Đột quỵ là biến cố nguy hiểm gây tổn thương não, dẫn đến nhiều di chứng nặng nề, trong đó có rối loạn ngôn ngữ. Người bệnh có thể gặp khó nói, nói ngọng hoặc mất khả năng giao tiếp, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt và tâm lý, dễ dẫn đến cô lập và trầm cảm. Việc hiểu đúng nguyên nhân và áp dụng các phương pháp tập nói phục hồi sớm, khoa học và kiên trì đóng vai trò quan trọng.
Nguyên nhân người bệnh đột quỵ khó nói, khó phát âm?
Hệ thống ngôn ngữ của con người được điều khiển bởi các vùng chức năng chuyên biệt nằm ở bán cầu não trái (đối với đa số người thuận tay phải), bao gồm vùng Broca (chịu trách nhiệm sản xuất ngôn ngữ) và vùng Wernicke (chịu trách nhiệm thấu hiểu ngôn ngữ). Khi đột quỵ xảy ra, dòng máu nuôi dưỡng các vùng não này bị tắc nghẽn do cục máu đông hoặc do xuất huyết, khiến các tế bào thần kinh bị tổn thương và chết đi.
Tùy thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương của nhu mô não, người bệnh có thể gặp các dạng rối loạn ngôn ngữ khác nhau:
- Mất ngôn ngữ diễn đạt (Broca’s Aphasia): Người bệnh hiểu được những gì người khác nói nhưng gặp khó khăn lớn trong việc tìm từ ngữ để diễn đạt ý nghĩ của mình. Họ thường nói những câu rất ngắn, không đúng ngữ pháp hoặc chỉ nói được từng từ đơn lẻ.
- Mất ngôn ngữ tiếp nhận (Wernicke’s Aphasia): Người bệnh có thể nói lưu loát, trôi chảy nhưng các câu nói lại vô nghĩa, dùng sai từ hoặc tự sáng tạo ra những từ ngữ kỳ lạ. Đồng thời, họ cũng gặp khó khăn trong việc thấu hiểu lời nói của người xung quanh.
- Mất ngôn ngữ toàn bộ (Global Aphasia): Đây là dạng tổn thương nặng nề nhất, người bệnh hầu như mất cả khả năng hiểu lẫn khả năng diễn đạt ngôn ngữ.
- Dysarthria (Liệt cơ hoành/Khó phát âm): Tổn thương cơ học ở các dây thần kinh điều khiển cơ mặt, lưỡi, môi và dây thanh quản. Não bộ vẫn tư duy tốt nhưng các cơ quan phát âm bị yếu hoặc liệt, khiến lời nói bị thều thào, nói ngọng hoặc không rõ tiếng.
Quá trình tự phục hồi của các tế bào thần kinh sau tổn thương là rất hạn chế. Nếu không có các biện pháp can thiệp âm ngữ trị liệu từ sớm, các kết nối thần kinh cũ sẽ dần thoái hóa, khiến khả năng khôi phục ngôn ngữ trở nên vô cùng khó khăn, thậm chí là mất vĩnh viễn khả năng giao tiếp tự nhiên.
Tổn thương vùng não điều khiển ngôn ngữ là nguyên nhân chính gây khó nói sau tai biến (Nguồn: Sưu tầm)
3 Bài tập tập nói sau đột quỵ cho người bệnh
Quá trình tái tạo và thiết lập các đường truyền thần kinh mới (tính mềm dẻo của não bộ – Neuroplasticity) đòi hỏi sự kiên trì và rèn luyện liên tục. Dưới đây là 3 bài tập cơ bản, được thiết kế từ dễ đến khó, giúp người bệnh từng bước tìm lại tiếng nói của mình.
Tập phát âm từ đơn giản
Đối với những người bệnh bị tổn thương nặng hoặc bị liệt cơ vùng miệng, việc bắt đầu bằng các âm cơ bản là bước đi đầu tiên vô cùng quan trọng.
- Tập thở và cơ miệng: Hướng dẫn người bệnh tập hít sâu và thở ra từ từ bằng miệng, tập bĩu môi, mím môi, phồng má và di chuyển lưỡi sang hai bên để tăng cường sức mạnh cho các cơ vùng mặt.
