Hoàn thành điều trị ung thư đại tràng là cột mốc quan trọng, nhưng người bệnh vẫn cần theo dõi sức khỏe lâu dài do nguy cơ tái phát. Trong một số trường hợp, tế bào ung thư có thể tồn tại ở mức vi thể và phát triển trở lại sau thời gian ổn định. Vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường và tuân thủ lịch tái khám, tầm soát định kỳ có vai trò quan trọng trong phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.
Ung thư đại tràng tái phát là gì?
Ung thư đại tràng tái phát là hiện tượng các tế bào ung thư xuất hiện trở lại sau một khoảng thời gian hoàn thành phác đồ điều trị triệt căn (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị) và bệnh nhân đã được xác định là không còn dấu vết của khối u trong cơ thể bằng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm máu.
Theo các số liệu thống kê lâm sàng, nguy cơ tái phát của ung thư đại trực tràng tập trung cao nhất vào khoảng 1 đến 3 năm đầu sau mổ (chiếm tới hơn 80% tổng số ca tái phát). Sau mốc 5 năm, tỷ lệ này sẽ giảm đi rất nhiều nhưng không hoàn toàn trở về số 0. Dựa vào vị trí xuất hiện của khối u mới, y học chia làm ba thể tái phát chính:
- Tái phát tại chỗ (Local recurrence): Khối u mới mọc lại ngay tại vị trí đoạn đại tràng đã bị cắt bỏ trước đó hoặc ngay tại đường nối khâu (miệng nối) của lòng ruột.
- Tái phát vùng (Regional recurrence): Tế bào ác tính xuất hiện ở các hạch bạch huyết lân cận hoặc các mô, cơ quan nằm ngay sát vách đại tràng trong khoang chậu.
- Tái phát xa / Di căn (Distant recurrence/Metastasis): Tế bào ung thư đã theo hệ tuần hoàn máu hoặc hệ bạch huyết di chuyển đến cư trú, tạo thành các khối u thứ phát tại các cơ quan xa như gan, phổi, màng bụng (phúc mạc), xương hoặc não.
Nguyên nhân ung thư đại tràng tái phát
Hiện tượng tái phát sau điều trị không phải là dấu hiệu cho thấy phác đồ điều trị ban đầu thất bại hay bác sĩ thực hiện sai sót, mà nó bắt nguồn từ những nguyên nhân sinh học rất phức tạp, chia làm hai nhóm chính:
Nguyên nhân khách quan
Đây là nguyên nhân cốt lõi và phổ biến nhất. Ở thời điểm làm phẫu thuật cắt u hoặc truyền hóa chất, có những tế bào ung thư đơn lẻ (gọi là tế bào ung thư vi thể) đã bứt phá ra khỏi khối u nguyên phát để đi vào dòng máu hoặc hệ hạch. Do kích thước của chúng quá nhỏ (chỉ vài tế bào), không có một hệ thống máy chụp CT, MRI hay PET-CT nào ở thời điểm đó có thể phát hiện ra được.
Các tế bào này rơi vào trạng thái “ngủ đông”, tạm thời ngừng phân chia để tránh né sự tàn phá của thuốc hóa trị. Khi gặp điều kiện thuận lợi (hệ miễn dịch của người bệnh suy giảm, môi trường vi mô trong cơ thể thay đổi), chúng sẽ “thức tỉnh”, tự tăng sinh mạch máu mới để nuôi dưỡng và phát triển thành một khối u tái phát rõ rệt. Ngoài ra, bản chất giai đoạn bệnh lúc phát hiện ban đầu càng muộn (giai đoạn III nguy cơ cao) thì tỷ lệ tế bào vi thể lẩn trốn càng lớn.
Nguyên nhân chủ quan
Một số yếu tố xuất phát từ phía người bệnh cũng làm tăng đáng kể nguy cơ bệnh quay trở lại:
- Không tuân thủ đầy đủ số chu kỳ hóa trị bổ trợ sau phẫu thuật theo chỉ định của bác sĩ.
- Tự ý bỏ ngang phác đồ Tây y để chuyển sang sử dụng các loại lá cây, thuốc nam, thuốc bắc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.
- Người bệnh lơ là, không đi tái khám định kỳ theo đúng lịch hẹn khiến các tổn thương tái phát từ khi còn nhỏ bị bỏ qua, đến khi có triệu chứng nặng mới quay lại bệnh viện thì u đã lan tràn.
- Sau điều trị, người bệnh quay trở lại lối sống thiếu khoa học trước đây: Tiếp tục hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, ăn nhiều thịt đỏ mỡ động vật, lười vận động và để cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng, trầm cảm kéo dài.
