Đậu Mèo: Công dụng trong dân gian và cách dùng cần lưu ý

Đậu Mèo là một dược liệu “hai mặt” với tiềm năng trị liệu to lớn nhờ hàm lượng L-dopa dồi dào, hỗ trợ hiệu quả cho bệnh nhân Parkinson, người bị tiểu đường và tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, song hành với những lợi ích đó là rủi ro về độc tính và khả năng gây kích ứng mạnh từ lớp lông quả. Việc sử dụng loại hạt này không được tùy tiện mà phải thông qua quy trình bào chế chuyên nghiệp và sự giám sát của thầy thuốc để biến nguồn dược liệu tự nhiên thành phương thuốc an toàn, lành tính cho sức khỏe.

Tìm hiểu chung về Đậu Mèo

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Đậu mèo.
• Tên gọi khác: Đao đậu tử; Đậu rựa; Mắt mèo; Đậu ngứa; Đậu mèo lông bạc; Đậu mèo leo; Móc mèo.
• Danh pháp khoa học: Mucuna cochinchinensis hoặc Mucuna pruriens (L.) DC.

Đặc điểm tự nhiên

• Cây thể hiện dạng dây leo sống lâu năm, có thể kéo dài hàng chục mét, thân tròn với các khía rãnh chạy dọc, toàn bộ bề mặt được phủ bởi lông trắng dày đặc.
• Lá chia thành 3 lá chét, mỗi lá chét có hình dáng như màng, tương tự hình trái xoan quả trám, dài 13 – 15 cm với mũi nhọn ở đỉnh; mặt lá trên ít lông, mặt dưới được bao phủ lông trắng mềm mại, gân bên phát triển thành 9 cặp, cuống lá dài khoảng 18 cm. Lá bắc và lá bắc con có hình mác, rụng sớm trong quá trình phát triển.
• Cụm hoa mọc ở nách lá, sắp xếp thành chùm rũ xuống có độ dài đến 50 cm, chứa nhiều hoa và phủ đầy lông gây ngứa. Hoa có màu đỏ, tím hoặc xanh lam, dài khoảng 5 cm, cánh hoa mang móng đặc trưng, cuống hoa phát triển to, đài hình trứng với 4 thùy tam giác, nhị hoa có bao phấn nhẵn, bầu chứa cấu trúc 5 noãn.
• Quả có dạng hẹp hình chữ S, dài 5 – 8 cm, rộng 1,2 cm, dẹt không nếp gấp, toàn bộ phủ lông tơ ngứa màu trắng. Mỗi quả chứa 5 – 6 hạt hình trứng dài khoảng 1,5 cm, màu hạt dẻ.
• Mùa hoa quả: Tháng 1 – 3.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Đậu mèo thuộc nhóm cây yêu ánh sáng, khả năng ra hoa cao, tái sinh tự nhiên chủ yếu qua quá trình gieo hạt. Vòng đời của cây từ giai đoạn nảy mầm, ra hoa, kết quả cho đến khi tàn lụi chỉ kéo dài khoảng 4 – 5 tháng do tính chất hàng năm.
• Cây ít được trồng rộng rãi trong nông lâm nghiệp do cây mang nhiều lông gây hiện tượng mẩn ngứa khi tiếp xúc trực tiếp.
• Phân bố tự nhiên của đậu mèo rải rác khắp các khu vực nhiệt đới Đông Nam Á và Nam Á. Ở Việt Nam, dược liệu này chỉ xuất hiện rải rác ở các tỉnh vùng núi, đặc biệt từ tỉnh Quảng Bình trở ra phía bắc. Cây thường phát triển bằng cách leo trên các loại cây bụi hoặc cỏ cao trong các quần hệ thứ sinh ven rừng kín, trên các đồi hoặc trảng cây bụi trên đất nương rẫy mới bỏ hoang.

Bộ phận sử dụng

• Bộ phận dùng làm thuốc gồm hạt và rễ.
• Hạt thu lấy từ những quả đã chín, sau đó phơi khô trước khi sử dụng.
• Rễ có thể thu hái quanh năm, phơi khô rồi vận dụng vào công dụng.

Thành phần hóa học

• Hạt đậu mèo chứa các hoạt chất protein, glutathion, lecithin, các chất khoáng như sắt (Fe), calci (Ca), phosphor (P), magie (Mg), cùng với chất dopa, acid gallic, các glucosid và nhóm alkaloid đa dạng.

