Có nên phẫu thuật bàn chân bẹt: Quy trình, chi phí và cách chăm sóc

Bàn chân bẹt là dị tật cơ xương khớp biến mất vòm gan chân, gây xô lệch trục chi dưới từ cổ chân đến cột sống.

Khi các biện pháp bảo tồn như đế chỉnh hình hay vật lý trị liệu thất bại, phẫu thuật được xem xét như giải pháp cuối cùng để tái cấu trúc vòm chân. Bài viết dưới đây cung cấp góc nhìn chuyên sâu y khoa về việc có nên phẫu thuật, quy trình, chi phí và cách chăm sóc phục hồi chi tiết.

Bàn chân bẹt là gì?

Bàn chân bẹt (Flat feet / Pes Planus) là hiện tượng vòm gan chân (hệ thống giảm xóc tự nhiên cấu tạo từ xương, dây chằng và cơ chày sau) bị sụp xuống, phẳng lì, khiến toàn bộ hoặc gần như toàn bộ lòng bàn chân tiếp xúc trực tiếp với mặt sàn khi đứng thẳng.

Tình trạng này được chia làm hai loại lâm sàng chính:

• Bàn chân bẹt mềm mại (Flexible Flatfoot): Lòng bàn chân phẳng lì khi đứng tì đè trọng lực xuống sàn, nhưng vòm chân xuất hiện trở lại khi nhấc chân lên hoặc khi kiễng gót. Đây là dạng phổ biến nhất, thường do sự lỏng lẻo bẩm sinh của hệ thống dây chằng.
• Bàn chân bẹt cứng nhắc (Rigid Flatfoot): Lòng bàn chân hoàn toàn không có độ lõm trong mọi tư thế (dù có chịu lực hay không). Dạng này rất nghiêm trọng, thường do bất thường cấu trúc xương, dính xương cổ chân bẩm sinh hoặc tổn thương xơ hóa gân cơ chày sau.

So sánh cấu trúc giải phẫu của vòm chân bình thường hình vòng cung và bàn chân bẹt sụp phẳng sát mặt đất (Nguồn: Sưu tầm)

Giới thiệu về phương pháp phẫu thuật bàn chân bẹt

Phẫu thuật bàn chân bẹt là tổ hợp các kỹ thuật ngoại khoa từ ít xâm lấn đến chuyên sâu, nhằm tái tạo vòm chân, sửa trục xương lệch và phục hồi chức năng cơ sinh học. Tùy độ tuổi và mức độ tổn thương, bác sĩ sẽ chọn kỹ thuật phù hợp:

• Đặt dụng cụ nong khớp cổ chân (Arthroereisis): Kỹ thuật ít xâm lấn, áp dụng cho trẻ từ 8 – 14 tuổi bị bàn chân bẹt mềm mại nặng. Bác sĩ chèn một dụng cụ nhỏ (titan/vật liệu sinh học) vào xoang cổ chân để hạn chế xương sên trượt quá mức, kích thích vòm chân tự định hình khi trưởng thành.
• Cắt xương sửa trục (Osteotomy): Áp dụng cho người lớn hoặc trẻ lớn. Bác sĩ cắt một phần xương gót hoặc xương chêm để xoay lại góc độ xương, tạo độ hõm nhân tạo cho vòm chân rồi cố định bằng đinh vít chuyên dụng.
• Sửa chữa gân và dây chằng (Soft tissue reconstruction): Điển hình là chuyển gân gập các ngón chân dài sang hỗ trợ hoặc thay thế gân cơ chày sau đã suy yếu, rách nhằm phục hồi chức năng nâng đỡ vòm chân.
• Hàn khớp/Dính khớp (Arthrodesis): Biện pháp cuối cùng cho người lớn bị bàn chân bẹt thể cứng kèm thoái hóa khớp nghiêm trọng. Bác sĩ loại bỏ lớp sụn khớp tổn thương giữa xương sên, xương gót và xương ghe, sau đó cố định chúng thành một khối duy nhất theo trục giải phẫu chuẩn.

Tác dụng phẫu thuật bàn chân bẹt

Bất kỳ can thiệp ngoại khoa nào vào hệ thống xương khớp chịu lực của cơ thể cũng mang lại những giá trị điều trị to lớn đi kèm với những hạn chế nhất định mà người bệnh cần cân nhắc.

Ưu điểm

• Giải quyết triệt để nguồn gốc cơn đau: Phẫu thuật giúp căn chỉnh lại trục chịu lực, loại bỏ tình trạng căng kéo quá mức của gân cơ chày sau và dây chằng gan chân, từ đó chấm dứt các cơn đau mạn tính vùng cổ chân, bắp chân, đầu gối và thắt lưng.
• Cải thiện dáng đi và chức năng vận động: Sau khi vòm chân được phục hồi, biên độ chuyển động và khả năng chịu lực của bàn chân tăng lên rõ rệt. Bệnh nhân không còn tư thế đi chữ X (hai đầu gối chụm vào nhau, cổ chân xoay trong), cải thiện tốc độ đi lại và khả năng thăng bằng khi di chuyển.
• Ngăn ngừa biến chứng thoái hóa khớp thứ phát: Việc trả lại trục giải phẫu thẳng cho chi dưới giúp phân phối đều áp lực lên bề mặt khớp gối và khớp háng, bảo vệ các sụn khớp này khỏi nguy cơ mài mòn lệch tâm, phòng ngừa thoái hóa khớp sớm khi lớn tuổi.