Dấu hiệu ung thư đại tràng tái phát
Ở giai đoạn rất sớm của quá trình tái phát, người bệnh hầu như không cảm thấy bất kỳ sự thay đổi nào trong cơ thể. Tuy nhiên, khi khối u tái phát tăng nhanh về kích thước hoặc bắt đầu xâm lấn, các dấu hiệu lâm sàng sẽ bộc lộ rõ rệt tùy theo vị trí tổn thương:
- Nếu tái phát tại chỗ, tại vùng tiêu hóa:
- Người bệnh có cảm giác đau quặn bụng âm ỉ hoặc dữ dội vùng hạ vị, đầy hơi, trướng bụng thường xuyên.
- Thay đổi khuôn phân đột ngột: Phân bị nhỏ dẹt, mỏng, đi ngoài ra máu tươi hoặc máu lẫn chất nhầy sẫm màu.
- Tình trạng táo bón kinh niên hoặc tiêu chảy xen kẽ nhau xuất hiện trở lại mà không rõ lý do.
- Nếu di căn sang gan (Vị trí phổ biến nhất):
- Đau tức, nặng nề vùng hạ sườn phải.
- Da và củng mạc mắt ngả màu vàng (vàng da do khối u chèn ép đường mật).
- Chán ăn, sợ mỡ, buồn nôn, bụng trướng to do có dịch cổ trướng trong màng bụng.
- Nếu di căn sang phổi:
- Ho khan dai dẳng kéo dài nhiều tuần không dứt, uống thuốc ho thông thường không đỡ.
- Cảm giác tức ngực, khó thở khi vận động nhẹ hoặc nặng hơn là ho ra đờm lẫn vệt máu tươi.
- Dấu hiệu toàn thân (Cảnh báo tế bào ung thư đang tiêu hao năng lượng cơ thể):
- Người bệnh mệt mỏi rã rời, suy nhược cơ thể nghiêm trọng dù không làm việc nặng.
- Sụt cân nhanh chóng (giảm trên 10% trọng lượng cơ thể trong vòng vài tháng) không liên quan đến chế độ ăn kiêng.
- Sốt nhẹ âm ỉ về chiều không rõ nguyên nhân nhiễm trùng.
Cách chẩn đoán ung thư đại tràng tái phát
Để phát hiện sớm ung thư đại tràng tái phát ngay từ khi chưa bộc lộ triệu chứng ra bên ngoài, các bác sĩ sẽ áp dụng quy trình kiểm tra cận lâm sàng toàn diện sau:
Xét nghiệm máu trong phân
Kỹ thuật này (FIT hoặc FOBT) giúp tìm kiếm các dấu vết máu ẩn vi thể trong phân. Sự xuất hiện của máu ẩn cảnh báo có thể có tổn thương loét hoặc u mới đang hình thành tại miệng nối đại tràng cũ.
Xét nghiệm máu CEA
Đây là “vũ khí” theo dõi cực kỳ nhạy bén. Đối với bệnh nhân ung thư đại tràng đã phẫu thuật ổn định, chỉ số CEA trong máu sẽ hạ về mức bình thường (dưới 5 ng/ml). Trong các lần tái khám định kỳ, nếu bác sĩ nhận thấy chỉ số CEA tăng cao liên tục qua các tháng, đây là tín hiệu cảnh báo cực kỳ mạnh mẽ cho thấy ung thư đã tái phát hoặc di căn xa, ngay cả khi các phim chụp X-quang thông thường chưa nhìn thấy u. Bác sĩ sẽ lập tức chỉ định các thăm dò chuyên sâu hơn.
Theo dõi sát sao động học của chỉ số CEA trong các lần thử máu định kỳ giúp phát hiện sớm tín hiệu tái phát (Nguồn: Sưu tầm)
Nội soi đại tràng
Người bệnh cần thực hiện nội soi đại tràng kiểm tra lại sau 1 năm kể từ cuộc mổ đầu tiên. Ống soi mềm giúp bác sĩ trực tiếp quan sát vùng miệng nối khâu ruột cũ xem có bị u sùi mọc lại hay không, đồng thời phát hiện và cắt bỏ kịp thời các polyp mới xuất hiện ở các đoạn đại tràng còn lại.
Nội soi đại tràng ảo (chụp cắt lớp CT)
Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) toàn bộ vùng bụng và ngực là phương pháp không thể thiếu để chẩn đoán tái phát di căn xa. Hình ảnh CT rõ nét giúp phát hiện các tổn thương nhỏ ở nhu mô gan, các nốt mờ di căn ở phổi, các hạch lớn trong ổ bụng hay tình trạng dày lên bất thường của thành ruột. Trong một số trường hợp nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định chụp PET-CT để đánh giá mức độ chuyển hóa đường của các tế bào, giúp phân biệt chính xác giữa mô sẹo xơ sau mổ và mô ung thư tái phát.
