17 
Nitrous oxide là thuốc gây mê đường hô hấp và giảm đau, thường được sử dụng trong gây mê hỗ trợ, giảm đau ngắn hạn và giảm lo âu. Với khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương, Nitrous oxide mang lại hiệu ứng ức chế thần kinh và giảm đau hiệu quả. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về chỉ định, cách dùng, tương tác thuốc, tác dụng phụ và lưu ý khi sử dụng Nitrous oxide.
Tổng quan về Nitrous oxide
Tên thuốc gốc (hoạt chất)
- Nitrous oxide (N₂O).
Loại thuốc
- Thuốc gây mê đường hô hấp, thuốc giảm đau.
Dạng thuốc và hàm lượng
- Khí nén, thường được cung cấp dưới dạng hỗn hợp 50% Nitrous oxide và 50% oxy (Entonox).
- Nitrous oxide thường được cung cấp dưới dạng khí nén
Chỉ định Nitrous oxide
- Nitrous oxide được chỉ định trong các trường hợp sau:
- Gây mê hỗ trợ: Thường được dùng kết hợp với các thuốc gây mê khác nhằm tăng cường hiệu quả gây mê trong phẫu thuật.
- Giảm đau ngắn hạn: Áp dụng trong các thủ thuật y tế có thời gian ngắn như nhổ răng, nội soi, hoặc trong sản khoa để kiểm soát cơn đau khi chuyển dạ.
- Giảm lo âu: Được sử dụng để làm dịu cảm giác lo lắng của bệnh nhân trước khi thực hiện các can thiệp y tế.
Dược lực học
- Về mặt dược lực học, Nitrous oxide tác động chủ yếu lên hệ thần kinh trung ương thông qua việc ức chế dẫn truyền thần kinh bằng nhiều cơ chế khác nhau.
- Thuốc tăng cường hoạt động của các thụ thể GABA (Gamma-Aminobutyric Acid), đặc biệt là GABA-A, từ đó tạo ra hiệu ứng ức chế thần kinh trung ương mạnh mẽ, dẫn đến giảm đau, gây mê nhẹ và mang lại cảm giác thư giãn.
- Ngoài ra, Nitrous oxide còn tương tác với các thụ thể opioid nội sinh, làm tăng khả năng giảm đau tự nhiên của cơ thể; do đó, nó thường được sử dụng phối hợp với các thuốc giảm đau khác trong y học.
- Một đặc điểm nổi bật của Nitrous oxide là khả năng gây giãn mạch và làm tăng lưu lượng máu đến não, giúp đạt được hiệu quả giảm đau mà không gây mất ý thức sâu như các thuốc mê toàn thân truyền thống.
- Tuy nhiên, do Nitrous oxide có thể ức chế enzyme methionine synthase, dẫn đến giảm tổng hợp DNA và thiếu hụt vitamin B12 nếu sử dụng kéo dài, việc dùng thuốc cần được giới hạn thời gian và theo dõi y tế chặt chẽ.
Dược động học
Dược động học
- Nitrous oxide có đặc điểm dược động học độc đáo do bản chất là một loại khí, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua đường hít.
Hấp thu
- Khi hít vào, Nitrous oxide nhanh chóng được hấp thu vào máu qua phổi, nhờ khả năng hòa tan cao trong máu (chỉ kém oxy và carbon dioxide). Điều này giúp tác dụng của thuốc khởi phát nhanh chóng, thường chỉ trong vài phút sau khi bắt đầu sử dụng.
Phân bố
- Sau khi vào tuần hoàn, Nitrous oxide phân bố nhanh và rộng khắp các mô, với nồng độ đặc biệt cao ở não và các mô thần kinh do tính tan mạnh trong lipid. Khí này không gắn kết đáng kể với protein huyết tương, tạo điều kiện thuận lợi cho sự khuếch tán.
Chuyển hóa
- Nitrous oxide không trải qua quá trình chuyển hóa sinh học trong cơ thể.
Thải trừ
- Nitrous oxide chủ yếu được đào thải nguyên vẹn qua phổi, với thời gian bán thải rất ngắn, khoảng 5 phút. Do đó, khi ngừng hít khí, nồng độ Nitrous oxide trong máu giảm nhanh chóng, dẫn đến sự hồi phục nhanh về chức năng thần kinh và hô hấp.
Tương tác thuốc Nitrous oxide
Tương tác thuốc
Cần thận trọng với các tương tác thuốc quan trọng sau đây khi sử dụng Nitrous oxide đồng thời với các thuốc hoặc thực phẩm khác, để đảm bảo hiệu quả và an toàn điều trị:
- Các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác (ví dụ: benzodiazepine, opioid): Việc dùng chung có thể làm tăng cường hiệu quả ức chế, dẫn đến nguy cơ suy hô hấp hoặc hôn mê.
- Các thuốc gây thiếu hụt vitamin B12 (ví dụ: methotrexate, chloramphenicol): Khi dùng kết hợp với Nitrous oxide, tình trạng thiếu hụt vitamin B12 có thể trở nên nghiêm trọng hơn, gây ra tổn thương thần kinh nặng.
