Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm phổ biến tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, do virus Dengue gây ra và lây truyền qua muỗi vằn. Bệnh có khả năng lây lan nhanh, diễn tiến phức tạp và có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi, điều trị kịp thời. Việc hiểu rõ đặc điểm của virus Dengue, đường lây truyền, cơ chế gây bệnh giúp mỗi người chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm bệnh và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như gia đình.
Virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết là gì?
Virus Dengue là một loại virus chứa vật chất di truyền cấu trúc ARN mạch đơn, thuộc chi Flavivirus, họ Flaviviridae. Đây chính là tác nhân nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh sốt xuất huyết ở người. Virus này không có khả năng tự lây truyền trực tiếp từ người sang người qua các tiếp xúc thông thường như giao tiếp, ăn uống hay hô hấp. Thay vào đó, chúng bắt buộc phải sử dụng vật chủ trung gian truyền bệnh là muỗi vằn cái thuộc chi Aedes, chủ yếu là loài Aedes aegypti và một phần nhỏ là Aedes albopictus.
Khi muỗi vằn cái đốt một người đang trong giai đoạn nhiễm virus Dengue (giai đoạn virus huyết), virus sẽ theo dòng máu đi vào dạ dày của muỗi, nhân bản trong các tế bào biểu mô ruột rồi di chuyển lên tuyến nước bọt của muỗi. Từ thời điểm này, con muỗi đó sẽ mang virus suốt đời và truyền mầm bệnh vào máu của những người lành khác thông qua các vết đốt tiếp theo. Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, virus Dengue tấn công trực hệ thống các tế bào bạch cầu, đại thực bào, rồi nhân lên trên diện rộng, làm tổn thương cấu trúc thành mạch máu và kích hoạt chuỗi rối loạn đông máu trong cơ thể.
Virus Dengue thuộc họ Flaviviridae lây lan thông qua vật chủ trung gian là muỗi vằn (Nguồn: Sưu tầm)
Bệnh sốt xuất huyết có mấy loại?
Về mặt cấu trúc sinh học phân tử, virus Dengue được chia thành 4 chủng huyết thanh khác nhau hoàn toàn, ký hiệu lần lượt là: DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Cả 4 chủng huyết thanh này đều có khả năng gây bệnh và đều có thể tạo ra các thể lâm sàng từ nhẹ đến nguy kịch.
Sự tồn tại của 4 chủng huyết thanh này dẫn đến những đặc điểm y khoa vô cùng đặc biệt:
- Mỗi người có thể mắc sốt xuất huyết tối đa 4 lần trong đời: Khi bạn nhiễm một chủng virus (ví dụ DEN-1), cơ thể sẽ sinh ra kháng thể bảo vệ suốt đời chống lại chủng đó. Tuy nhiên, lượng kháng thể này chỉ có khả năng miễn dịch chéo một phần và tạm thời (trong vài tháng đầu) đối với 3 chủng còn lại (DEN-2, DEN-3, DEN-4). Sau thời gian đó, bạn hoàn toàn có thể nhiễm đợt bệnh mới do các chủng còn lại gây ra.
- Lần nhiễm sau thường nặng hơn lần nhiễm trước: Đây là hiện tượng “tăng cường hệ miễn dịch phụ thuộc kháng thể” (ADE). Ở lần nhiễm thứ hai hoặc thứ ba với một chủng virus mới, các kháng thể cũ do cơ thể sản sinh từ lần đầu không những không thể tiêu diệt được virus mới, mà ngược lại còn bám vào virus, tạo thành phức hợp giúp virus xâm nhập vào các tế bào bạch cầu một cách dễ dàng và nhân bản nhanh hơn gấp hàng trăm lần. Phản ứng này giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học, phá hủy thành mạch, khiến bệnh nhân dễ rơi vào thể sốt xuất huyết nặng, nguy hiểm hơn lần đầu rất nhiều.
