Sốt xuất huyết Dengue thường gây sốt cao kéo dài, mệt mỏi và đau nhức cơ thể, đòi hỏi người bệnh phải được hạ sốt và bù nước đúng cách. Việc tự ý sử dụng thuốc hoặc đồ uống không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Bài viết sẽ giải đáp người bị sốt xuất huyết nên uống gì để hạ sốt, cách bù nước khoa học, đồng thời chỉ ra những loại thuốc và thức uống cần tránh nhằm hỗ trợ quá trình hồi phục và giảm nguy cơ biến chứng.
Nguyên tắc khi điều trị bệnh sốt xuất huyết
Cho đến thời điểm hiện tại, y học hiện đại vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu (thuốc diệt virus) đối với bệnh sốt xuất huyết Dengue. Do đó, nguyên tắc cốt lõi trong phác đồ điều trị căn bệnh này hoàn toàn dựa trên hai trụ cột chính: Điều trị triệu chứng (chủ yếu là hạ sốt an toàn) và Bồi hoàn thể tích dịch thể (bù nước và điện giải).
Bệnh sốt xuất huyết có tính chất chuyển pha rất đột ngột. Một người có thể đang sốt cao nhưng khi chuyển sang pha nguy hiểm, thân nhiệt đột ngột hạ xuống nhưng đây lại là lúc hiện tượng thoát huyết tương và xuất huyết nội tạng diễn ra mạnh mẽ nhất. Vì vậy, mọi can thiệp về mặt thuốc uống, nước uống đều phải tuân thủ nghiêm ngặt tính an toàn, bảo vệ niêm mạc dạ dày, bảo vệ tế bào gan và không làm rối loạn chức năng đông máu vốn đang bị đe dọa của cơ thể.
Việc bổ sung dung dịch Oresol và nước trái cây giàu Vitamin C giúp bù dịch và tăng cường sức bền thành mạch hiệu quả. (Nguồn: Sưu tầm)
Người bị sốt xuất huyết uống gì để hạ sốt
Để kiểm soát cơn sốt cao một cách an toàn và khoa học khi bị sốt xuất huyết, người bệnh có thể sử dụng các loại thuốc và các giải pháp bù dịch đường uống được các bác sĩ chuyên khoa khuyến nghị dưới đây:
Paracetamol (Acetaminophen)
Đây là loại thuốc hạ sốt, giảm đau duy nhất được phép sử dụng cho bệnh nhân sốt xuất huyết. Paracetamol hoạt động bằng cách tác động lên trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi, giúp giãn mạch ngoại vi, tăng lưu lượng máu và tăng tiết mồ hôi để thải nhiệt ra ngoài, đồng thời làm dịu các cơn đau đầu, đau mỏi cơ khớp.
- Liều lượng sử dụng: Dùng liều từ 10 – 15mg/kg cân nặng cho một lần uống.
- Khoảng cách giữa các liều: Các cử uống phải cách nhau từ 4 đến 6 tiếng nếu người bệnh vẫn còn sốt cao trên 38.5°C.
- Giới hạn tối đa: Tuyệt đối không được uống quá 60mg/kg cân nặng hoặc quá 4g paracetamol trong vòng 24 giờ. Việc lạm dụng thuốc hạ sốt liên tục do nôn nóng sẽ gây ra ngộ độc paracetamol, phá hủy tế bào gan, dẫn đến suy gan cấp tính – một biến chứng cực kỳ nguy hiểm khi kết hợp với virus sốt xuất huyết.
Bù nước lọc
Khi sốt cao, cơ thể người bệnh bị thất thoát một lượng nước rất lớn qua hiện tượng bốc hơi bề mặt da và qua hơi thở nhanh. Việc bổ sung nước lọc (nước đun sôi để nguội) liên tục là biện pháp cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng. Nước lọc giúp làm loãng dòng máu, hỗ trợ hệ tuần hoàn lưu thông tốt hơn, làm dịu cảm giác khô họng, đắng miệng và hỗ trợ thận bài tiết các độc tố của virus ra ngoài cơ thể qua đường tiểu, từ đó góp phần làm giảm bớt nhiệt độ nội tại.
