12 
Phúc bồn tử đỏ chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa, flavonoid và vitamin, giúp bảo vệ sức khỏe, tăng cường miễn dịch, hỗ trợ điều trị các vấn đề về tiêu hóa, thận và xương, đồng thời có lợi cho làn da và thị lực.
Tìm hiểu chung về Phúc bồn tử đỏ
Tên gọi, danh pháp
- Tên Việt: Phúc bồn tử đỏ.
- Tên gọi địa phương khác: Mâm xôi đỏ; Phúc bồ tử; Đùm đùm; Chúc xôi; Cơm xôi; Mắc hủ; Co hủ; Ghìm búa.
- Danh pháp khoa học: Rubus alceaefolius Poir. (R. moluccanus L).
Đặc điểm tự nhiên
- Loài thực vật này có kích thước nhỏ gọn, với nhiều nhánh cây kéo dài có thể đạt vài mét. Các nhánh được bao phủ bởi lông dày và mang những gai nhỏ sắc nhọn. Lá kép gồm 3 đến 5 lá chét có cuống ngắn, trong đó lá chét ở vị trí giữa phát triển to lớn nhất, có mép lá hình răng cưa, mặt dưới phủ lông dày trong khi mặt trên trơn nhẵn; cuống chung dài 3 đến 6 cm gắn liền với đài hoa và mang gai. Hoa mọc thành những chùm nhỏ xen kẽ giữa các lá hoặc ở đỉnh cành. Quả là cấu trúc kép hình cầu bao quanh bởi lá đài, tạo thành từ nhiều quả hạch nhỏ. Khi trưởng thành, quả có màu đen nhạt hoặc đỏ, có thể ăn được.
Phân bố, thu hái, chế biến
- Phúc bồn tử đỏ là loài thực vật hoang dã thích nghi với các vùng rừng núi của Việt Nam, thường sinh sống ở ven rừng hoặc những diện tích đất bỏ hoang. Quả được thu hoạch khi đã đạt độ chín hoàn toàn.
Bộ phận sử dụng
- Phần được khai thác và sử dụng từ phúc bồn tử đỏ là quả.
Thành phần hóa học
- Phúc bồn tử chứa axit ellagic (một dạng tannin) — một hoạt chất dinh dưỡng từ thực vật (phyto-nutrient) được các nghiên cứu dược lý xác nhận có khả năng chống oxy hóa vượt trội. Cơ chế tác dụng của nó dựa trên việc trung hòa các gốc tự do, từ đó bảo vệ toàn vẹn màng tế bào và các cấu trúc sinh học trong cơ thể.
- Ngoài ra, quả còn tích tụ nhiều hợp chất nhóm flavonoid bao gồm kaempferol, anthocyanin và quercetin. Hàm lượng vitamin C trong phúc bồn tử đạt 53,7%, mangan 41%, cùng các vi lượng nguyên tố như Mg, Zn, Cu, K, acid folic, vitamin K, omega-3, vitamin E và chất xơ chiếm 31%.
- Theo các công trình nghiên cứu, ellagitannin — hoạt chất chính trong phúc bồn tử — thể hiện tác dụng chống lão hóa mạnh hơn dâu tây 50%, vượt trội hơn cà chua 10 lần và trái kiwi 3 lần.
- Nhờ hiệu ứng hiệp lực giữa anthocyanin và vitamin C, khả năng phòng chống ung thư và chống oxy hóa của phúc bồn tử được tăng cường gấp đôi, có thể loại trừ hiệu quả các gốc tự do gây thay đổi cấu trúc ADN tế bào. Nhóm flavonoid kết hợp với vitamin C còn đóng góp tác dụng kháng viêm và kháng khuẩn mạnh mẽ, tác dụng này vẫn được bảo toàn ngay cả khi phúc bồn tử đã được xử lý đông lạnh.