Công dụng của Đậu Mèo

• Theo các nghiên cứu thực nghiệm sơ bộ thực hiện trên mô hình chuột cống trắng, khi được cung cấp Đậu mèo trong chế độ ăn hàng ngày thì quan sát thấy có khả năng hạ mức đường huyết ở động vật bình thường, tuy nhiên hiệu ứng này không được ghi nhận trên chuột được cảm ứng bệnh đái tháo đường bằng aloxan.
• Cần đặc biệt chú ý rằng cây này sở hữu tiềm năng gây kích ứng da và mẩn ngứa khó chịu khi có tiếp xúc trực tiếp do bề mặt cây phủ lớp lông nhỏ gây kích thích; tiếp xúc với mắt có thể dẫn đến đau mắt cấp tính nguy hiểm.
• Hạt Đậu mèo được các chuyên gia ghi nhận có tính thông tích, sát trùng và hút độc hiệu quả.
• Ngoài ứng dụng y học, hạt Đậu mèo còn được khai thác như nguyên liệu thực phẩm, được nhân dân chế biến thành nhân bánh, thổi xôi, cháo dinh dưỡng, tương đậu hoặc phục vụ làm thức ăn cho các loài vật nuôi.
• Cây Đậu mèo còn được các nông dân sử dụng nhằm mục đích cải tạo đất thông qua vai trò phân xanh, đồng thời có khả năng phủ bề mặt đất hiệu quả.

Liều dùng và cách dùng Đậu Mèo

• Nhờ tính sát trùng và hút độc của hạt, cộng đồng dân gian đã ứng dụng bằng phương pháp bổ đôi hạt rồi áp dụng trực tiếp lên vết thương để lấy nọc độc rắn cắn ra ngoài.
• Ở Ấn Độ, người dân khai thác hạt Đậu mèo vào mục đích trục giun đũa; phương pháp xử lý gồm việc nghiền hạt thành bột mịn, trộn đều với mật ong hoặc sirô để tạo thành viên thuốc dẻo có vị ngọt, sử dụng liên tục trong khoảng 4 – 5 ngày với liều hàng ngày là 15g cho người trưởng thành và 4g dành cho trẻ em.
• Hạt Đậu mèo cũng được vận dụng làm thuốc tẩy xổ, song phải tuân thủ chặt chẽ liều lượng vì nếu vượt quá liều khuyến cáo có thể dẫn tới rối loạn chức năng ruột và thậm chí tử vong.
• Ở Lào, phần rễ của cây được các thầy thuốc địa phương sử dụng vào mục đích chữa bệnh.

Bài thuốc kinh nghiệm

Hút nọc rắn độc cắn

• Theo kinh nghiệm chữa bệnh truyền thống, hạt Đậu mèo được bổ đôi, sau đó áp dặm lên vị trí vết cắn để hút nọc độc từ rắn cắn ra ngoài.

Tẩy giun đũa

• Nhân dân Ấn Độ cũng như Haiti đã áp dụng hạt Đậu mèo trong việc trục giun với liều lượng phù hợp, vì nếu vượt quá liều có thể gây rối loạn chức năng đường tiêu hóa và dẫn tới tử vong. Phương pháp: Nghiền hạt thành bột, hòa trộn đều với mật ong hoặc sirô để tạo viên thuốc dẻo ngọt, dùng ăn liên tiếp trong khoảng 4 – 5 ngày với liều mỗi ngày là 15g cho người lớn và 4g cho trẻ em.

Kích dục ở trâu

• Ở Nepal, bột từ rễ Đậu mèo được trộn với các loại thức ăn đã nấu chín khác rồi cho trâu ăn với liều 25 – 30g, thể hiện tác dụng kích thích sinh sản. Chu kỳ cho ăn là 2 lần mỗi ngày cho đến khi đạt hiệu quả mong muốn.

Lưu ý khi dùng Đậu Mèo

• Trong quá trình sử dụng Đậu mèo, người dùng có thể gặp phải một số phản ứng không mong muốn như rối loạn giấc ngủ, đau đầu, cảm giác buồn nôn, chướng bụng và tachycardia.
• Cây này có đặc tính gây kích ứng da do chứa nhiều lông nhỏ ngứa, dễ gây phát ban ngứa, phù nề và cảm giác nóng rát khi tiếp xúc với da. Đặc biệt, nếu lông của cây chạm vào mắt có thể gây đau mắt cấp tính và nguy hiểm cho sức khỏe.
• Đậu mèo chứa L-dopa, một hoạt chất mạnh, do đó người bệnh tim mạch hoặc có tiền sử bệnh lý hệ thống tim mạch cần tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng. Thêm vào đó, L-dopa có khả năng tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa ở những bệnh nhân đang mắc viêm loét dạ dày.
• Hạt của Đậu mèo mang theo một mức độ độc tính nhất định, vì vậy cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng quy định và có sự hướng dẫn từ chuyên gia khi áp dụng dược liệu này vào mục đích trị liệu.
• Các bằng chứng sơ khai trong y văn ghi nhận Đậu mèo có khả năng giảm nồng độ glucose máu. Điều này đòi hỏi bệnh nhân tiểu đường hoặc những người có xu hướng hạ đường huyết phải thăm khám và xin tư vấn bác sỹ trước khi bắt đầu sử dụng.

Nguồn tham khảo

Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/dau-do.html

Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (Tập 1).

3033 Cây thuốc Đông Y – Tuệ Tĩnh Thiền Sư.

Hình 1: https://www.thuocdantoc.org/duoc-lieu/dau-meo

Hình 2: https://www.thuocdantoc.org/duoc-lieu/dau-meo