Dung dịch bù điện giải (Oresol)
Bên cạnh nước lọc, dung dịch Oresol được coi là “tiêu chuẩn vàng” trong việc bù dịch cho bệnh nhân sốt xuất huyết tại nhà. Khi sốt cao và đổ mồ hôi, cơ thể không chỉ mất nước mà còn mất đi các ion điện giải thiết yếu như Natri, Kali, Clorua. Oresol được bào chế theo tỷ lệ áp suất thẩm thấu chuẩn xác, giúp tế bào hấp thu nước và điện giải một cách nhanh nhất, ngăn chặn tình trạng cô đặc máu do hiện tượng thoát huyết tương ra ngoài lòng mạch.
Lưu ý pha Oresol đúng chuẩn: Phải pha nguyên một gói Oresol hoàn toàn với đúng lượng nước lọc được chỉ định trên bao bì (ví dụ: 1 gói pha với đúng 1 lít nước hoặc đúng 200ml nước tùy loại). Tuyệt đối không được chia nhỏ gói thuốc để pha thành nhiều lần, không pha quá đặc hoặc quá loãng vì sẽ làm thay đổi áp suất thẩm thấu, gây rối loạn điện giải nghiêm trọng, thậm chí làm teo tế bào não hoặc gây tiêu chảy nặng hơn.
Nước trái cây loãng và tránh thêm đường
Các loại nước ép trái cây tươi như nước dừa, nước cam, nước chanh, nước bưởi là nguồn bổ sung vitamin và khoáng chất tuyệt vời cho người bệnh. Nước cam, chanh chứa hàm lượng Vitamin C dồi dào, giúp chống oxy hóa, củng cố và làm bền vững hệ thống thành mạch máu, giảm thiểu nguy cơ xuất huyết dưới da. Nước dừa tự nhiên chứa nhiều kali và khoáng chất, rất dễ uống.
Tuy nhiên, khi chế biến nước trái cây cho người bệnh sốt xuất huyết, người chăm sóc cần pha loãng với một chút nước lọc và tuyệt đối tránh thêm nhiều đường tinh luyện. Hàm lượng đường quá cao sẽ làm tăng áp lực thẩm thấu trong ruột, gây đầy bụng, khó tiêu và ức chế khả năng thực bào của hệ miễn dịch.
Canh rau củ và súp lỏng
Trong giai đoạn sốt cao, người bệnh thường chán ăn, đắng miệng và sợ các thức ăn đặc. Các loại canh hầm từ rau củ quả (như canh khoai tây, cà rốt, bí đỏ) hoặc các loại súp lỏng, cháo thịt băm loãng là lựa chọn dinh dưỡng lý tưởng. Chúng vừa cung cấp năng lượng, đạm sinh học, các vitamin nhóm B để cơ thể tái tạo năng lượng, vừa bổ sung một lượng nước và muối khoáng tự nhiên đáng kể, giúp người bệnh dễ nuốt, dễ hấp thu mà không gây áp lực lên hệ tiêu hóa.
Thuốc không được uống khi sốt xuất huyết
Sốt xuất huyết có cơ chế bệnh sinh rất đặc thù là tấn công vào hệ thống tiểu cầu và mạch máu, gây xu hướng chảy máu tự nhiên. Do đó, việc tự ý dùng sai thuốc hạ sốt có thể biến một ca bệnh từ thể nhẹ lập tức trở thành thể nặng đe dọa tính mạng:
Không được uống Aspirin
Aspirin là thuốc hạ sốt, giảm đau, kháng viêm có tác dụng phụ ức chế không hồi phục sự kết tập của tiểu cầu, kéo dài thời gian chảy máu. Khi virus Dengue đang làm sụt giảm nghiêm trọng số lượng tiểu cầu trong máu, nếu người bệnh uống thêm Aspirin, quá trình đông máu sẽ bị tê liệt hoàn toàn. Hệ quả là gây ra tình trạng xuất huyết nặng nề, chảy máu dạ dày dữ dội, nôn ra máu và đi ngoài phân đen không thể cầm được, dẫn đến tử vong nhanh chóng.