- Phát âm các nguyên âm: Bắt đầu bằng các nguyên âm đơn giản, rõ ràng như “A”, “O”, “U”, “I”, “E”. Người nhà nên ngồi đối diện, phát âm chậm, rõ ràng và phóng đại chuyển động của môi để người bệnh có thể quan sát và bắt chước theo.
- Phát âm các từ đơn: Khi đã quen với các nguyên âm, chuyển sang các từ đơn gần gũi, dễ phát âm như: “Bà”, “Mẹ”, “Ăn”, “Uống”, “Đi”, “Đau”. Mỗi từ cần được lặp đi lặp lại nhiều lần trong ngày.
Tập gọi tên các đồ vật trong nhà hoặc trong phòng
Bài tập này giúp kích thích vùng não chịu trách nhiệm liên tưởng và ghi nhớ từ vựng, hỗ trợ đắc lực cho những người bệnh gặp chứng mất ngôn ngữ diễn đạt.
- Sử dụng trực quan sinh động: Người nhà có thể chỉ vào các đồ vật quen thuộc xung quanh như: Cái ca, cái bát, cái thìa, cái giường, cái tivi… và hỏi người bệnh đây là cái gì.
- Hỗ trợ khi người bệnh “bí” từ: Nếu người bệnh nhận biết được đồ vật nhưng không thể bật ra thành tiếng, người nhà nên gợi ý bằng chữ cái đầu tiên (ví dụ: “Cái… qu…” để người bệnh tự nói tiếp từ “quạt”).
- Sử dụng thẻ tranh ảnh (Flashcard): Sử dụng các tấm thẻ in hình ảnh rõ ràng về các loại quả, con vật hoặc các hoạt động thường ngày để người bệnh tập đọc tên. Việc kết hợp giữa hình ảnh thị giác và âm thanh giúp não bộ ghi nhớ tốt hơn.
Tập gọi tên các đồ vật quen thuộc xung quanh giúp kích thích tư duy ngôn ngữ (Nguồn: Sưu tầm)
Tập nói theo những câu ngắn
Khi người bệnh đã có thể gọi tên các đồ vật và nói được từ đơn, việc chuyển sang cấu trúc câu là bước tiếp theo để tiến tới giao tiếp độc lập.
- Xây dựng câu từ nhu cầu cơ bản: Bắt đầu bằng các câu ghép gồm 2 – 3 từ thể hiện nhu cầu thiết yếu hằng ngày của người bệnh như: “Tôi muốn ăn”, “Tôi uống nước”, “Tôi đi ngủ”, “Tôi bị đau”.
- Tập đọc theo nhịp điệu: Người nhà có thể cùng người bệnh đọc những câu thơ ngắn, những bài đồng dao hoặc hát những phân đoạn ngắn của các bài hát quen thuộc trước đây. Nhịp điệu và giai điệu âm nhạc thường được xử lý ở bán cầu não phải, có thể hỗ trợ “kích hoạt” khả năng phát âm khi bán cầu não trái bị tổn thương.
- Mở rộng hội thoại ngắn: Đặt những câu hỏi lựa chọn đơn giản để người bệnh trả lời bằng câu ngắn, ví dụ: “Bác muốn ăn cơm hay ăn cháo?” thay vì đặt câu hỏi quá mở khiến người bệnh áp lực.
Điều người nhà làm mỗi ngày sẽ ảnh hưởng đến cảm xúc tập nói sau đột quỵ
Sự đồng hành của gia đình không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ thực hiện các bài tập y khoa mà còn đóng vai trò quyết định đến tâm lý của người bệnh. Sự tổn thương não bộ kết hợp với việc không thể diễn đạt ý muốn khiến người bệnh rất dễ rơi vào trạng thái bất lực, tự ti và nổi nóng.
- Kiên nhẫn lắng nghe, không ngắt lời: Khi người bệnh cố gắng phát âm, người nhà tuyệt đối không nên nói chen vào hoặc hoàn thành câu nói thay cho họ quá nhanh. Hãy cho người bệnh thời gian (có thể từ 1 – 2 phút) để họ tự tìm từ ngữ. Việc ngắt lời thường xuyên sẽ khiến họ nản lòng và từ bỏ ý định giao tiếp.
