích tụ nhiều enzym hoạt động như amylase alpha, peptidase, proteinase, cytidine deaminase, asparagin synthetase, oxidase, lipoxidase, acid glutamic decarboxylase và các coenzym đồng hành.
• Nhóm vitamin và sắc tố: Hạt chứa riboflavin, carotene, thiamine, acid nicotinic, tocopherol, choline và xanthophyll (lutein) — những hợp chất hỗ trợ chức năng sinh lý và bảo vệ tế bào.
• Polysaccharide và chất xơ: Thành phần carbohydrate đa dạng gồm tinh bột, hemicellulose, cellulose, sorbitol và levulose, cung cấp năng lượng và hỗ trợ chức năng tiêu hóa.
• Protein và acid amin: Hạt tích tụ cytochrome C (một loại haemoprotein) và các acid amin thiết yếu như histidine, arginine, methionine, isoleucine, leucine, lysine, phenylalanine, threonine, valine, tryptophan, tyrosine cùng với adenine, betaine và choline.

Công dụng của Phù tiểu mạch

Theo y học cổ truyền

• Theo các tài liệu y học cổ truyền, phù tiểu mạch có vị ngọt, tính mát, quy vào ba kinh Tỳ, Thận và Tâm. Dược liệu phát huy tác dụng bổ thận, kiện tỳ, ức chế nhiệt độ, chỉ khát, nhuận tràng, loại bỏ mồ hôi tự ra và mồ hôi trộm, dưỡng tâm hiệu quả. Trong thực hành lâm sàng, dược liệu được chỉ định cho các bệnh nhân đái tháo đường, những người có biểu hiện kích động cuồng sảng, tiết mồ hôi bất thường, tiêu chảy kéo dài và các triệu chứng liên quan.

Theo y học hiện đại

• Một bài thuốc thảo dược từ Trung Quốc kết hợp hạt phù tiểu mạch, đại táo và rễ cam thảo đã được ghi nhận có hiệu quả cao trong điều trị rối loạn giấc ngủ, tăng kích ứng cảm xúc và co giật ở trẻ em. Các nhà nghiên cứu đã làm sáng tỏ cơ chế an thần của phương thuốc này thông qua việc phân tích tác động trên dòng ion và hoạt tính gây tê, cho thấy:
• Dược liệu ức chế dòng ion calci, kali và natri ở tế bào thần kinh ốc sên.
• Dược liệu ức chế hoạt tính kích thích do pentylentetrazol gây ra.
• Trên sợi thần kinh ếch, dược liệu thể hiện tác dụng gây tê rõ rệt. Những phát hiện này cho thấy cơ chế chính của tác dụng an thần xuất phát từ ức chế tính kích ứng của màng tế bào thần kinh.
• Hạt phù tiểu mạch có khả năng hạ mức cholesterol và triglycerid tuần hoàn trong huyết thanh.
• Dược liệu có thể được ứng dụng làm nguồn bổ sung thực phẩm chứa các hợp chất chống oxy hóa như flavonoid và polyphenol. Theo các nghiên cứu so sánh, hoạt tính chống oxy hóa của phù tiểu mạch tương đương hoặc vượt trội hơn so với nhiều rau quả thông dụng như tỏi, nghệ, hành tây, dâu tây, rau cải (spinach), cà rốt và mận. Mối tương quan giữa hàm lượng hợp chất phenolic (bao gồm flavonoid) và hoạt tính chống oxy hóa được xác định rõ ràng. Phù tiểu mạch được báo cáo có tiềm năng điều trị trong nhiều bệnh lý như thiếu máu và viêm loét ruột kết mạn tính.

Liều dùng và cách dùng Phù tiểu mạch

• Hạt phù tiểu mạch được rang nóng rồi sắc nước uống để điều trị các trường hợp tiêu chảy nước. Tiêu thụ bánh mì chế biến từ phù tiểu mạch mà không kèm theo rau xanh có nguy cơ gây táo bón.
• Theo kinh nghiệm y học dân gian Tunisi, sử dụng rạ (vỏ) phù tiểu mạch sắc uống được ghi nhận có tác dụng kích thích tiêu hóa và làm giảm cân [Lê Trần Đức, 1997: 1085 – 1087].
• Theo truyền thống y học Ấn Độ, hạt phù tiểu mạch được đánh giá có công dụng điều trị tiêu chảy, tăng cường ham muốn tình dục, bổ dưỡng, thúc đẩy tăng cân, kích thích cảm giác ngon miệng và tăng độ nhạy vị giác, đồng thời có tính mát, nhuận tràng và hỗ trợ lợi mật.
• Trong y học Trung Quốc, phù tiểu mạch sau khi rang được ứng dụng để điều trị chứng ra mồ hôi quá mức, đặc biệt là ở phụ nữ mắc bệnh lao phổi [Kiritkar K.R. et al., 1998: 2700 – 2701].
• Theo kinh nghiệm y học dân gian Italia, kết hợp dầu ô-liu với mầm phù tiểu mạch rồi hầm, sau đó xoa bôi lên da đầu có tác dụng trị rụng tóc (De Feo V, 1992).

Bài thuốc kinh nghiệm

Chữa tiêu chảy ra nước

• Dùng bột phù tiểu mạch sau khi rang đến mức cháy, hòa với nước cơm hoặc nước trà để uống, không cần tuân theo liều lượng cố định.

Chữa tiêu chảy kéo dài ở trẻ em

• Lấy hạt phù tiểu mạch và ý dĩ, sao đều, rồi sắc uống thay cho nước thường, hoặc tán thành bột cho trẻ ăn hàng ngày sẽ đạt hiệu quả [Lê Trần Đức, 1997: 1085 – 1087].

Chữa thổ tả, phiền khát

• Dùng bài Mạch môn đông thang gồm: bạch linh 4g, chích thảo 2g, quất bì 4g, bạch truật 4g, mạch môn 8g, tiểu mạch 4g, bán hạ 4g, nhân sâm 2g. Sắc nước uống.

Trị chứng bồn chồn, lo âu, hoảng sợ không kiểm soát được, tâm trí bất an

• Dùng bài Cam mạch đại táo thang với thành phần: tiểu mạch 40g, cam thảo 10g, đại táo xé nhỏ 10 quả. Sắc nước uống. Bài này có tác dụng an thần, nuôi dưỡng tâm, hòa trung hoãn cấp, ngoài ra còn hỗ trợ tăng sữa cho phụ nữ sau sinh.

Khí âm bất túc, mồ hôi trộm, tự ra mồ hôi, tim hồi hộp

• Dùng phù tiểu mạch 40g, hoàng kỳ 16g, ma hoàng căn 10g, mẫu lệ nướng 40g. Tán thành bột mịn. Dùng 12 – 20g trong ngày hoặc sắc nước uống để đạt tác dụng cố biểu chỉ hãn, bổ khí liễm âm.

Lưu ý khi dùng Phù tiểu mạch

• Hiện chưa có các báo cáo về tác dụng phụ hoặc phản ứng không mong muốn liên quan đến việc sử dụng dược liệu này.

Nguồn tham khảo

Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/lua-mi.html

Sức khoẻ đời sống: https://suckhoedoisong.vn/tieu-mach-duong-tam-bo-than-kien-ty-169169007.htm