Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính tiến triển nhanh, dễ gây biến chứng nguy hiểm nếu chậm trễ điều trị. Khi bị sốt cao đột ngột, việc xét nghiệm sàng lọc kịp thời có vai trò rất quan trọng. Hiện nay, ngoài đi bệnh viện, người dân có thể thuận tiện tự sử dụng các bộ kit nhanh tại nhà. Bài viết sau sẽ hướng dẫn chi tiết cách test, cơ chế hoạt động cùng những ưu nhược điểm của phương pháp kiểm tra tại nhà này.
Triệu chứng nhận biết người bệnh sốt xuất huyết
Trước khi tiến hành kiểm tra, bạn cần nhận biết các dấu hiệu điển hình của bệnh sốt xuất huyết để có sự nghi ngờ lâm sàng chính xác. Căn bệnh này thường khởi phát đột ngột và tiến triển qua các giai đoạn với những biểu hiện đặc trưng:
- Sốt cao kịch phát: Người bệnh sốt cao liên tục từ 39°C đến 40°C, cơn sốt thường kéo dài từ 2 đến 7 ngày và rất khó hạ nhiệt dù đã sử dụng các thuốc hạ sốt thông thường.
- Đau nhức cơ thể: Cảm giác đau đầu dữ dội, đặc biệt là vùng bốc hỏa sau hốc mắt. Người bệnh thường than phiền về tình trạng đau mỏi các khớp cơ, thắt lưng và mệt mỏi rã rời.
- Biểu hiện xuất huyết ngoài da: Trên da xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ li ti màu đỏ (ấn vào không biến mất), thường thấy ở cẳng tay, cẳng chân, nách hoặc niêm mạc miệng.
- Triệu chứng tiêu hóa: Cảm giác chán ăn, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng nhẹ hoặc có thể xuất hiện tình trạng chảy máu cam, chảy máu chân răng.
Sốt cao liên tục, đau đầu, xuất huyết dưới da, chảy máu răng nướu và mệt mỏi. (Nguồn: Sưu tầm)
Cơ chế hoạt động khi test sốt xuất huyết
Các loại kit test nhanh sốt xuất huyết tại nhà hiện nay hoạt động dựa trên phương pháp sắc ký miễn dịch nhằm phát hiện sự hiện diện của virus hoặc phản ứng miễn dịch của cơ thể thông qua mẫu máu toàn phần (máu mao mạch đầu ngón tay).
Phát hiện kháng nguyên Dengue NS1
Kháng nguyên NS1 là một loại glycoprotein không cấu trúc do virus sốt xuất huyết Dengue tiết ra ngoài tế bào ngay từ giai đoạn đầu của chu kỳ nhiễm trùng. Kháng nguyên này xuất hiện rất sớm trong máu của người bệnh, thường có thể tìm thấy ngay từ ngày đầu tiên xuất hiện cơn sốt và duy trì đến khoảng ngày thứ 5 hoặc ngày thứ 6. Việc định tính kháng nguyên NS1 là công cụ đắc lực giúp chẩn đoán xác định bệnh ngay trong những ngày đầu tiên của thai kỳ bệnh, khi cơ thể chưa kịp sản sinh ra kháng thể.
Phát hiện kháng thể IgM và IgG trong máu
Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn muộn hơn, hệ thống miễn dịch của cơ thể sẽ bắt đầu sản sinh ra các kháng thể đặc hiệu để chống lại virus:
- Kháng thể IgM: Thường xuất hiện muộn hơn, bắt đầu từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 5 sau khi khởi phát sốt và đạt đỉnh sau đó vài tuần. Sự hiện diện của IgM trong mẫu test biểu thị cho một tình trạng nhiễm trùng cấp tính ở giai đoạn hiện tại.
- Kháng thể IgG: Thường xuất hiện muộn nhất (khoảng từ ngày thứ 7 trở đi hoặc muộn hơn đối với người nhiễm lần đầu). Nếu người bệnh tái nhiễm virus Dengue lần thứ hai, hàm lượng IgG sẽ tăng vọt rất nhanh ngay từ những ngày đầu. Sự xuất hiện của IgG cho biết người bệnh đã từng nhiễm virus trong quá khứ hoặc đang có tình trạng tái nhiễm.
