Sán lá gan: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị
Nhiễm sán lá gan là một trong những bệnh lý ký sinh trùng phổ biến tại các quốc gia nhiệt đới, gây ra những tổn thương nghiêm trọng tại nhu mô gan và hệ thống đường mật. Bệnh thường diễn biến âm thầm nhưng lại tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Hiểu rõ về chu trình sống của sán cũng như cách thức lây nhiễm sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.
Bệnh sán lá gan là gì?
Sán lá gan là bệnh lý nhiễm ký sinh trùng do các loại sán thuộc lớp sán lá gây ra, chủ yếu bao gồm hai nhóm chính: sán lá gan lớn (Fasciola gigantica hoặc Fasciola hepatica) và sán lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrini hoặc Clonorchis sinensis). Đây là những loài ký sinh trùng có hình thân dẹt, giống hình lá, có khả năng tồn tại và phát triển bên trong gan và đường mật của con người cũng như một số loài động vật ăn cỏ.
Khi xâm nhập vào cơ thể, sán lá gan không chỉ chiếm dụng chất dinh dưỡng mà còn gây ra các phản ứng viêm, gây tắc nghẽn đường mật và làm tổn thương nhu mô gan. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng nhiễm ký sinh trùng kéo dài có thể dẫn đến xơ hóa gan, áp xe gan hoặc thậm chí là ung thư đường mật. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường phổ biến hơn ở những khu vực có thói quen ăn thực phẩm tươi sống hoặc điều kiện vệ sinh chưa đảm bảo.
Minh hoạ về sán lá gan (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân và con đường lây truyền bệnh sán lá gan
Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là do sự xâm nhập của ấu trùng sán lá gan vào cơ thể thông qua con đường ăn uống. Chu trình lây truyền của sán lá gan khá phức tạp và cần vật chủ trung gian để phát triển. Đối với sán lá gan lớn, trứng sán từ phân người hoặc động vật nhiễm bệnh thải ra môi trường nước, nở thành ấu trùng lông rồi xâm nhập vào ốc.
Sau đó, chúng phát triển thành ấu trùng đuôi và rời khỏi ốc để bám vào các loại thực vật thủy sinh như rau ngổ, rau nhút, rau cần, rau cải xoong. Con người nhiễm bệnh khi ăn phải các loại rau này mà chưa được nấu chín hoặc uống nước lã có chứa ấu trùng. Đối với sán lá gan nhỏ, ấu trùng sau khi rời khỏi ốc sẽ xâm nhập vào cơ thể các loài cá nước ngọt (cá diếc, cá chép, cá rô…) và hình thành các nang ấu trùng trong thịt cá. Thói quen ăn gỏi cá sống, cá chưa nấu chín kỹ hoặc cá nướng tái là con đường ngắn nhất đưa sán lá gan nhỏ vào cơ thể người. Việc sử dụng chung dao thớt chế biến thực phẩm sống và chín cũng là yếu tố nguy cơ gây lây nhiễm chéo ký sinh trùng.
Sán lá gan có thể lây truyền qua thực vật thủy sinh và cá nước ngọt (Nguồn: Sưu tầm)
Các giai đoạn phát triển và xâm nhập của sán lá gan
Sau khi ấu trùng sán đi qua dạ dày, dưới tác động của dịch vị, lớp vỏ nang sẽ bị phá vỡ, giải phóng sán non để bắt đầu hành trình tấn công lá gan qua hai giai đoạn chính.
Giai đoạn xâm nhập vào gan
Ở giai đoạn này, sán non xuyên qua thành ruột vào ổ bụng, sau đó chúng tiếp tục xuyên qua màng bao gan để xâm nhập trực tiếp vào nhu mô gan. Quá trình di chuyển và đào bới này của sán gây ra những tổn thương cơ học tại gan, dẫn đến các ổ viêm cục bộ và hoại tử tế bào gan. Cơ thể sẽ phản ứng lại bằng cách tăng cường các tế bào bạch cầu ái toan để chống lại ký sinh trùng. Trong giai đoạn này, gan thường bị sưng to và đau, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng cấp tính như sốt và đau bụng vùng hạ sườn phải. Đây là thời kỳ sán đang “phá hủy” cấu trúc gan để tìm đường vào hệ thống ống dẫn mật.
Minh hoạ về sán lá gan (Nguồn: Sưu tầm)
Giai đoạn xâm nhập vào hệ thống đường mật
Sau khi chu du trong nhu mô gan khoảng vài tuần, sán lá gan sẽ tìm đường chui vào các đường mật trong gan. Tại đây, chúng định cư, trưởng thành và bắt đầu quá trình đẻ trứng. Sán trưởng thành sử dụng các giác bám để dính chặt vào niêm mạc đường mật, gây ra tình trạng kích ứng thường xuyên, dẫn đến viêm đường mật mạn tính và dày thành ống mật. Sự hiện diện của sán cùng với trứng và các chất thải của chúng có thể gây tắc nghẽn lưu thông dịch mật, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển gây nhiễm trùng đường mật hoặc hình thành sỏi mật xung quanh xác sán. Đây là giai đoạn bệnh chuyển sang mạn tính và có thể kéo dài nhiều năm nếu không được loại bỏ.
