Xạ trị đóng vai trò quan trọng trong phác đồ điều trị ung thư đại trực tràng, giúp tiêu diệt các tế bào ung thư còn sót lại hoặc thu nhỏ khối u trước khi phẫu thuật. Tuy nhiên, song hành với hiệu quả điều trị, xạ trị cũng gây ra những tác động không mong muốn lên các mô lành xung quanh. Trong đó, viêm đại tràng sau xạ trị là một trong những biến chứng khiến nhiều bệnh nhân lo lắng và gây ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống.
Bệnh viêm đại tràng có nguy hiểm không?
Viêm đại tràng nói chung và viêm đại tràng sau xạ trị nói riêng là tình trạng niêm mạc đại tràng bị tổn thương, gây ra các phản ứng viêm kéo dài. Đối với một người bình thường, viêm đại tràng có thể gây ra những khó chịu như đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi và rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát tốt, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như thủng đại tràng, xuất huyết nặng hoặc suy dinh dưỡng do kém hấp thu.
Riêng với bệnh nhân ung thư sau xạ trị, việc đại tràng bị viêm không chỉ làm chậm quá trình hồi phục sau phẫu thuật mà còn làm xáo trộn nghiêm trọng các chức năng hấp thụ dưỡng chất, khiến cơ thể vốn đã suy kiệt do ung thư càng trở nên yếu ớt hơn. Tình trạng này nếu kéo dài có thể làm giảm khả năng đáp ứng của cơ thể với các đợt điều trị bổ trợ tiếp theo. Do đó, cần có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và ung bướu để điều trị kịp thời, tránh để bệnh tiến triển thành mãn tính.
Phương pháp xạ trị ung thư đại tràng
Xạ trị là phương pháp sử dụng các tia năng lượng cao như tia X hoặc proton để nhắm vào và tiêu diệt tế bào ung thư. Trong ung thư đại trực tràng, xạ trị không được áp dụng đơn lẻ mà thường là một phần của phác đồ đa mô thức.
Xạ trị trước phẫu thuật
Xạ trị tiền phẫu (neoadjuvant radiation) thường được chỉ định cho các khối u trực tràng nằm ở vị trí khó hoặc đã xâm lấn vào các mô xung quanh. Mục tiêu chính là làm khối u nhỏ lại, giúp bác sĩ phẫu thuật dễ dàng lấy trọn khối u hơn và tăng cơ hội bảo tồn cơ thắt hậu môn. Xạ trị trước phẫu thuật giúp giảm đáng kể nguy cơ tái phát tại chỗ sau mổ.
Xạ trị sau phẫu thuật
Xạ trị hậu phẫu (adjuvant radiation) được áp dụng khi sau khi phẫu thuật bác sĩ đánh giá nguy cơ còn sót lại tế bào ung thư cao hoặc khối u đã xâm lấn vào các hạch bạch huyết. Phương pháp này đóng vai trò như một “lá chắn” cuối cùng để tiêu diệt những mầm mống ác tính còn ẩn nấp, giúp giảm tỷ lệ quay lại của bệnh sau này.
Xạ trị đóng vai trò quan trọng trong phác đồ điều trị đa mô thức của ung thư đại trực tràng (Nguồn: Sưu tầm)
Tác dụng phụ viêm đại tràng sau xạ trị ung thư đại tràng
Việc tiếp xúc với tia xạ khiến vùng bụng và chậu dễ bị tổn thương. Ngoài viêm đại tràng, bệnh nhân có thể gặp các tác dụng phụ sau đây:
Vấn đề về da
Vùng da bị chiếu xạ thường trở nên đỏ, ngứa, bong tróc hoặc khô rát giống như bị cháy nắng. Ở mức độ nặng hơn, da có thể bị nứt nẻ hoặc loét, gây đau đớn và tăng nguy cơ nhiễm trùng tại chỗ. Cần giữ vùng da này khô ráo, tránh ma sát và sử dụng các loại kem bôi theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc ung bướu.
Mệt mỏi, uể oải
Mệt mỏi sau xạ trị là tình trạng rất phổ biến do cơ thể phải huy động năng lượng để sửa chữa các tế bào bị tổn thương. Cảm giác uể oải này thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng sau khi kết thúc đợt xạ trị, khiến người bệnh không muốn thực hiện bất kỳ hoạt động thể chất nào.
Đau ngoài da ở vùng bị chiếu tia xạ
Không chỉ là các tổn thương bề mặt, người bệnh có thể cảm thấy đau nhức sâu bên trong vùng da được chiếu xạ do phản ứng viêm ở các lớp mô dưới da. Điều này gây khó khăn trong việc nằm, ngồi hoặc mặc quần áo bó sát.
Tiểu rắt, đi tiểu nhiều hoặc tiểu lắt nhắt
Do đại tràng và bàng quang nằm rất gần nhau trong vùng chậu, tia xạ có thể tác động đến bàng quang gây viêm bàng quang cấp tính. Triệu chứng điển hình là cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt, đi tiểu nhiều lần trong ngày hoặc tiểu lắt nhắt gây phiền toái lớn cho người bệnh.