Triệu chứng bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue gây nên
Diễn tiến lâm sàng của bệnh vô cùng đa dạng. Tùy thuộc vào cơ địa, độ tuổi và số lần nhiễm bệnh, các biểu hiện sẽ được chia thành các thể trạng khác nhau:
Xuất huyết thể nhẹ
Đây là thể bệnh điển hình thường gặp ở những người nhiễm bệnh lần đầu (nhiễm trùng tiên phát). Các triệu chứng xuất hiện đột ngột sau thời gian ủ bệnh từ 4 đến 7 ngày:
- Sốt cao đột ngột: Người bệnh đột ngột sốt cao từ 39 đến 40 độ C, sốt liên tục ngày đêm, dùng thuốc hạ sốt thông thường rất khó hạ nhiệt.
- Đau nhức cơ thể: Nhức đầu dữ dội vùng trán hoặc sau hai hốc mắt; đau mỏi các khớp cơ xương toàn thân khiến người bệnh mệt mỏi lả đi, rã rời.
- Dấu hiệu trên da: Da mặt, cổ và ngực xung huyết đỏ rực. Sau 2 – 3 ngày sốt, có thể xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ li ti dưới da, không biến mất khi căng da, hoặc có ban đỏ dạng sởi xuất hiện rải rác.
- Triệu chứng tiêu hóa: Chán ăn, buồn nôn, nôn mửa nhẹ, có thể có cảm giác đau bụng âm ỉ.
Xuất huyết thể nặng
Thể bệnh này thường xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh – thời điểm bệnh nhân bắt đầu hạ sốt hoặc hết sốt hẳn. Đây là giai đoạn virus gây tổn thương mao mạch nặng nề, làm thất thoát huyết tương ra ngoài lòng mạch và tụt giảm tiểu cầu nghiêm trọng. Thể nặng bao gồm các triệu chứng:
- Tình trạng sốc (Sụp đổ tuần hoàn): Huyết tương thoát quá nhiều làm cạn kiệt thể tích máu. Bệnh nhân có biểu hiện tay chân lạnh ngắt, ẩm ướt, lòng bàn tay bàn chân tím tái, vã mồ hôi trộm, mạch nhanh nhỏ như sợi chỉ, huyết áp kẹt hoặc tụt sâu bằng không.
- Xuất huyết nội tạng nghiêm trọng: Chảy máu cam dồn dập, chảy máu chân răng không cầm. Nôn ra máu tươi, đi ngoài ra phân đen sệt như bã cà phê do xuất huyết dạ dày, ruột. Phụ nữ có tình trạng rong kinh, xuất huyết âm đạo ồ ạt ngoài chu kỳ.
- Suy tạng cấp tính: Người bệnh đau bụng quằn quại ở vùng hạ sườn phải do gan sưng to hoại tử; lờ đờ, li bì, hôn mê hoặc co giật (thể não); khó thở dữ dội do dịch tràn màng phổi; tiểu ít hoặc vô niệu do suy thận cấp.
Xuất huyết ở trẻ em
Ở trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ dưới 1 tuổi, các triệu chứng sốt xuất huyết thường khó nhận biết và dễ nhầm lẫn với các bệnh viêm đường hô hấp hay phát ban nhiễm trùng khác. Trẻ thường sốt cao, quấy khóc liên tục không thể dỗ dành, bỏ bú, lờ đờ, nôn ói tất cả mọi thứ sau khi ăn uống. Diễn tiến từ thể nhẹ sang thể sốc ở trẻ em diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Nhiều trẻ chớm vào trạng thái sốc chỉ với biểu hiện tay chân hơi lạnh và mệt mỏi, nếu phụ huynh không quan sát kỹ rất dễ bỏ qua thời điểm vàng cấp cứu dịch truyền.