Test nhanh sốt xuất huyết dùng sắc ký miễn dịch tìm kháng nguyên NS1 và kháng thể IgM/IgG. (Nguồn: Sưu tầm)
Khi nào cần phải test sốt xuất huyết?
Thời điểm thực hiện xét nghiệm đóng vai trò quyết định đến độ chính xác của kết quả. Do đặc tính sinh học của các thành phần trong máu thay đổi theo thời gian phát bệnh, việc test nhanh được khuyến cáo áp dụng như sau:
- Từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 5 của bệnh: Đây là “khung giờ vàng” để thực hiện test nhanh tìm kháng nguyên NS1. Trong giai đoạn này, hàm lượng virus trong máu rất cao, giúp test dễ dàng phát hiện và cho kết quả chính xác nhất.
- Từ ngày thứ 5 trở đi: Hàm lượng kháng nguyên NS1 bắt đầu sụt giảm mạnh, lúc này cơ thể chuyển sang sản sinh kháng thể. Do đó, xét nghiệm cần tập trung vào việc tìm kiếm kháng thể IgM và IgG.
Nếu bạn hoặc người thân sống trong vùng có dịch, có yếu tố dịch tễ (xung quanh có nhiều người bị muỗi vằn đốt và mắc bệnh) và xuất hiện cơn sốt cao đột ngột trên 2 ngày, việc thực hiện test nhanh là hoàn toàn cần thiết.
Hướng dẫn test sốt xuất huyết tại nhà
Để kết quả kiểm tra đạt độ chính xác cao và tránh tình trạng âm tính giả hoặc dương tính giả do sai sót kỹ thuật, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình thực hiện gồm 3 bước dưới đây:
Bước 1:
Chuẩn bị
- Chuẩn bị dụng cụ: Khui hộp kit test nhanh (đảm bảo hạn sử dụng còn nguyên vẹn). Một bộ khay test tiêu chuẩn sẽ bao gồm: khay thử (được bọc kín trong túi nhôm), ống mao dẫn lấy máu, kim chích máu an toàn, dung dịch đệm (buffer) và bông tẩm cồn khử khuẩn.
- Vệ sinh tay: Người thực hiện cần rửa tay thật sạch bằng xà phòng và nước ấm, lau khô.
- Thả lỏng cơ thể: Chọn vị trí ngồi thoải mái, giữ ấm bàn tay cần lấy máu để giúp máu lưu thông tốt đến các đầu ngón tay.
Bước 2:
Thực hiện
- Sát khuẩn vị trí lấy máu: Dùng bông tẩm cồn lau sạch đầu ngón tay áp út hoặc ngón giữa, để khô tự nhiên trong không khí khoảng 30 giây.
- Chích máu: Mở nắp kim chích an toàn, đặt đầu kim vuông góc với mặt da đầu ngón tay và ấn nhẹ để kim tự động kích hoạt chích một lỗ nhỏ. Dùng tay vuốt nhẹ từ gốc ngón tay hướng về đầu ngón để tạo thành một giọt máu lớn.
- Lấy mẫu: Sử dụng ống mao dẫn đi kèm, chạm đầu ống vào giọt máu để máu tự động bị hút lên theo vạch định lượng hướng dẫn trên ống.
- Nhỏ mẫu vào khay: Nhỏ giọt máu từ ống mao dẫn vào ô nhận mẫu (thường ký hiệu là S) trên khay thử. Ngay sau đó, nhỏ tiếp số giọt dung dịch đệm theo đúng số lượng quy định trong tờ hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất (thường là 1 – 2 giọt) vào ô chứa dung dịch đệm.
Bước 3:
Xem kết quả
Đặt khay thử lên một mặt phẳng nằm ngang khô ráo và bắt đầu bấm giờ theo dõi. Kết quả thường hiển thị rõ ràng trong khoảng từ 15 đến 20 phút. Tuyệt đối không đọc kết quả sau quá 30 phút vì các phản ứng hóa học sau thời gian này có thể làm sai lệch vạch màu.