- Các thuốc gây rối loạn nhịp tim: Nitrous oxide có thể làm tăng nguy cơ phát triển rối loạn nhịp tim, đặc biệt khi dùng cùng với các thuốc như digoxin hoặc quinidine.
- Thức ăn và đồ uống chứa cồn: Khuyến cáo tránh sử dụng đồ uống có cồn trong thời gian điều trị bằng Nitrous oxide, vì có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh và gây nguy hiểm.
Chống chỉ định thuốc Nitrous oxide
Chống chỉ định
Không nên sử dụng Nitrous oxide trong các trường hợp sau:
- Bệnh nhân có các không gian khí kín trong cơ thể, bao gồm tràn khí màng phổi, tắc ruột, hoặc sau phẫu thuật tai giữa.
- Người bị thiếu hụt vitamin B12: Nitrous oxide có thể làm giảm hoạt tính của vitamin B12, gây ra các vấn đề thần kinh.
- Bệnh nhân có tăng áp lực nội sọ: Do Nitrous oxide có thể làm tăng thêm áp lực này.
- Phụ nữ đang mang thai: Trừ khi có chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa.
Liều lượng & cách dùng Nitrous oxide
Liều dùng
- Đối với người lớn: Khuyến nghị sử dụng hỗn hợp chứa 50% Nitrous oxide và 50% oxy, được hít qua mặt nạ liên tục trong suốt quá trình thủ thuật.
- Đối với trẻ em: Liều lượng áp dụng tương tự như người lớn, tuy nhiên yêu cầu sự giám sát kỹ lưỡng hơn.
- Nhìn chung, Nitrous oxide thường được đưa vào cơ thể bằng cách hít qua mặt nạ trong suốt thời gian thực hiện thủ thuật.
Cách dùng
- Nitrous oxide được hít qua mặt nạ hoặc ống thông, dưới sự giám sát của nhân viên y tế có chuyên môn.
- Việc sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn nhằm ngăn ngừa nguy cơ thiếu oxy hoặc các biến chứng tiềm ẩn khác.
Tác dụng phụ của Nitrous oxide
Tác dụng phụ
Thường gặp
- Các phản ứng bất lợi phổ biến thường có mức độ nhẹ và mang tính chất tạm thời, có khả năng tự cải thiện khi ngừng sử dụng hoặc điều chỉnh liều dùng. Các triệu chứng như đau đầu và chóng mặt thường được ghi nhận.
- Buồn nôn, nôn.
- Đau đầu, cảm giác choáng váng.
- Cảm giác bồng bềnh hoặc mất thăng bằng.
- Mệt mỏi, buồn ngủ ở mức độ nhẹ.
Ít gặp
- Mặc dù ít phổ biến hơn, một số phản ứng phụ vẫn có thể xuất hiện và cần được theo dõi kỹ lưỡng để có biện pháp xử lý kịp thời.
- Co giật nhẹ.
- Đau vùng ngực hoặc khó thở.
- Các rối loạn tâm thần nhẹ như lo lắng, ảo tưởng.
- Phản ứng dị ứng cục bộ tại vị trí hít khí.
Hiếm gặp
- Các trường hợp này cực kỳ hiếm gặp, nhưng khi xuất hiện, người bệnh cần được cấp cứu và can thiệp y tế khẩn cấp.
- Tổn thương hệ thần kinh do thiếu hụt vitamin B12 khi dùng thuốc trong thời gian dài.
- Hạ huyết áp nghiêm trọng dẫn đến ngất.
- Rối loạn nhịp tim hoặc ngưng tim đột ngột.
- Sốc phản vệ với các biểu hiện như khó thở, phát ban toàn thân, phù mạch.
Lưu ý khi dùng Nitrous oxide
Lưu ý chung
- Việc sử dụng Nitrous oxide yêu cầu sự thận trọng cao độ và phải được thực hiện dưới sự giám sát y tế chặt chẽ. Mặc dù thuốc có hiệu quả nhanh chóng trong việc giảm đau và gây mê, nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu dùng sai cách hoặc kéo dài.
- Thuốc chỉ được sử dụng trong môi trường y tế có đầy đủ thiết bị theo dõi các chỉ số sinh tồn như nhịp thở, huyết áp và nồng độ oxy trong máu. Tự ý sử dụng, đặc biệt trong điều kiện không kiểm soát, có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như ngạt thở, bất tỉnh hoặc tổn thương thần kinh vĩnh viễn.
- Có nguy cơ thiếu oxy máu nếu Nitrous oxide không được pha loãng đúng cách với oxy trong quá trình dùng. Sau khi ngưng thuốc, cần bổ sung oxy tinh khiết ít nhất 3 đến 5 phút để ngăn ngừa hiện tượng "thiếu oxy hồi phục".