Trẻ em mắc sốt xuất huyết diễn tiến rất nhanh sang thể sốc nguy kịch (Nguồn: Sưu tầm)
Các biến chứng bệnh sốt xuất huyết
Nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí y khoa đúng phác đồ, virus Dengue sẽ phá hủy các cơ chế tự cân bằng của cơ thể, gây ra những biến chứng muộn cực kỳ nguy hại:
- Sốc Dengue do giảm thể tích tuần hoàn: Đây là biến chứng tử vong hàng đầu. Hiện tượng tăng tính thấm thành mạch làm huyết tương rò rỉ ồ ạt vào khoảng kẽ màng phổi, màng bụng, khiến lượng máu lưu thông trong mạch máu bị rút cạn, gây ngưng tim, ngưng tuần hoàn.
- Rối loạn đông máu và xuất huyết não: Lượng tiểu cầu sụt giảm quá thấp kết hợp với tổn thương thành mạch gây ra hiện tượng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC). Máu có thể chảy tràn trong các nhu mô não, tạo khối máu tụ lớn gây đột quỵ, liệt nửa người, hôn mê sâu và tử vong nhanh chóng.
- Suy đa tạng cấp tính: Virus tấn công gây hoại tử tế bào gan diện rộng (suy gan cấp, men gan tăng hàng ngàn đơn vị). Tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng do tụt huyết áp kéo dài sẽ dẫn đến hoại tử ống thận cấp (suy thận cấp). Đồng thời, bệnh nhân có thể bị viêm cơ tim cấp, suy tim cấp do virus xâm nhập cơ tim.
- Tràn dịch màng phổi, màng tim gây suy hô hấp: Dịch thoát ra ứ đọng khối lượng lớn ở khoang màng phổi và bao màng tim, ép chặt vào các phế nang khiến phổi không thể giãn nở để trao đổi oxy, gây suy hô hấp cấp tính.
Cần làm gì nếu nghi ngờ bản thân bị sốt xuất huyết Dengue?
Khi bản thân hoặc người thân trong gia đình xuất hiện triệu chứng sốt cao đột ngột kéo dài từ 2 ngày trở lên, nhất là trong mùa cao điểm dịch bệnh, hãy thực hiện ngay các bước xử trí an toàn sau:
- Đến ngay cơ sở y tế làm xét nghiệm: Thực hiện xét nghiệm máu (tìm kháng nguyên Dengue NS1 và tổng phân tích tế bào máu) để khẳng định chính xác bệnh, tuyệt đối không tự chẩn đoán là cảm cúm rồi tự mua thuốc uống tại nhà.
- Chỉ dùng duy nhất Paracetamol để hạ sốt: Nếu thân nhiệt trên 38,5°C, hãy uống Paracetamol với liều 10 – 15mg/kg cân nặng, cách mỗi 4 – 6 tiếng nếu còn sốt. Tự ý dùng thuốc cấm: Tuyệt đối không được sử dụng các loại thuốc hạ sốt giảm đau như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac… Các thuốc này làm giảm kết tập tiểu cầu và gây loét vi mạch dạ dày, sẽ kích hoạt tình trạng xuất huyết tiêu hóa ồ ạt không thể cầm máu, dẫn đến tử vong rất nhanh.
- Tích cực bù nước bằng đường uống: Uống nhiều dung dịch điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ), nước dừa tươi, nước ép trái cây, nước đun sôi để nguội. Uống từng ngụm nhỏ liên tục trong ngày để ngăn chặn cô đặc máu.
- Tuyệt đối không tự ý truyền dịch tại nhà: Không tự gọi dịch vụ y tế đến nhà để truyền các loại “nước biển”, nước hoa quả hay dịch truyền tĩnh mạch. Việc truyền dịch sai thời điểm, sai tốc độ trong bệnh sốt xuất huyết sẽ gây biến chứng phù phổi cấp, suy tim cấp do quá tải thể tích, có thể tước đoạt mạng sống bệnh nhân ngay trên giường bệnh.
