Podophyllin: Thành phần, công dụng, liều dùng và lưu ý khi sử dụng

Podophyllin là thuốc làm tróc lớp sừng da, được sử dụng để điều trị mụn cơm, u xơ, u nhú và sùi mào gà. Với cơ chế ức chế quá trình gián phân, Podophyllin giúp ngăn chặn sự tăng trưởng của các tế bào bất thường, thường được sử dụng dưới dạng dung dịch bôi ngoài da.

Tổng quan về Podophyllin

Tên thuốc gốc (Hoạt chất)

• Podophyllum Resin, Podophyllin (nhựa Podophylum).

Loại thuốc

• Thuốc làm tróc lớp sừng da. Thuốc gây độc tế bào (tại chỗ).

Dạng thuốc và hàm lượng

• Dung dịch nhựa Podophylum dùng bôi ngoài 11,5% (trong cồn thuốc kép Benzoin 10% và Ethanol 70,5%); 25% (trong cồn thuốc kép Benzoin Ethanol).

Chỉ định Podophyllin

• Podophyllin được chỉ định để điều trị tại chỗ các khối u biểu mô lành tính như mụn cơm, u xơ, u nhú, mụn cơm sinh dục và sùi mào gà ở vùng bên ngoài và quanh hậu môn.

Dược lực học

• Nhựa Podophylum, hay còn gọi là Podophyllin, là một hoạt chất có khả năng chống gián phân, ăn mòn da và có tác dụng tẩy ruột.
• Chất nhựa này được chiết xuất từ một số họ thực vật, bao gồm Podophyllaceae, Coniferae và Berberidaceae.
• Nguồn gốc chính của Podophylum tự nhiên là từ thân rễ và rễ của cây Podophyllum peltatum hoặc P. hexandrum.

• Podophyllotoxin được xác định là thành phần hoạt tính chủ yếu trong nhựa Podophylum.
• Cơ chế chính xác mà nhựa Podophylum tác động lên các mụn cơm ngoài da do virus u nhú ở người (HPV) gây ra vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn, nhưng có thể liên quan đến đặc tính chống gián phân của Podophyllotoxin.

• Podophyllotoxin có khả năng ức chế quá trình gián phân ở giai đoạn giữa, tương tự như Colchicin.
• Thuốc gắn kết thuận nghịch với Tubulin, một đơn vị phụ protein cấu tạo nên sợi thoi, tại cùng vị trí gắn hoặc chồng lấn với vị trí gắn của Colchicin, từ đó ngăn chặn sự trùng hợp của Tubulin để hình thành sợi thoi.

• Nhựa Podophylum với nồng độ từ 10% đến 20% được xem là hiệu quả trong việc xử lý sùi mào gà (Condyloma Acuminata) ở khu vực bên ngoài và quanh hậu môn.
• Tuy nhiên, do tiềm năng gây độc, phương pháp điều trị bằng lạnh thường được ưu tiên lựa chọn ban đầu.

• Nhựa Podophylum chỉ được sử dụng cho những trường hợp mà các phương pháp điều trị khác không mang lại hiệu quả.
• Thuốc thể hiện tác dụng mạnh mẽ hơn đối với các tế bào phôi và tế bào khối u so với các tế bào đã trưởng thành.

Dược động học

Hấp thu

• Một lượng nhỏ thuốc có thể được hấp thu vào tuần hoàn toàn thân sau khi bôi lên da.
• Khả năng hấp thu này có thể gia tăng nếu thuốc được áp dụng lên các mụn cơm dễ vỡ, đang chảy máu hoặc vừa được sinh thiết.

Phân bố

• Chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng.

Chuyển hóa

• Chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng.

Thải trừ

• Chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng.

Tương tác thuốc Podophyllin

Tương tác với các thuốc khác

• Hiện tại, chưa có báo cáo hoặc nghiên cứu cụ thể về tương tác của Podophyllin với các thuốc khác.