Sinh thiết
Khi các phương pháp chẩn đoán hình ảnh (nội soi hoặc chụp phim) phát hiện thấy một khối u mới nghi ngờ, bác sĩ sẽ tiến hành bấm lấy một mẫu mô nhỏ (qua nội soi hoặc chọc hút kim nhỏ dưới hướng dẫn của siêu âm/CT). Mẫu mô này được gửi về phòng giải phẫu bệnh để nhuộm soi dưới kính hiển vi. Kết quả sinh thiết là bằng chứng vàng cuối cùng khẳng định chắc chắn tổn thương đó có phải là tế bào ung thư đại tràng tái phát hay không.
Kỹ thuật chụp CT scan đa dãy giúp xác định chính xác vị trí và kích thước của các tổn thương di căn xa (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị ung thư đại tràng tái phát
Khi có kết luận ung thư đại tràng tái phát, phác đồ điều trị sẽ được quyết định bởi Hội đồng chuyên khoa (Multi-Disciplinary Team – MDT) dựa trên vị trí, số lượng khối u tái phát và thể trạng hiện tại của người bệnh:
Ung thư tái phát tại chỗ
Nếu khối u mới chỉ khu trú tại vùng miệng nối hoặc một vài hạch vùng lân cận, và thể trạng người bệnh cho phép, phẫu thuật cắt bỏ khối tái phát lần hai vẫn là lựa chọn ưu tiên hàng đầu nhằm mục đích triệt căn. Sau khi cuộc mổ hoàn tất, bác sĩ sẽ kết hợp truyền hóa trị bổ trợ nặng hơn để dọn sạch các tế bào ác tính còn sót lại.
Ung thư di căn
- Di căn đơn độc (chỉ có 1 – 2 ổ ở gan hoặc phổi): Nếu kỹ thuật ngoại khoa cho phép, bác sĩ có thể tiến hành phẫu thuật đồng thời cắt bỏ đoạn ruột tái phát và cắt bỏ một phần nhu mô gan/phổi chứa u di căn, mang lại cơ hội sống dài hạn rất tốt cho người bệnh. Hoặc có thể áp dụng các biện pháp phá hủy u tại chỗ như đốt sóng cao tần (RFA), vi sóng (MWA).
- Di căn lan tràn (nhiều cơ quan hoặc nhiều ổ không thể mổ): Lúc này, phương pháp điều trị toàn thân đóng vai trò chủ lực. Bác sĩ sẽ sử dụng các phác đồ hóa trị kết hợp thuốc nhắm trúng đích (như Bevacizumab đối với gen RAS đột biến, Cetuximab đối với gen RAS hoang dại) hoặc áp dụng liệu pháp miễn dịch (như Pembrolizumab) nếu khối u có đặc tính sinh học phù hợp (MSI-H/dMMR). Mục tiêu là thu nhỏ u, kiểm soát tốc độ tiến triển của bệnh và giảm nhẹ triệu chứng đau đớn cho người bệnh.
Cách phòng ngừa ung thư đại tràng tái phát
Để giảm thiểu tối đa nguy cơ tổn thương ác tính quay trở lại, người bệnh cần thiết lập một “hàng rào bảo vệ” kiên cố từ lối sống đến y khoa:
Kiểm tra sức khỏe định kỳ
Đây là nguyên tắc sống còn tối thượng. Người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt lịch hẹn tái khám của bác sĩ chuyên khoa:
- Trong 2 năm đầu sau mổ: Tái khám định kỳ mỗi 3 – 6 tháng một lần (thực hiện xét nghiệm CEA, siêu âm bụng, chụp X-quang hoặc CT).
- Từ năm thứ 3 đến năm thứ 5: Tái khám mỗi 6 tháng một lần.
- Thực hiện nội soi đại tràng lại ở mốc 1 năm sau mổ, nếu bình thường sẽ nội soi lại sau mỗi 3 – 5 năm tùy chỉ định.
Giữ chế độ ăn uống lành mạnh
Khẩu phần dinh dưỡng cần được điều chỉnh nghiêm ngặt: Tăng cường các nhóm thực phẩm giàu chất xơ hòa tan (rau màu xanh đậm, quả mọng, yến mạch) để giúp nhu động ruột hoạt động trơn tru, giảm thời gian chất thải ứ đọng trong lòng ruột. Bổ sung các loại cá béo giàu Omega-3, hạn chế tối đa các loại thịt đỏ (thịt bò, thịt trâu, thịt cừu) và tuyệt đối kiêng các loại thịt chế biến sẵn (xúc xích, thịt xông khói, đồ muối chua). Ăn chín uống sôi để bảo vệ hệ tiêu hóa vốn nhạy cảm sau mổ.