- Kết quả Dương tính (Dương tính với NS1, IgM hoặc IgG): Xuất hiện vạch chứng C và đồng thời có thêm vạch màu tại vị trí các vùng thử (NS1, IgM hoặc IgG). Điều này cho thấy có sự hiện diện của virus hoặc kháng thể sốt xuất huyết trong cơ thể.
- Kết quả Âm tính: Chỉ xuất hiện duy nhất một vạch màu tại vị trí chữ C (vạch chứng), vùng thử hoàn toàn không xuất hiện vạch. Kết quả cho thấy tại thời điểm kiểm tra chưa tìm thấy yếu tố gây bệnh.
- Kết quả không có giá trị: Không có vạch nào xuất hiện hoặc chỉ xuất hiện vạch ở vùng thử mà không có vạch chứng C. Trường hợp này có thể do bộ kit bị lỗi hoặc thao tác sai kỹ thuật, bạn cần thực hiện lại bằng một khay thử mới.
Quy trình test tại nhà gồm ba bước: chuẩn bị, thực hiện và đọc kết quả. (Nguồn: Sưu tầm)
Ưu, nhược điểm test sốt xuất huyết tại nhà
Phương pháp tự sàng lọc tại nhà mang lại nhiều sự tiện lợi nhưng cũng có những giới hạn khoa học nhất định mà người dùng cần thấu hiểu:
Ưu điểm
- Nhanh chóng và tiện lợi: Quá trình thực hiện chỉ mất vài thao tác đơn giản và cho kết quả hiển thị ngay tại nhà chỉ sau khoảng 15 – 20 phút, giúp người bệnh giảm bớt thời gian chờ đợi mệt mỏi tại bệnh viện.
- Sàng lọc sớm: Giúp phát hiện kháng nguyên virus ngay từ những ngày đầu tiên phát bệnh, tạo cơ sở để người bệnh chủ động liên hệ y tế và có chế độ nghỉ ngơi, cách ly muỗi đốt phù hợp nhằm tránh lây lan cho gia đình.
- Giảm tải y tế: Hỗ trợ phân loại và giảm tải bớt áp lực cho các phòng xét nghiệm tại các bệnh viện tuyến đầu trong những đợt bùng phát dịch cao điểm.
Nhược điểm
- Rủi ro sai lệch kỹ thuật: Độ chính xác phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng của người thực hiện (lấy thiếu lượng máu, nhỏ sai lượng dung dịch đệm, đọc kết quả quá muộn hoặc bảo quản bộ kit sai nhiệt độ phòng).
- Giới hạn về định lượng: Test nhanh tại nhà chỉ mang tính chất định tính (cho biết có hay không có virus/kháng thể) mà hoàn toàn không thể phân tích được các chỉ số huyết học chuyên sâu như số lượng tiểu cầu đang giảm ở mức độ nào hay mức độ cô đặc máu (Hematocrit) là bao nhiêu.
- Nguy cơ âm tính giả: Nếu thực hiện sai thời điểm khuyến cáo (ví dụ test NS1 vào ngày thứ 7 của bệnh), kết quả có thể cho ra âm tính giả, khiến người bệnh chủ quan và dễ bỏ qua giai đoạn nguy hiểm của bệnh.
Test sốt xuất huyết tại nhà chỉ là sàng lọc ban đầu. (Nguồn: Sưu tầm)
Test sốt xuất huyết tại nhà giúp sàng lọc nhanh ban đầu nhưng độ chính xác phụ thuộc vào thời điểm và kỹ thuật thực hiện. Người bệnh không được tự ý điều trị dựa vào khay thử mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Đặc biệt, khi có kết quả dương tính hoặc dù âm tính nhưng cơ thể xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm (mệt lả, nôn nhiều, chảy máu niêm mạc), cần đến ngay cơ sở y tế để khám và làm xét nghiệm máu chuyên sâu nhằm bảo đảm an toàn tính mạng.
Nguồn tham khảo:
- Bộ y tế Việt Nam
- https://moh.gov.vn/index.jsp?pageId=5803&aid=139394&cid=8474
- National Institutes of Health
- https://misuse.ncbi.nlm.nih.gov/error/abuse.shtml?orig_args=/books/NBK143156/&orig_host=www.ncbi.nlm.nih.gov
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.