Chống chỉ định thuốc Podophyllin

Podophyllin chống chỉ định sử dụng trong các tình huống sau:

• Không được dùng để điều trị mụn cơm trên các bề mặt niêm mạc, bao gồm mụn cơm ở âm đạo, cổ tử cung, bên trong niệu đạo, bên trong hậu môn hoặc trực tràng; thuốc chỉ được sử dụng cho các vùng bên ngoài bộ phận sinh dục.
• Bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường.
• Người bệnh đang sử dụng corticosteroid.
• Người có rối loạn tuần hoàn hoặc lưu thông máu kém.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú.
• Người quá mẫn cảm với nhựa Podophylum hoặc với bất kỳ thành phần nào của thuốc.

Liều lượng & cách dùng Podophyllin

Hướng dẫn về liều lượng và phương pháp sử dụng

Liều dùng

Người lớn

Điều trị sùi mào gà sinh dục và quanh hậu môn:

• Sử dụng dung dịch nhựa Podophyllum nồng độ 10 – 25% pha trong cồn thuốc kép benzoin.
• Mỗi đợt điều trị chỉ nên giới hạn ở một diện tích dưới 10 cm2.
• Lượng dung dịch 10 – 25% dùng cho mỗi đợt điều trị không được vượt quá 0,5 ml.
• Ngoài ra, có thể dùng dung dịch nồng độ thấp hơn (ví dụ: Dung dịch 5%) để điều trị các nốt sùi mào gà lớn ở vùng sinh dục và quanh hậu môn (diện tích lớn hơn 10 – 20 cm2).
• Cần thoa dung dịch lên vùng bị bệnh và rửa sạch sau đó (trong khoảng 1 – 4 giờ đối với sùi mào gà sinh dục và quanh hậu môn) và trong 1 – 2 giờ đối với sùi mào gà ở miệng sáo nam giới.
• Tùy thuộc vào từng bệnh nhân, thời gian thuốc tác dụng có thể kéo dài hơn sau khi đã đánh giá được khả năng dung nạp và tuân thủ điều trị của họ.
• Tổng thời gian điều trị không được quá 4 – 6 giờ.
• Có thể thực hiện nhiều đợt điều trị cách nhau một tuần, tổng cộng từ 3 – 6 đợt; nếu không thấy hiệu quả rõ rệt, nên chuyển sang các liệu pháp khác.

Điều trị sùi mào gà âm đạo:

• Mỗi đợt điều trị nên giới hạn ở một diện tích dưới 2 cm2, và có thể lặp lại nhiều đợt cách nhau một tuần.
• Vài giờ sau khi bôi thuốc, vùng tổn thương sẽ chuyển màu tái xanh, sau đó hoại tử trong 24 – 48 giờ. Khoảng 72 giờ sau, vảy bắt đầu bong ra và tổn thương dần biến mất mà không để lại sẹo.

Điều trị hột cơm thông thường:

• Sau khi thoa dung dịch nhựa Podophyllum 5%, cần băng kín vùng điều trị bằng băng hơi đàn hồi trong tối đa 24 giờ.
• Hột cơm sẽ bong ra cùng với băng hoặc có thể được nạo bỏ sau khi gỡ băng.
• Sau đó, cần bôi thuốc chống nhiễm khuẩn nhẹ cho đến khi vùng da hoàn toàn lành bệnh.

Trẻ em

• Không khuyến cáo sử dụng.