Một số biện pháp phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra
Vì bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc chủ động phòng ngừa dịch bệnh là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng:
- Tiêm vắc xin phòng bệnh: Hiện nay, y học đã đưa vào sử dụng vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue chứa cấu trúc bảo vệ chống lại cả 4 chủng huyết thanh virus. Việc chủ động tiêm vắc xin giúp cơ thể hình thành kháng thể chủ động, giảm tối đa tỷ lệ mắc bệnh và giảm hơn 80% nguy cơ bệnh chuyển biến nặng phải nhập viện.
- Cắt đứt đường lây truyền (Diệt muỗi và lăng quăng):
- Đậy thật kín tất cả các dụng cụ chứa nước sinh hoạt (lu, khạp, bể, thùng phuy) để muỗi không có nơi đẻ trứng.
- Thả cá nhỏ (cá bảy màu) vào các dụng cụ chứa nước lớn để tiêu diệt bọ gậy, lăng quăng.
- Thường xuyên dọn dẹp, lật úp các vật dụng phế thải xung quanh nhà (mảnh chai, gáo dừa, lốp xe cũ, vỏ hộp sữa…) tránh để nước mưa đọng lại làm ổ sinh sản cho muỗi.
- Thay nước bình hoa tối thiểu 1 lần/tuần, bỏ muối hoặc dầu vào bát nước kê chạn bát.
- Phòng tránh muỗi đốt:
- Luôn ngủ mùng (màn) kể cả vào ban ngày vì muỗi vằn hoạt động đốt người mạnh nhất vào sáng sớm và chiều tà.
- Sử dụng kem bôi chống muỗi, xịt xua muỗi lên các vùng da hở; dùng nhang muỗi, vợt điện diệt muỗi trong nhà.
- Mặc quần áo dài tay, sáng màu khi làm việc ở những khu vực ẩm thấp, bóng tối.
Vắc xin sốt xuất huyết là giải pháp tiên tiến giúp chủ động ngăn ngừa biến chứng nặng (Nguồn: Sưu tầm)
Khi nào cần đến bác sĩ
Bệnh nhân sốt xuất huyết điều trị tại nhà cần được đưa đến bệnh viện gặp bác sĩ ngay lập tức nếu xuất hiện bất kỳ một trong các dấu hiệu cảnh báo trở nặng sau đây (thường xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh):
- Đau bụng dữ dội, liên tục, đặc biệt là đau tức ở vùng hạ sườn phải (vùng gan).
- Nôn ói nhiều, nôn liên tục (trên 3 lần/giờ hoặc trên 4 lần trong vòng 6 giờ), không thể giữ lại thức ăn hay nước uống.
- Có biểu hiện chảy máu: chảy máu cam dồn dập, chảy máu chân răng tự phát, nôn ra máu hoặc đi ngoài ra phân đen sệt.
- Người bệnh mệt mỏi lả đi, lờ đờ, li bì, ngủ gà, gọi hỏi phản ứng chậm hoặc tinh thần vật vã, kích thích bứt rứt.
- Tay chân lạnh, ẩm, lòng bàn tay bàn chân nhợt nhạt hoặc tím tái.
- Tiểu ít rõ rệt hoặc nhiều tiếng liền không đi tiểu.
- Cảm thấy khó thở, thở nhanh, lồng ngực co kéo hoặc nặng ngực.
Tóm lại, virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết là một tác nhân truyền nhiễm vô cùng nguy hiểm với những diễn tiến lâm sàng nhanh chóng và khó lường. Việc nhận biết sớm các triệu chứng, hiểu rõ tính chất nguy hại của từng chủng huyết thanh và tuân thủ các nguyên tắc điều trị, phòng ngừa khoa học chính là chìa khóa vàng giúp bảo vệ tính mạng và sức khỏe của chính bạn cũng như những người thân yêu xung quanh trước sự tấn công của dịch bệnh.
Nguồn tham khảo
Trạm y tế:
https://tytphuongphuthanh.medinet.gov.vn/chuyen-muc/virus-dengue-gay-benh-sot-xuat-huyet-co-may-loai-cmobile8160-183396.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.