Nhược điểm

• Thời gian phục hồi kéo dài: Bàn chân là cơ quan chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể, do đó sau phẫu thuật cắt xương hay hàn khớp, các xương cần khoảng thời gian rất dài để liền lại chắc chắn. Người bệnh phải trải qua nhiều tháng bó bột, đi nạng và tập vật lý trị liệu kiên trì.
• Giảm bớt một phần độ linh hoạt tự nhiên: Đặc biệt đối với phương pháp hàn cứng khớp, bàn chân của bệnh nhân sẽ vững chãi hơn, giảm đau tốt hơn nhưng đổi lại sẽ mất đi một phần biên độ xoay trong, xoay ngoài tự nhiên của cổ chân khi đi trên địa hình nhấp nhô.
• Nguy cơ thất bại hoặc phải phẫu thuật lại: Trong một số trường hợp, cơ thể có hiện tượng không dung nạp dụng cụ n nong khớp, hoặc mối hàn xương không liền (khớp giả), buộc phải tiến hành phẫu thuật lần hai để điều chỉnh hoặc tháo bỏ dụng cụ.

Có nên phẫu thuật bàn chân bẹt?

Quyết định phẫu thuật cần tuân thủ các tiêu chí nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa và chỉ nên là giải pháp cuối cùng khi bệnh chuyển sang giai đoạn nặng, đau đớn nghiêm trọng và không đáp ứng với điều trị bảo tồn từ 6 tháng đến 1 năm.

• Đối với trẻ em: Độ tuổi lý tưởng để cân nhắc can thiệp là từ 8 đến 14 tuổi. Tuy nhiên, nếu trẻ thuộc thể bàn chân bẹt mềm mại, không đau, sinh hoạt bình thường thì tuyệt đối không phẫu thuật mà chỉ cần dùng đế chỉnh hình. Phẫu thuật chỉ đặt ra khi trẻ đau triền miên, hạn chế vận động rõ rệt hoặc thuộc thể bẹt cứng do dính xương cổ chân bẩm sinh.
• Đối với người trưởng thành: Do khung xương đã cố định vững chắc, phẫu thuật được chỉ định khi xuất hiện cơn đau nghiêm trọng, kéo dài ở lòng bàn chân, mắt cá trong; gân cơ chày sau bị viêm rách tiến triển hoặc gót chân bị biến dạng vẹo ngoài rõ rệt làm ảnh hưởng lớn đến chức năng đi lại.

Quy trình phẫu thuật bàn chân bẹt

Một ca phẫu thuật tái cấu trúc bàn chân bẹt được thực hiện theo quy trình chuẩn hóa y khoa khép kín bao gồm 3 giai đoạn chính:

Giai đoạn 1: Chuẩn bị trước phẫu thuật

• Xét nghiệm tổng quát: Thực hiện xét nghiệm máu, đánh giá chức năng đông máu, gan, thận và điện tâm đồ để bảo đảm đủ điều kiện gây mê/gây tê.
• Chụp X-quang đứng chịu lực: Đo đạc chính xác các góc sinh học của bàn chân (góc Kite, góc Meary) để lên kế hoạch cắt xương hoặc chọn kích thước implant nong khớp phù hợp.
• Tư vấn y khoa: Bác sĩ giải thích chi tiết phương án mổ, các rủi ro và bệnh nhân ký cam kết phẫu thuật.

Giai đoạn 2: Tiến hành phẫu thuật

• Vô cảm: Bệnh nhân được gây tê tủy sống (tê chi dưới) hoặc gây mê nội khí quản tại phòng mổ vô khuẩn.
• Can thiệp ngoại khoa: Bác sĩ rạch các đường mổ phù hợp (mắt cá trong, mắt cá ngoài hoặc lòng bàn chân). Tiến hành cắt xương sửa trục xương gót, đặt dụng cụ nong khớp vào xoang cổ chân, kết hợp chuyển gân chày sau hoặc giải phóng cân gan chân nếu cần.
• Kiểm tra & Cố định: Kiểm tra độ vững chãi của vòm chân mới qua màn hình tăng sáng (C-arm). Khâu đóng vết thương và bó bột đùi – cẳng bàn chân hoặc đặt nẹp cố định.

Giai đoạn 3: Chăm sóc hậu phẫu tại viện

• Theo dõi: Bệnh nhân về phòng hồi tỉnh để theo dõi sinh hiệu và tưới máu đầu ngón chân.
• Dùng thuốc: Sử dụng thuốc giảm đau truyền tĩnh mạch và kháng sinh phòng ngừa nhiễm trùng trong 2 – 3 ngày đầu.
• Giảm sưng nề: Kê cao chân mổ trên gối chuyên dụng để hạn chế sưng nề và ứ máu ngoại vi.