Tác dụng phụ muộn như vô sinh sau xạ trị, teo cơ tử cung hoặc buồng trứng ngừng hoạt động ở nữ
Đối với bệnh nhân nữ, xạ trị vùng chậu có thể làm tổn thương buồng trứng hoặc tử cung, dẫn đến tình trạng suy giảm nội tiết tố, vô sinh hoặc mãn kinh sớm. Với nam giới, xạ trị có thể ảnh hưởng đến khả năng sản xuất tinh trùng. Đây là những tác động muộn mà bệnh nhân cần được tư vấn kỹ về bảo tồn khả năng sinh sản trước khi tiến hành điều trị.
Nguy cơ mắc viêm đại tràng sau xạ trị ung thư đại tràng
Viêm đại tràng sau xạ trị xảy ra khi liều lượng tia xạ tác động trực tiếp hoặc gián tiếp gây tổn thương các tế bào biểu mô lót lòng đại tràng. Các tế bào này vốn có khả năng phân chia nhanh để tái tạo niêm mạc, nhưng tia xạ lại làm gián đoạn chu kỳ này, dẫn đến niêm mạc bị mỏng đi, dễ bị tổn thương và tạo điều kiện cho các vi khuẩn đường ruột tấn công.
Nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng lên nếu bệnh nhân có tiền sử bệnh lý tiêu hóa, ăn uống thiếu chất xơ, hoặc có cấu trúc giải phẫu vùng chậu đặc biệt khiến tia xạ tập trung quá mức vào đại tràng. Triệu chứng điển hình của tình trạng này là tiêu chảy cấp tính hoặc mãn tính, buồn nôn, đau quặn bụng, phân có thể lẫn nhầy hoặc máu. Tình trạng này khiến bệnh nhân mất nước, thiếu hụt điện giải và gây ra nỗi lo lắng rất lớn trong quá trình điều trị ung thư.
Niêm mạc đại tràng bị tổn thương sau xạ trị gây ra các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài (Nguồn: Sưu tầm)
Cách điều trị và phòng ngừa viêm đại tràng sau xạ trị ung thư đại tràng
Để đối phó với viêm đại tràng sau xạ trị, mục tiêu chính là giảm nhẹ triệu chứng và giúp niêm mạc đại tràng lành lại.
- Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Đây là yếu tố sống còn. Bệnh nhân nên thực hiện chế độ ăn ít chất xơ trong giai đoạn cấp tính để giảm kích thích đại tràng. Tránh xa thực phẩm cay nóng, rượu bia, cà phê và các loại sữa có đường lactose nếu có biểu hiện bất dung nạp. Ưu tiên các loại cháo, súp, cá hấp hoặc thực phẩm dễ tiêu hóa.
- Sử dụng thuốc theo chỉ định: Bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc kháng viêm tại chỗ, thuốc chống tiêu chảy, hoặc các men vi sinh (probiotics) để cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột. Tuyệt đối không tự ý sử dụng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có ý kiến của bác sĩ vì có thể làm tình trạng nghiêm trọng hơn.
- Uống đủ nước: Để bù lại lượng nước và điện giải mất đi do tiêu chảy, bệnh nhân cần uống nước theo từng ngụm nhỏ, ưu tiên nước điện giải Oresol hoặc nước ép trái cây loãng.
- Chăm sóc tinh thần: Căng thẳng sẽ làm bệnh viêm đại tràng nặng thêm. Hãy dành thời gian nghỉ ngơi, nghe nhạc hoặc thực hành các bài tập hít thở nhẹ nhàng để giảm bớt lo âu.
- Theo dõi định kỳ: Việc thăm khám thường xuyên với bác sĩ ung bướu giúp phát hiện sớm các biến chứng như tắc ruột hoặc xuất huyết. Nếu tình trạng đau bụng trở nên dữ dội hoặc xuất hiện sốt cao, cần nhập viện ngay để được can thiệp kịp thời.
Phòng ngừa viêm đại tràng sau xạ trị chủ yếu dựa vào kỹ thuật xạ trị hiện đại. Các công nghệ mới như xạ trị điều biến cường độ (IMRT) cho phép tia xạ tập trung chính xác vào khối u mà tránh được tối đa việc chiếu vào các vùng mô lành xung quanh, nhờ đó giảm thiểu đáng kể nguy cơ gây viêm cho đại tràng.
Chế độ ăn uống khoa học là chìa khóa giúp phục hồi niêm mạc đại tràng sau xạ trị (Nguồn: Sưu tầm)
Viêm đại tràng sau xạ trị là một thử thách khó khăn nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chúng ta có những kiến thức đúng đắn và sự phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y bác sĩ. Hãy luôn lắng nghe những thay đổi dù là nhỏ nhất của cơ thể trong quá trình điều trị để kịp thời có hướng xử lý. Pharmacity hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn vững tâm hơn trên hành trình chiến thắng bệnh tật. Chúc bạn và người thân sớm hồi phục sức khỏe.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế Nghệ An
https://yte.nghean.gov.vn/tin-chuyen-nganh/dieu-tri-ung-thu-dai-trang-nhu-the-nao-659604
Sở Y tế Hà Tĩnh
http://soyte.hatinh.gov.vn/tin-tuc-su-kien/thong-tin-y-te/ung-thu-dai-trang-nguyen-nhan-bieu-hien-cach-dieu-tri-va-pho.html
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.