- Theo cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, trong 100g quả mâm xôi chứa các thành phần dinh dưỡng sau:
| Thành phần dinh dưỡng | Hàm lượng |
|—|—|
| Nước | 85,7g |
| Năng lượng | 52 Kcal |
| Chất đạm | 1,2g |
| Chất béo | 0,65g |
| Chất xơ | 6,5g |
| Canxi | 25mg |
| Magie | 22mg |
| Kali | 151mg |
| Natri | 1mg |
| Vitamin C | 26,2mg |
| Vitamin A | 33mg |
| Vitamin E | 0,87mg |
| Vitamin K | 7,8μg |
Công dụng của Phúc bồn tử đỏ
Theo y học cổ truyền
- Chưa có dữ liệu.
Theo y học hiện đại
Kháng viêm, tăng cường miễn dịch và làm đẹp da
- Phúc bồn tử đỏ chứa nồng độ cao các hợp chất flavonoid, những phytochemical này thể hiện các khả năng kháng khuẩn, hạ huyết áp, ức chế phản ứng viêm và ngăn ngừa phản ứng dị ứng.
- Ngoài ra, dược liệu này cung cấp hàm lượng đáng kể vitamin E và carotenoid, những chất này phát huy tác dụng giải độc dị ứng, tiêu viêm, bảo vệ da khỏi tác hại của tia UV, làm giảm các tình trạng sắc tố trên da như nám và thâm, kích thích sinh tế bào collagen tươi mới để da sáng khỏe, đồng thời ngăn chặn rụng tóc và tóc bạc sớm, cải thiện độ đàn hồi và lưu thông máu ở các mao mạch ngoại biên.
- Thành phần của phúc bồn tử đỏ chứa lượng lớn các chất chống oxy hóa bao gồm carotenoid, vitamin C, A, E cùng các nguyên tố vi lượng như kẽm và đồng, những hoạt chất này khi vào cơ thể sẽ ức chế quá trình oxy hóa ở võng mạc mắt và loại bỏ các gốc tự do có hại đối với cấu trúc mô võng mạc.
- Do đó, phúc bồn tử được ứng dụng trong bảo vệ và cải thiện chức năng thị lực, đồng thời hỗ trợ tăng cường chức năng não, nâng cao khả năng tư duy logic và tăng cường trí tuệ.
Bổ thận, tráng dương
- Các nhà nghiên cứu tại Mỹ đã phát hiện ra rằng quả mâm xôi cải thiện tuần hoàn vi mạch ở vùng sinh dục nam và tăng cường khả năng kích thích thần kinh ở dương vật. Từ những phát hiện này, quả mâm xôi được đánh giá cao trong việc hỗ trợ điều trị suy giảm chức năng sinh dục hoặc giảm ham muốn tình dục. Ngoài ra, dược liệu này được sử dụng để hỗ trợ điều trị đa niệu tiểu, tiểu buốt nhiều lần, ngăn ngừa tóc bạc sớm và béo phì.
Cải thiện hệ tiêu hóa
- Phúc bồn tử đỏ chứa lượng chất xơ sinh học rất cao, được xếp hạng thứ hai trong số các loại quả tươi toàn cầu. Theo tính toán dinh dưỡng, một lượng nắm tay phúc bồn tử cung cấp khoảng 8g chất xơ, trong khi khuyến cáo hàng ngày là bổ sung 25g chất xơ để duy trì hoạt động tối ưu của hệ tiêu hóa. Chất xơ cũng góp phần cải thiện sức khỏe tổng thể bằng cách giảm nồng độ cholesterol trong huyết thanh.
Giúp xương cứng cáp
- Quả mâm xôi tích tụ lượng mangan cao, một vi chất thiết yếu cho sức khỏe xương. Chỉ cần tiêu thụ hai nắm tay quả mâm xôi là đủ cung cấp nhu cầu mangan toàn ngày. Bên cạnh đó, dược liệu này cung cấp vitamin B9 hay axit folic, những chất này đóng vai trò quan trọng trong quá trình phân chia tế bào và tăng trưởng mô. Phụ nữ mang thai cần bổ sung đầy đủ các dưỡng chất này để giảm thiểu rủi ro sinh non, suy dinh dưỡng trong tử cung, và đặc biệt là các dị tật ống thần kinh ở thai nhi như nứt cột sống, suy não và thiếu hộp sọ.