Tích cực vận động
Người bệnh nên duy trì thói quen tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, tập yoga, đạp xe từ 30 phút mỗi ngày, ít nhất 5 ngày một tuần. Việc vận động không chỉ giúp tăng cường tuần hoàn máu, kích thích tiêu hóa, kiểm soát tốt cân nặng (tránh thừa cân béo phì) mà còn giúp kích hoạt hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể sản sinh các tế bào lympho T tiêu diệt các tế bào mầm mống ung thư.
Giữ tinh thần thoải mái
Tâm lý lo lắng, sợ hãi bệnh tái phát là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, tình trạng căng thẳng kéo dài (stress mạn tính) sẽ kích thích cơ thể tiết ra hormone cortisol làm suy sụp hệ miễn dịch, tạo cơ hội cho tế bào ung thư thức tỉnh. Người bệnh hãy tích cực tham gia các câu lạc bộ bệnh nhân, chia sẻ tâm sự với gia đình, đọc sách, thiền định để giữ cho tâm lý luôn lạc quan, an yên.
Duy trì lối sống lành mạnh kết hợp tái khám đúng hẹn là chìa khóa đẩy lùi nguy cơ ung thư quay trở lại (Nguồn: Sưu tầm)
Các câu hỏi thường gặp về ung thư đại tràng tái phát (FAQs)
Ung thư đại tràng tái phát có chữa được không?
Câu trả lời là vẫn có cơ hội điều trị hiệu quả nếu phát hiện ở giai đoạn sớm. Khi tổn thương tái phát mới chỉ khu trú tại chỗ hoặc di căn đơn độc ở gan/phổi có thể cắt bỏ được bằng phẫu thuật, người bệnh vẫn có cơ hội kéo dài thời gian sống khỏe mạnh hoặc thậm chí đạt được trạng thái lui bệnh hoàn toàn lần thứ hai. Điểm mấu chốt là phải phát hiện sớm thông qua việc theo dõi chỉ số CEA và chụp CT định kỳ.
Ung thư đại tràng tái phát sống được bao lâu?
Thời gian sống thêm của bệnh nhân ung thư đại tràng tái phát không giống nhau cho mọi trường hợp mà phụ thuộc rất lớn vào: Vị trí u tái phát, số lượng ổ di căn, mức độ đáp ứng của tế bào u với các dòng hóa chất/thuốc đích mới và thể trạng nền của bệnh nhân. Với sự ra đời của các liệu pháp nhắm trúng đích tinh vi và thuốc miễn dịch tân tiến, thời gian sống toàn bộ cho bệnh nhân giai đoạn tái phát di căn lan tràn hiện nay đã được kéo dài đáng kể (trung bình từ 30 đến 36 tháng, nhiều trường hợp đáp ứng thuốc tốt có thể sống kéo dài từ 5 năm trở lên với chất lượng cuộc sống rất tốt).
Nguy cơ tái phát ung thư đại tràng có cao không?
Tỷ lệ tái phát chung của ung thư đại tràng dao động trong khoảng từ 30% đến 40%. Tuy nhiên, con số này có sự phân hóa rất lớn dựa trên giai đoạn bệnh lúc chẩn đoán ban đầu: Ở giai đoạn I, tỷ lệ tái phát cực thấp (dưới 5 – 10%); ở giai đoạn II khoảng 15 – 20%; nhưng ở giai đoạn III (khi tế bào u đã lan ra hạch bạch huyết vùng), nguy cơ tái phát có thể lên tới 40 – 50% nếu không được hóa trị bổ trợ đầy đủ sau mổ.
Tóm lại, ung thư đại tràng tái phát là một thách thức nhưng không đồng nghĩa với việc mất đi cơ hội điều trị. Việc tuân thủ lịch tái khám, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và điều trị kịp thời có thể giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Đồng thời, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, vận động thường xuyên và lối sống lành mạnh sẽ góp phần nâng cao sức khỏe, cải thiện chất lượng cuộc sống và hỗ trợ giảm nguy cơ tái phát trong tương lai.
Nguồn tham khảo:
Sở Y Tế
http://soyte.hatinh.gov.vn/tin-tuc-su-kien/thong-tin-y-te/ung-thu-dai-trang-nguyen-nhan-bieu-hien-cach-dieu-tri-va-pho.html
NIH
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3884191/
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.