Thuốc kháng viêm không chứa steroid
Các thuốc kháng viêm không chứa steroid (NSAIDs) phổ biến như Ibuprofen, Diclofenac, Mefenamic acid… cũng có cơ chế ức chế kết tập tiểu cầu tạm thời và gây kích ứng, bào mòn mạnh niêm mạc dạ dày. Sử dụng các nhóm thuốc này để hạ sốt khi bị sốt xuất huyết sẽ làm tăng nguy cơ vỡ các mạch máu nhỏ dưới da, gây xuất huyết tiêu hóa ồ ạt và cản trở việc chẩn đoán, điều trị của bác sĩ.
Thuốc kháng sinh
Sốt xuất huyết là bệnh lý gây ra do virus Dengue, hoàn toàn không phải do vi khuẩn. Thuốc kháng sinh chỉ có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn, hoàn toàn vô hại trước virus. Việc uống thuốc kháng sinh một cách vô tội vạ khi bị sốt xuất huyết không những không giúp hạ sốt mà còn làm tăng gánh nặng giải độc cho gan và thận, gây loạn khuẩn đường ruột, tiêu chảy và làm suy sụp hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể.
Đồ uống người bệnh nên tránh
Bên cạnh các loại thuốc độc hại, người chăm sóc cần loại bỏ các loại đồ uống sau đây ra khỏi thực đơn của bệnh nhân sốt xuất huyết:
Cà phê, trà đặc
Cà phê và trà đặc chứa hàm lượng lớn chất kích thích caffeine. Caffeine làm tăng nhịp tim, tăng áp lực máu và kích thích hệ thần kinh trung ương hoạt động mạnh, làm cho người bệnh vốn đang mệt mỏi lại thêm bồn chồn, mất ngủ. Ngoài ra, caffeine có tác dụng lợi tiểu mạnh, nó thúc đẩy thận bài tiết nước ra ngoài nhiều hơn, vô tình làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước và điện giải, thúc đẩy quá trình cô đặc máu diễn ra nhanh hơn.
Nước ngọt
Các loại nước ngọt có gas, nước tăng lực chứa hàm lượng đường hóa học và các chất bảo quản nhân tạo cực kỳ cao. Như đã phân tích, lượng đường lớn khi vào đường ruột sẽ kéo nước từ các tế bào vào lòng ruột theo cơ chế thẩm thấu, gây ra tình trạng đầy hơi, ợ chua, chướng bụng và tiêu chảy. Điều này khiến cơ thể người bệnh càng thêm kiệt sức và mất nước nặng nề hơn.
Rượu, bia, đồ uống có cồn
Tuyệt đối không cho người bệnh uống rượu, bia hay bất kỳ thức uống có cồn nào. Chất cồn (ethanol) có độc tính trực tiếp đối với tế bào gan, làm giãn mạch máu ngoại vi và làm tăng tính thấm thành mạch. Trong bối cảnh tế bào gan đang bị virus Dengue tấn công và mạch máu đang có xu hướng thoát huyết tương, việc dung nạp chất cồn sẽ đẩy nhanh tiến trình suy gan cấp và kích hoạt hội chứng sốc sốt xuất huyết vô cùng nguy hiểm.
Tuyệt đối không sử dụng Aspirin, Ibuprofen và các chất kích thích như cà phê, rượu bia khi bị sốt xuất huyết. (Nguồn: Sưu tầm)
Vì sao việc uống nước quan trọng khi bị sốt xuất huyết?
Trong phác đồ hướng dẫn của Bộ Y tế, việc uống nước được xếp vào danh mục can thiệp hàng đầu, mang tính chất sống còn đối với bệnh nhân sốt xuất huyết ngoại trú vì các lý do khoa học sau:
Duy trì cân bằng nước và điện giải cơ thể
Nước là dung môi cho mọi phản ứng sinh hóa bên trong tế bào. Khi cơ thể sốt cao liên tục đến 40°C, lượng nước bốc hơi qua da tăng lên gấp nhiều lần so với bình thường, kèm theo tình trạng chán ăn, nôn mửa làm mất đi các ion kiềm và axit. Uống đủ nước và điện giải giúp ổn định áp suất thẩm thấu, duy trì độ pH máu cân bằng, giữ cho các cơ quan như tim, thận, não hoạt động nhịp nhàng trong suốt thời gian hệ miễn dịch chống lại virus.