Chống lão hoá
- Hoạt chất ellagitannin có mặt trong phúc bồn tử đỏ đã được chứng thực có hiệu quả chống lão hóa vượt trội hơn 50% so với dâu tây, gấp mười lần so với cà chua và gấp ba lần so với kiwi. Kết hợp với tác dụng của anthocyanin và vitamin C, khả năng ngăn ngừa ung thư và chống oxy hóa của phúc bồn tử được nhân lên gấp đôi, giúp loại bỏ các gốc tự do có khả năng thay đổi cấu trúc ADN trong tế bào.
Liều dùng và cách dùng Phúc bồn tử đỏ
- Dạng bột nhuyễn: Có thể chế tạo bằng cách xay nhuyễn trái phúc bồn tử đỏ đã được sấy khô. Cách sử dụng là chia thành 3 lần trong ngày, mỗi lần lấy một muỗng nhỏ, ngậm trong khoang miệng cho tan hòa rồi uống nước.
- Dạng mứt: Nhiều quốc gia chế biến mứt đông từ trái phúc bồn tử đỏ, phổ biến nhất là cách phết lên bơ đậu phộng và bánh mì, hoặc kết hợp với bơ đào nhân và hạnh nhân để tạo thành những món sandwich kiểu truyền thống như PB&J (Peanut Butter and Jelly sandwich) được yêu thích ở Bắc Mỹ.
- Ngâm rượu: Sau khi làm sạch và xử lý sơ bộ, đặt trái phúc bồn tử đỏ vào bình, cho đường vào và khuấy đều, để lên men trong 50 – 90 ngày. Tiếp theo, nghiền nát những trái phúc bồn tử đã lên men, chuyển vào bình thủy tinh, đổ rượu đã chuẩn bị sẵn vào và tiếp tục ngâm thêm 50 ngày nữa cho đến khi có thể sử dụng. Liều uống hàng ngày là 20 đến 30ml, chia làm hai lần.
Bài thuốc kinh nghiệm
Trị sưng gan, viêm gan mạn tính, viêm sưng tuyến vú
- Lấy cành và lá của phúc bồn tử với liều lượng 30 đến 40g, kết hợp mộc thông và ô rô, mỗi vị từ 15 đến 20g, tiến hành sắc nước và dùng uống.
Trị sạn thận
- Phúc bồn tử khi sử dụng hàng ngày có khả năng giảm đáng kể lượng canxi được bài tiết qua nước tiểu, từ đó hỗ trợ điều trị và phòng ngừa hình thành sạn thận cũng như sỏi thận.
Chữa viêm loét miệng, viêm gan cấp và mạn tính, viêm tuyến vú
- Dùng cành và lá mâm xôi 30g, ba kích, kim anh, mỗi thứ 10 đến 15g, sắc thành dung dịch thuốc và uống.
Chữa tiểu tiện nhiều do thận hư, liệt dương, di tinh
- Chuẩn bị hải sâm 200g, phúc bồn tử 12g được ngâm mềm rồi rửa sạch và thái nhỏ, thịt dê 150g rửa sạch cắt thành lát mỏng, ích trí nhân 12g cùng nhục quế và các loại gia vị vừa đủ.
- Bước đầu tiên sắc phúc bồn tử và ích trí nhân thành nước, lọc bỏ bã. Dùng nước sắc này để nấu thịt dê cùng nhục quế và hải sâm với lửa nhỏ. Khi các nguyên liệu đã mềm thì gia thêm gia vị vừa ăn, sử dụng khi còn nóng.
Chữa di tinh, lưng gối mỏi yếu, hư thận gây tay chân lạnh, di tinh, hoạt tinh
- Lấy ba kích, phúc bồn tử, thỏ ty tử, mỗi vị 15g, ngâm trong 250ml rượu gạo, chờ 7 ngày rồi sử dụng được. Mỗi lần dùng 20 đến 30ml.