Triệu chứng sán lá gan ở người và dấu hiệu nhận biết
Các triệu chứng của bệnh sán lá gan thường không đặc hiệu và dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý tiêu hóa hoặc gan mật khác. Tuy nhiên, bạn nên nghi ngờ nhiễm sán nếu xuất hiện các dấu hiệu điển hình sau. Cơn đau bụng là triệu chứng phổ biến nhất, thường đau âm ỉ hoặc đau tức ở vùng hạ sườn phải, đôi khi đau lan sang vùng thượng vị hoặc ra sau lưng. Người bệnh thường có biểu hiện rối loạn tiêu hóa như chán ăn, đầy hơi, khó tiêu, buồn nôn hoặc tiêu chảy nhẹ. Sốt cũng là dấu hiệu thường gặp, có thể là sốt nhẹ kéo dài hoặc sốt cao kèm run rẩy trong trường hợp có nhiễm trùng đường mật.
Một số bệnh nhân xuất hiện tình trạng dị ứng, nổi mề đay, ngứa ngáy khắp người do phản ứng của cơ thể với độc tố của sán. Ở giai đoạn muộn hơn, khi đường mật bị tắc nghẽn, người bệnh có thể có biểu hiện vàng da, vàng mắt và nước tiểu sẫm màu. Tình trạng sụt cân, mệt mỏi và thiếu máu cũng thường thấy ở những người nhiễm sán lâu ngày mà không được điều trị.
Phương pháp chẩn đoán bệnh sán lá gan
Để xác định chính xác tình trạng nhiễm sán lá gan, bác sĩ cần phối hợp giữa các biểu hiện lâm sàng, tiền sử ăn uống và các xét nghiệm cận lâm sàng hiện đại. Xét nghiệm máu tìm kháng thể kháng sán lá gan bằng phương pháp ELISA là kỹ thuật phổ biến và có độ nhạy cao, giúp phát hiện sớm sự hiện diện của sán ngay cả khi chúng chưa đẻ trứng. Xét nghiệm công thức máu thường cho thấy chỉ số bạch cầu ái toan tăng cao bất thường.
Phương pháp xét nghiệm phân tìm trứng sán cũng được thực hiện, tuy nhiên kết quả có thể âm tính ở giai đoạn đầu khi sán chưa trưởng thành hoặc sán đẻ trứng không liên tục. Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm gan, chụp cắt lớp vi tính (CT scanner) hoặc cộng hưởng từ (MRI) đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện các tổn thương nhu mô gan, ổ áp xe do sán hoặc tình trạng giãn đường mật. Siêu âm có thể cho thấy hình ảnh các ống mật dày lên hoặc thậm chí quan sát thấy hình ảnh sán lá gan đang di chuyển bên trong đường mật.
Biện pháp phòng ngừa bệnh sán lá gan an toàn
Phòng bệnh sán lá gan chủ yếu dựa vào việc thay đổi thói quen ăn uống và giữ gìn vệ sinh môi trường sống. Nguyên tắc quan trọng nhất là thực hiện “ăn chín, uống sôi”. Tuyệt đối không ăn gỏi cá, cá sống, cá nướng tái hoặc các loại thực vật thủy sinh (rau cải xoong, rau cần, rau ngổ…) dưới dạng sống hoặc tái. Nếu muốn ăn rau sống, cần phải rửa sạch dưới vòi nước chảy và ngâm với các dung dịch sát khuẩn thực phẩm chuyên dụng, tuy nhiên nấu chín vẫn là cách an toàn nhất để tiêu diệt ấu trùng sán.
Chỉ nên sử dụng nguồn nước đã được lọc hoặc đun sôi để uống và chế biến thức ăn. Sau khi chế biến thực phẩm tươi sống, cần rửa sạch tay và các dụng cụ nhà bếp như dao, thớt bằng xà phòng để tránh lây nhiễm ấu trùng sang thực phẩm chín. Ngoài ra, việc quản lý phân tốt, không dùng phân tươi để bón rau và không thải phân trực tiếp xuống nguồn nước là biện pháp quan trọng để cắt đứt chu trình sống của sán ngoài môi trường. Việc tẩy giun sán định kỳ cho bản thân và gia đình theo hướng dẫn của bác sĩ cũng góp phần làm giảm nguy cơ mắc bệnh.
Nhiễm sán lá gan hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và dùng đúng thuốc đặc trị theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Việc tự ý mua thuốc hoặc sử dụng các bài thuốc dân gian không rõ nguồn gốc có thể không tiêu diệt được sán mà còn gây hại cho gan. Nếu bạn thường xuyên ăn các loại rau thủy sinh hoặc đồ sống và có dấu hiệu đau bụng, mệt mỏi, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo: WHO, CDC, Bộ Y tế, Tổng hợp.