- Tạo môi trường giao tiếp tự nhiên: Hãy trò chuyện với người bệnh như một người trưởng thành bình thường, không nói ngọng hoặc dùng ngôn ngữ quá trẻ con. Tránh bật tivi hoặc radio quá to khi đang nói chuyện vì tiếng ồn xung quanh sẽ làm giảm khả năng tập trung thính giác của người bệnh.
- Khuyến khích các hình thức giao tiếp thay thế: Trong giai đoạn đầu khi việc phát âm còn quá khó khăn, hãy hướng dẫn người bệnh dùng cử chỉ ánh mắt, cái gật đầu, chỉ tay hoặc sử dụng bảng chữ cái, tranh vẽ để biểu đạt. Khi nhu cầu cơ bản được đáp ứng, áp lực tâm lý sẽ giảm xuống, tạo tâm trạng thoải mái cho các buổi tập nói.
- Khen ngợi từng tiến bộ nhỏ: Một từ phát âm rõ hơn ngày hôm qua, một câu nói có thêm một từ… đều là những chiến thắng lớn của người bệnh. Những lời động viên, khen ngợi chân thành từ người thân là liều thuốc tinh thần vô giá giúp họ có thêm động lực duy trì luyện tập hằng ngày.
Sự kiên nhẫn và tình yêu thương của gia đình giúp người bệnh có thêm động lực vượt qua di chứng (Nguồn: Sưu tầm)
Khi nào cần đưa người bệnh đi khám?
Quá trình phục hồi ngôn ngữ sau tai biến mạch máu não là một hành trình dài và cần được giám sát bởi các chuyên gia y tế. Người nhà cần đưa người bệnh đến các cơ sở y tế có chuyên khoa phục hồi chức năng hoặc âm ngữ trị liệu khi gặp các trường hợp sau:
- Giai đoạn vàng (3 – 6 tháng đầu sau đột quỵ): Ngay khi tình trạng sức khỏe toàn thân của người bệnh ổn định sau giai đoạn cấp cứu, cần đưa người bệnh đi khám chuyên khoa phục hồi chức năng để xây dựng lộ trình âm ngữ trị liệu càng sớm càng tốt. Đây là thời điểm não bộ có khả năng tái tạo kết nối cao nhất.
- Tình trạng khó nói đi kèm nuốt nghẹn, nuốt sặc: Nếu người bệnh khó phát âm kèm theo các dấu hiệu chảy nước dãi, ho sặc khi uống nước hoặc ăn uống, đây là dấu hiệu của chứng loạn nuốt (dysphagia). Tình trạng này rất nguy hiểm vì có thể dẫn đến viêm phổi do hít sặc, cần được bác sĩ can thiệp ngay lập tức.
- Người bệnh có dấu hiệu trầm cảm, thu mình: Nếu người bệnh tuyệt thực, không chịu hợp tác tập luyện, khóc lóc hoặc từ chối mọi sự giao tiếp trong nhiều ngày, cần đưa họ đi khám tâm lý để được hỗ trợ điều trị kịp thời, tránh việc suy sụp tinh thần làm đình trệ quá trình phục hồi thể chất.
Tập nói sau đột quỵ là quá trình khó khăn, đòi hỏi sự kiên trì của người bệnh và sự đồng hành, thấu hiểu từ gia đình. Việc can thiệp sớm bằng các bài tập phục hồi ngôn ngữ khoa học, kết hợp dinh dưỡng hợp lý và tinh thần tích cực sẽ giúp tăng khả năng cải thiện giao tiếp. Mỗi nỗ lực đều có ý nghĩa quan trọng, góp phần giúp người bệnh dần phục hồi ngôn ngữ, nâng cao chất lượng cuộc sống và từng bước tái hòa nhập cộng đồng sau đột quỵ.
Nguồn tham khảo:
Sở Y tế Cà Mau:
https://medinet.gov.vn/giai-thuong-thanh-tuu-y-khoa-viet-nam/am-ngu-tri-lieu-phuc-hoi-giao-tiep-sau-dot-quy-cmobile16590-69570.aspx
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.