Sử dụng cho phụ nữ khí hư nhiều, muộn con, nam giới di tinh, khí dương suy dẫn đến liệt dương, xuất tinh sớm
- Chuẩn bị phúc bồn tử 10 đến 15g, chim sẻ 5 con, thỏ tỷ tử 30 đến 45g, câu kỷ tử 20 đến 30g, gạo tẻ 100g và các loại gia vị vừa đủ.
- Nấu tất cả nguyên liệu thành cháo, chia thành nhiều phần ăn dần trong ngày.
Điều trị chứng liệt dương, di tinh, muộn con do thận hư
- Lấy quả mâm xôi, kỷ tử, thỏ ty tử, ngũ vị tử, xa tiền tử, mỗi vị lượng bằng nhau, sấy khô và tán thành bột mịn, trộn với mật ong để tạo thành viên hoàn kích cỡ như hạt ngô. Mỗi lần uống 6g với nước ấm, ngày dùng 2 lần.
Chữa suy giảm ham muốn tình dục ở nam giới, số lượng chất lượng tinh trùng kém, nữ giới âm đạo khô rát
- Lấy phúc bồn tử, câu kỷ tử, nữ trinh tử, tây dương sâm, tang tầm, đường phèn, mỗi vị 150g, ngâm với 1.500ml rượu gạo. Đậy kín để ở nơi thoáng mát, sau 3 tuần có thể sử dụng. Mỗi lần dùng một cốc nhỏ khoảng 20ml.
Chữa chứng tiểu nhiều lần, đặc biệt ở người cao tuổi
- Sử dụng phúc bồn tử, tang phiêu tiêu, ích trí nhân, sơn thù du, mỗi vị 12g, sắc thành thuốc, uống mỗi ngày một thang.
Điều trị mộng tinh, di tinh
- Dùng phúc bồn tử, long cốt, sơn thù du, khiếm thực, sa uyển tử, liên tu, mỗi vị 12g, sắc thành dung dịch thuốc, uống mỗi ngày 1 thang.
Điều trị xuất tinh sớm, lưng đau mỏi gối, tảo tiết, khí hư ra nhiều
- Lấy tỏa dương, phúc bồn tử, mỗi vị 10g, hồng trà 3g, đảng sâm và hoài sơn, mỗi vị 12g, hãm với nước sôi trong 10 đến 15 phút, uống thay trà.
Lưu ý khi dùng Phúc bồn tử đỏ
- Quả phúc bồn tử đỏ chứa hàm lượng oxalat đáng kể, và việc tiêu thụ với liều lượng lớn có thể gia tăng nguy cơ oxalat tích tụ và hình thành các tinh thể kết tủa thành sỏi. Những bệnh nhân có tiền sử sỏi thận, sỏi bàng quang hoặc sỏi túi mật cần hạn chế hoặc tránh hoàn toàn loại quả này để phòng ngừa tái phát hoặc nặng thêm tình trạng.
- Oxalat trong quả cũng có khả năng ức chế quá trình hấp thụ canxi ở mức độ nhất định, mặc dù tác động này thường không đáng lo ngại đối với những cá nhân có chức năng tiêu hóa bình thường và cân bằng dinh dưỡng tốt.
- Cần lưu ý rằng mặc dù phúc bồn tử đỏ là loài thực vật có nguồn gốc tự nhiên và đang trở nên phổ biến trong ứng dụng gia vị cũng như thực phẩm chức năng, dược liệu này vẫn sở hữu những chỉ định, chống chỉ định cụ thể và tiềm ẩn các tác dụng phụ tiềm tàng. Do đó, người dân không nên tự phán đoán hoặc áp dụng những (H2) Bài thuốc kinh nghiệm mà chưa được xác minh khoa học. Khuyến cáo rằng cần phải tham khảo ý kiến của các chuyên gia y tế lâm sàng để nắm rõ tình trạng sức khỏe cá nhân và nhận được hướng dẫn điều trị phù hợp.
Nguồn tham khảo
Tra cứu dược liệu phúc bồn tử: https://tracuuduoclieu.vn/phuc-bon-tu-la-gi-cong-dung-tuyet-voi-cua-phuc-bon-tu.html
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0