Hỗ trợ cơ thể hồi phục nhanh
Dòng máu được cung cấp đủ nước sẽ có độ nhớt vừa phải, giúp hệ tuần hoàn dễ dàng vận chuyển oxy, glucose và các chất dinh dưỡng đến nuôi dưỡng các tế bào, mô cơ bị tổn thương. Nước cũng là môi trường bắt buộc để các tế bào bạch cầu di chuyển linh hoạt, thực hiện chức năng thực bào, tiêu diệt virus và giúp tủy xương nhanh chóng sản sinh ra lượng tiểu cầu mới để bù đắp vào lượng đã mất.
Ngăn ngừa biến chứng
Biến chứng đáng sợ nhất của sốt xuất huyết là hiện tượng tăng tính thấm thành mạch, khiến huyết tương thoát từ lòng mạch máu ra ngoài khoang gian bào, dẫn đến máu bị cô đặc, chỉ số Hematocrit tăng cao. Máu quá đặc sẽ lưu thông rất chậm, gây tắc nghẽn các vi mạch, suy thận cấp do thiếu máu nuôi dưỡng và cuối cùng dẫn đến hội chứng sốc giảm thể tích tuần hoàn, tụt huyết áp nghiêm trọng. Việc tích cực uống nước ngay từ những ngày đầu tiên chính là giải pháp chủ động đổ đầy lòng mạch, ngăn chặn từ xa sự cô đặc máu và giảm thiểu tối đa nguy cơ rơi vào trạng thái sốc nguy hiểm.
Hướng dẫn giai đoạn bù nước khi bị sốt xuất huyết
Chu kỳ phát triển của sốt xuất huyết lâm sàng kéo dài khoảng 7 – 10 ngày và được chia làm 3 giai đoạn rõ rệt. Ở mỗi giai đoạn, chiến lược bù nước cần có sự điều chỉnh linh hoạt để đạt hiệu quả tối ưu:
Giai đoạn sốt cao (Ngày 1 – ngày 3)
- Đặc điểm: Người bệnh đột ngột sốt cao dồn dập, đau đầu, nhức cơ.
- Chiến lược bù nước: Đây là giai đoạn mất nước chủ yếu do nhiệt độ cơ thể tăng cao. Tập trung bù nước ở mức tối đa bằng cách cho người bệnh uống xen kẽ liên tục dung dịch Oresol, nước lọc và các loại nước ép trái cây giàu vitamin C (cam, chanh). Mục tiêu là giữ cho nước tiểu của người bệnh có màu vàng nhạt hoặc trong, đi tiểu đều đặn từ 4 – 6 lần một ngày.
Giai đoạn nguy cơ biến chứng (Ngày 4 – ngày 6)
- Đặc điểm: Người bệnh bắt đầu giảm sốt hoặc hết sốt hoàn toàn. Tuy nhiên, đây mới là giai đoạn nguy hiểm nhất, lượng tiểu cầu sụt giảm mạnh và hiện tượng thoát huyết tương diễn ra ồ ạt.
- Chiến lược bù nước: Tiếp tục duy trì việc bù nước bằng Oresol và các loại nước súp, canh lỏng một cách đều đặn nhưng phải hết sức cẩn trọng. Người chăm sóc cần theo dõi sát sao lượng nước uống vào và lượng nước tiểu thải ra. Nếu người bệnh uống rất nhiều nước nhưng đi tiểu rất ít, bụng có dấu hiệu chướng to, đau tức vùng gan dữ dội, lờ đờ, li bì hoặc chân tay lạnh ẩm… thì phải ngừng cho uống nước tại nhà và đưa ngay đến bệnh viện để bác sĩ can thiệp truyền dịch kiểm soát qua đường tĩnh mạch.
Giai đoạn phục hồi (Sau ngày 6)
- Đặc điểm: Người bệnh hết sốt hoàn toàn, thể trạng tiến triển tốt, có cảm giác thèm ăn trở lại, tiểu nhiều hơn. Đây là lúc cơ thể bắt đầu có hiện tượng tái hấp thu lượng dịch đã thoát ra trước đó từ khoang gian bào quay trở lại lòng mạch máu.