Cách dùng

• Cần thoa thuốc cẩn thận lên vùng bị bệnh, tránh để thuốc tiếp xúc với các mô da lành.
• Để bảo vệ vùng da lành lặn liền kề, có thể bôi Vaselin, Colodion đàn hồi, hoặc Parafin mềm.
• Khi sử dụng dạng dung dịch, nhỏ từng giọt một, chờ cho giọt trước khô rồi mới nhỏ giọt tiếp theo cho đến khi toàn bộ vùng bị bệnh được bao phủ.
• Nếu bệnh nhân có nhiều nốt sùi mào gà, mỗi đợt điều trị chỉ nên áp dụng lên một số tổn thương nhất định.
• Tránh dùng lượng thuốc lớn, vì có thể dẫn đến nhiễm độc toàn thân.
• Khi điều trị sùi mào gà âm đạo, phải thận trọng đảm bảo thuốc đã khô hoàn toàn trên vùng điều trị trước khi rút mỏ vịt.
• Đối với sùi mào gà ở miệng sáo nam giới, cũng cần đảm bảo thuốc đã khô trước khi cho phép vùng điều trị tiếp xúc với niêm mạc bình thường lân cận.
• Ngay khi kết thúc thời gian điều trị quy định (thường là 1 – 6 giờ), phải rửa thật sạch vùng da đã bôi thuốc bằng xà phòng và nước.
• Trong trường hợp bệnh nhân tự thực hiện việc điều trị bằng nhựa Podophyllum, cần được hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật thoa và cách rửa sạch thuốc đúng cách.

Tác dụng phụ của Podophyllin

Thường gặp

• Các tác dụng thường gặp bao gồm ngứa, loét da tại chỗ bôi, cảm giác nóng rát và đau ở vùng da được điều trị, cùng với các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng và tiêu chảy.

Ít gặp

• Các phản ứng ít gặp hơn bao gồm tình trạng lú lẫn, buồn ngủ quá mức (ngủ lịm), ảo giác, giảm phản xạ, giảm số lượng bạch cầu, giảm tiểu cầu, độc tính trên gan, yếu cơ, bệnh lý thần kinh ngoại biên và suy giảm chức năng thận.

Hiếm gặp

• Hiếm khi, bệnh nhân có thể gặp phải tình trạng rụng tóc, ngừng thở hoặc bí tiểu.

Lưu ý khi dùng Podophyllin

Lưu ý chung

• Do tiềm ẩn nguy cơ gây ra các tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng, việc sử dụng nhựa Podophylum cần được thực hiện dưới sự giám sát y tế chặt chẽ.
• Thuốc có khả năng gây kích ứng mạnh đối với da, mắt và niêm mạc, do đó cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng.
• Trường hợp bệnh nhân tự thoa thuốc, cần có hướng dẫn chi tiết về cách sử dụng an toàn, đảm bảo chỉ áp dụng thuốc lên vùng da bị bệnh, tránh các mô khỏe mạnh, và ngăn chặn sự lây lan sang vùng da lân cận (ví dụ, bằng cách thoa vaselin xung quanh tổn thương). Sau khi hết thời gian điều trị khuyến nghị (thường là 1 – 4 giờ), cần rửa sạch kỹ lưỡng khu vực đã bôi thuốc bằng xà phòng và nước.
• Tuyệt đối tránh để thuốc dính vào mắt vì có thể gây tổn thương giác mạc. Trong trường hợp thuốc tiếp xúc với mắt, phải rửa sạch ngay lập tức bằng cách dội nước ấm liên tục trong 15 phút và sau đó theo dõi tình trạng.
• Bệnh nhân nhiễm HIV có thể cho thấy phản ứng điều trị kém hơn đối với mụn cơm sinh dục và quanh hậu môn, với tỷ lệ tái phát cao hơn so với người không nhiễm. Hơn nữa, việc sinh thiết là cần thiết để phân biệt giữa mụn cơm do HPV và ung thư biểu mô tế bào vảy.
• Bệnh nhân cần được thông báo rằng nhựa Podophylum không phải là phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, và các mụn cơm mới vẫn có khả năng xuất hiện trong hoặc sau quá trình điều trị. Hiệu quả của thuốc đối với việc ngăn chặn sự lây truyền virus HPV vẫn chưa được xác định.
• Ở trẻ em: Việc sử dụng nhựa Podophylum và Podophylotoxin không được khuyến cáo cho trẻ em do nguy cơ kích ứng da nghiêm trọng và độc tính toàn thân. Mặc dù vậy, một số sản phẩm chứa nhựa podophylum đã được dùng để điều trị mụn cơm ở bàn chân trẻ em. Tương tự, tại Anh, mặc dù không được cấp phép cho trẻ em, các chế phẩm chứa podophylotoxin đã được sử dụng để điều trị triệu chứng mụn cơm hậu môn sinh dục dai dẳng ở trẻ em từ 2 tuổi trở lên, với liều lượng tương tự người lớn.