- Tránh sử dụng thuốc kéo dài hoặc lặp lại thường xuyên. Lạm dụng Nitrous oxide (nhất là việc hít "khí cười" ngoài mục đích y tế) có thể gây ra các vấn đề như thiếu vitamin B12, tổn thương thần kinh ngoại biên, suy giảm khả năng vận động và thậm chí là rối loạn tâm thần.
- Dù được biết đến như "khí cười" do khả năng tạo cảm giác hưng phấn hoặc thư giãn tạm thời, Nitrous oxide không được phép sử dụng cho mục đích giải trí hay điều trị cảm xúc. Sử dụng ngoài chỉ định y tế có thể dẫn đến nghiện tâm lý và các biến chứng thần kinh nghiêm trọng.
- Cần theo dõi sát sao những bệnh nhân có vấn đề về hô hấp hoặc thần kinh. Các đối tượng này đặc biệt nhạy cảm với sự biến động nồng độ oxy và CO₂ trong máu, và Nitrous oxide có thể làm trầm trọng thêm rối loạn hô hấp hoặc suy giảm chức năng thần kinh ở họ.
Lưu ý với phụ nữ có thai
- Việc sử dụng thường xuyên Nitrous oxide trong thời kỳ mang thai không được khuyến nghị. Mặc dù thuốc đôi khi được áp dụng trong sản khoa để giảm đau khi sinh, cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro. Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với N₂O trong thai kỳ có thể ức chế hoạt tính của enzyme methionine synthase, một enzyme phụ thuộc vitamin B12, từ đó tác động tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi.
- Nitrous oxide chống chỉ định dùng trong ba tháng đầu của thai kỳ. Giai đoạn này là thời điểm quan trọng cho sự hình thành các cơ quan chính của thai nhi, và bất kỳ yếu tố can thiệp bất lợi nào từ môi trường hoặc thuốc đều có thể làm tăng nguy cơ dị tật.
Lưu ý với phụ nữ cho con bú
- Hiện chưa có bằng chứng rõ ràng về tác động của Nitrous oxide lên trẻ bú mẹ; tuy nhiên, việc sử dụng thuốc này nên được giới hạn và chỉ áp dụng khi cực kỳ cần thiết, dưới sự giám sát y tế.
- Trong trường hợp cần dùng Nitrous oxide cho các thủ thuật y tế, bác sĩ có thể đề xuất tạm ngừng cho con bú trong vài giờ nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho trẻ.
Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc
- Bệnh nhân không nên điều khiển phương tiện giao thông hoặc vận hành máy móc ngay sau khi dùng thuốc. Nitrous oxide có thể gây chóng mặt, làm chậm phản xạ hoặc giảm khả năng tập trung trong vài giờ sau khi dùng. Người bệnh nên nghỉ ngơi và đảm bảo đã hoàn toàn tỉnh táo trước khi thực hiện các hoạt động đòi hỏi sự tập trung cao.
Quá liều và cách xử lý
Quá liều và xử trí
Quá liều và độc tính
- Việc sử dụng Nitrous oxide vượt quá liều khuyến cáo có thể dẫn đến các biểu hiện nghiêm trọng, đòi hỏi can thiệp kịp thời.
- Tình trạng quá liều Nitrous oxide thường gây thiếu oxy nặng, dẫn đến các hậu quả sau:
- Mất ý thức hoặc hôn mê sâu.
- Suy hô hấp cấp tính, có thể dẫn đến ngừng thở.
- Co giật hoặc các rối loạn thần kinh nghiêm trọng khác.
- Tổn thương não vĩnh viễn do thiếu oxy kéo dài.
Cách xử lý khi quá liều
- Khi có dấu hiệu nghi ngờ quá liều, cần thực hiện ngay các biện pháp sau:
- Ngừng hoàn toàn việc tiếp xúc với Nitrous oxide.
- Đưa bệnh nhân đến một khu vực thoáng khí và cung cấp ngay lập tức oxy tinh khiết 100%.
- Theo dõi sát sao các chức năng hô hấp và tuần hoàn; tiến hành hồi sức tim phổi nếu tình trạng yêu cầu.
- Chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế để được chăm sóc chuyên sâu, đồng thời thực hiện các xét nghiệm kiểm tra thiếu hụt vitamin B12 hoặc tổn thương thần kinh nếu có nghi ngờ.
- Ghi nhận và thông báo chi tiết về tình trạng sử dụng để hỗ trợ quá trình điều trị tối ưu.
Quên liều và xử trí
- Do Nitrous oxide thường được chỉ định và sử dụng trong môi trường y tế hoặc cho các mục đích ngắn hạn, trường hợp quên liều là rất hiếm.
Nguồn tham khảo
Nitrous oxide: https://academic.oup.com/bjaed/article/5/5/145/283223
Nitrous Oxide Administration: Overview, Indications, Contraindications: https://emedicine.medscape.com/article/1413427-overview?
Nitrous oxide: Uses, Interactions, Mechanism of Action: https://go.drugbank.com/drugs/DB06690
Nitrous Oxide: https://handbook.bcehs.ca/drug-monographs/nitrous-oxide/
Nitrous Oxide: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532922/
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0