- Chiến lược bù nước: Trong giai đoạn này, cần giảm bớt lượng dịch truyền và lượng nước uống quá dồn dập. Việc tiếp tục ép người bệnh uống quá nhiều nước hoặc truyền dịch vô tội vạ lúc này sẽ gây ra tình trạng quá tải thể tích trong lòng mạch, dẫn đến biến chứng suy tim cấp hoặc phù phổi cấp cực kỳ nguy hiểm. Hãy chuyển sang chế độ uống nước theo nhu cầu tự nhiên của cơ thể, tập trung bổ sung dinh dưỡng bằng các món ăn đặc hơn để cơ thể nhanh phục hồi sức lực.
Cần điều chỉnh lượng nước uống phù hợp theo từng giai đoạn diễn tiến của bệnh sốt xuất huyết. (Nguồn: Sưu tầm)
Lưu ý khi uống và bổ sung nước với người bệnh
Để việc bổ sung nước đạt hiệu quả cao nhất và không gây ra các tác dụng phụ, người chăm sóc và bệnh nhân cần nằm lòng các lưu ý thực hành sau:
Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn
Tuyệt đối không để người bệnh đợi đến khi thật khát mới uống và không uống ồ ạt một lúc hết cả ly nước lớn. Việc uống một lượng nước lớn quá nhanh sẽ kích thích phản xạ co bóp của dạ dày, gây nôn mửa lập tức và làm tăng gánh nặng đột ngột cho hệ tuần hoàn. Hãy chia nhỏ, cứ cách 15 – 20 phút lại cho người bệnh uống vài ngụm nhỏ một cách thong thả.
Theo dõi tình trạng sức khỏe
Song song với việc bù nước, phải liên tục quan sát các biểu hiện lâm sàng của người bệnh. Đặc biệt chú ý đến độ tỉnh táo (người bệnh có tỉnh táo không hay lờ đờ, li bì), sắc mặt, nhiệt độ của đầu ngón tay ngón chân và tần suất đi tiểu. Bất kỳ sự thay đổi tiêu cực nào cũng là tín hiệu cảnh báo cần sự can thiệp y tế khẩn cấp.
Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Phối hợp việc uống nước với một chế độ ăn giàu dinh dưỡng, dễ tiêu. Thức ăn nên được băm nhỏ, ninh nhừ. Nên chia khẩu phần ăn thành 6 – 8 bữa nhỏ trong ngày để người bệnh dễ dung nạp, không bị cảm giác chướng bụng, đầy hơi quấy rầy.
Điều chỉnh lượng nước theo cơ thể cá nhân
Nhu cầu nước của một đứa trẻ 10kg hoàn toàn khác với một người trưởng thành 60kg. Lượng nước bù vào cần được tính toán dựa trên cân nặng, mức độ sốt và thể trạng thực tế của từng cá nhân. Đối với những bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh lý nền như suy tim, suy thận mãn tính, việc bù nước tại nhà cần phải tuân thủ nghiêm ngặt theo bảng định lượng thể tích cụ thể do bác sĩ điều trị trực tiếp chỉ định để tránh nguy cơ phù phổi cấp.
Tóm lại, câu trả lời cho câu hỏi “Sốt xuất huyết uống gì để hạ sốt” chính là sự kết hợp chặt chẽ giữa thuốc hạ sốt an toàn Paracetamol (uống đúng liều, đúng khoảng cách) và một chiến lược bù nước toàn diện bao gồm Oresol, nước lọc, nước trái cây pha loãng và canh súp bổ dưỡng. Hãy luôn tỉnh táo tránh xa các loại thuốc kháng viêm cấm kỵ như Aspirin, Ibuprofen và các đồ uống có hại để bảo vệ an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình trước dịch bệnh sốt xuất huyết.
Nguồn tham khảo
TRẠM Y TẾ PHƯỜNG LINH TÂY https://tytphuonglinhtay.medinet.gov.vn/chuyen-muc/cach-cham-soc-va-dung-thuoc-khi-mac-sot-xuat-huyet-tai-nha-c9425-71353.aspx
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.