Lưu ý với phụ nữ có thai

• Tuyệt đối không sử dụng nhựa podophylum cho phụ nữ đang mang thai, vì thuốc có khả năng gây dị tật bẩm sinh và dẫn đến tử vong thai nhi.
• Trong thời kỳ mang thai, có thể cân nhắc các liệu pháp thay thế khác như liệu pháp đông lạnh hoặc điện phẫu thuật để điều trị sùi mào gà ở vùng hậu môn – sinh dục.

Lưu ý với phụ nữ cho con bú

• Hiện chưa có thông tin rõ ràng về việc nhựa Podophylum có được bài tiết vào sữa mẹ hay không sau khi bôi ngoài da. Do chưa có dữ liệu kiểm chứng về độ an toàn, khuyến cáo không nên sử dụng nhựa podophylum cho phụ nữ đang cho con bú.

Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc

• Chưa có báo cáo nào về ảnh hưởng của thuốc đối với khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.

Quá liều và cách xử lý

Độc tính và Triệu chứng Quá liều Podophyllin

• Các biểu hiện ngộ độc cấp tính đầu tiên bao gồm chóng mặt, tình trạng lơ mơ, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, và tiêu chảy (đôi khi rất nghiêm trọng, không thể kiểm soát).
• Tình trạng nhiễm độc thần kinh trung ương thường xuất hiện muộn hơn nhưng kéo dài, từ mức độ lú lẫn nhẹ đến hôn mê sâu.
• Các ảnh hưởng đến hệ thần kinh có thể kéo dài tới 7 – 10 ngày.
• Ngoài ra, có thể xuất hiện thở nhanh, suy hô hấp, tăng hoặc giảm số lượng bạch cầu, giảm tiểu cầu, đái ra máu, suy chức năng thận và co giật.

Biện pháp Xử trí Khi Quá liều

• Khi xảy ra quá liều, vùng da tiếp xúc với thuốc cần được rửa sạch ngay lập tức.
• Đối với da: Rửa kỹ bằng xà phòng và nước.
• Đối với mắt: Rửa cẩn thận bằng dung dịch nước muối, sau đó nhỏ thuốc làm liệt cơ thể mi để giãn đồng tử, và áp dụng corticosteroid tại chỗ trong những trường hợp nghiêm trọng.
• Để tăng cường loại bỏ thuốc: Gây nôn hoặc rửa dạ dày.
• Nếu bệnh nhân không thể nôn, nên cho uống than hoạt tính.
• Thẩm tách máu có thể hữu ích cho những bệnh nhân bị vô niệu.
• Điều trị triệu chứng và hỗ trợ: Cần theo dõi chặt chẽ cân bằng điện giải, chức năng gan và các chỉ số huyết học.
• Thực hiện điều trị để khắc phục tình trạng giảm tiểu cầu hoặc giảm bạch cầu khi cần thiết, xử lý hạ huyết áp bằng dịch truyền đẳng trương, đặt bệnh nhân ở tư thế Trendelenburg (nằm ngửa với khung chậu cao hơn đầu, độ dốc khoảng 45o) và truyền tĩnh mạch nhỏ giọt dopamin hoặc norepinephrin.

Quên liều và Cách Xử trí

• Nếu một liều thuốc bị bỏ lỡ, bệnh nhân nên uống ngay khi nhớ ra.
• Tuy nhiên, nếu thời điểm nhớ ra gần với liều kế tiếp, thì cần bỏ qua liều đã quên và tiếp tục dùng liều kế tiếp theo lịch trình đã định.
• Tuyệt đối không được dùng gấp đôi liều lượng đã quy định.

Nguồn tham khảo

Tên thuốc: Podophyllin

Drugbank: https://go.drugbank.com/drugs/DB09094

Drugs.com: https://www.drugs.com/monograph/podophyllum-resin.html

Dược thư Quốc gia Việt Nam 2015

Ngày cập nhật: 18/7/2021