Các biến chứng có thể mắc phải

Mặc dù tỷ lệ thành công của phẫu thuật bàn chân bẹt hiện nay đạt rất cao (trên 85 – 90%), tuy nhiên như bất kỳ cuộc đại phẫu xương khớp nào khác, phương pháp này vẫn tiềm ẩn một số nguy cơ biến chứng hậu phẫu bao gồm:

• Nhiễm trùng vết mổ hoặc nhiễm trùng xương: Biến chứng này biểu hiện qua tình trạng vết mổ sưng tấy đỏ, chảy dịch mủ hoặc bệnh nhân sốt cao. Cần được xử trí khẩn cấp bằng kháng sinh liều cao hoặc nạo vét đường rò.
• Tổn thương thần kinh và mạch máu: Quá trình rạch da, bóc tách mô có thể vô tình làm tổn thương gợn thần kinh hiển hoặc thần kinh chày sau, dẫn đến tình trạng tê bì, mất cảm giác hoặc châm chích kéo dài ở vùng mu bàn chân và các ngón chân.
• Chậm liền xương hoặc không liền xương (Nonunion): Thường gặp ở kỹ thuật cắt xương gót hoặc hàn khớp ở những bệnh nhân lớn tuổi, người có bệnh lý nền đái tháo đường hoặc lạm dụng thuốc lá. Xương không liền sẽ gây đau đớn dai dẳng khi tì đè lực.
• Di lệch dụng cụ hoặc đào thải implant: Đối với phương pháp đặt dụng cụ n nong khớp, dụng cụ có thể bị trượt ra khỏi vị trí xoang cổ chân do vận động quá sớm hoặc cơ thể có phản ứng viêm đào thải dị vật, gây đau chói mắt cá ngoài, đòi hỏi phải mổ tháo bỏ dụng cụ sớm hơn dự kiến.

Phẫu thuật bàn chân bẹt thời gian phục hồi bao lâu?

Tiến trình hồi phục sau mổ bàn chân bẹt là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tuân thủ tuyệt đối từ phía người bệnh theo các mốc thời gian sau:

• Từ 0 đến 6 tuần đầu (Bảo vệ tối đa): Đây là giai đoạn bảo vệ xương và mô mềm. Bệnh nhân bắt buộc phải bó bột hoặc mang giày boot bảo hộ chuyên dụng và tuyệt đối không tì đè trọng lượng lên chân mổ. Di chuyển hoàn toàn bằng nạng hoặc xe lăn. Cần tập gồng cơ đùi, cử động ngón chân chủ động để phòng ngừa huyết khối tĩnh mạch sâu.
• Từ tuần thứ 6 đến tuần thứ 12 (Chịu lực một phần): Chụp X-quang kiểm tra tiến trình liền xương. Nếu canxi hóa tốt, bệnh nhân được tháo bột, chuyển sang mang nẹp mềm và bắt đầu tập chịu lực tăng dần (từ 25% – 50% trọng lượng cơ thể) kết hợp đi nạng kép. Đồng thời, tập các bài vận động cổ chân nhẹ nhàng để giảm cứng khớp.
• Từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 6 (Phục hồi chức năng): Bệnh nhân có thể bỏ hoàn toàn nạng, chuyển sang đi giày thể thao có lót đế chỉnh hình để nâng đỡ vòm chân mới. Đây là giai đoạn vàng tập vật lý trị liệu chuyên sâu để phục hồi sức mạnh nhóm cơ bắp chân, cơ chày sau và lấy lại thăng bằng động.
• Sau 6 tháng đến 1 năm (Hồi phục hoàn toàn): Cấu trúc xương liền vững chắc, mô mềm thích nghi hoàn hảo với trục chịu lực mới. Bệnh nhân quay trở lại sinh hoạt bình thường và có thể chơi các môn thể thao nhẹ nhàng.

Chi phí phẫu thuật bàn chân bẹt hiện nay

Chi phí cho một ca phẫu thuật bàn chân bẹt dao động rất lớn, phụ thuộc vào phương pháp mổ, loại dụng cụ cấy ghép (implant), cơ sở y tế (bệnh viện công lập hay quốc tế) và tình trạng bệnh lý một hay cả hai bên chân.

Mức giá tham khảo tại Việt Nam hiện nay như sau:

• Phẫu thuật đặt dụng cụ nong khớp cổ chân (Arthroereisis) ở trẻ em: Chi phí thường dao động từ 25.000.000 đến 45.000.000 VNĐ/bên chân. Mức giá này đã bao gồm tiền implant titanium nhập khẩu chất lượng cao (thường chiếm từ 15 – 20 triệu đồng tùy hãng sản xuất).
• Phẫu thuật cắt xương sửa trục kết hợp chuyển gân ở người lớn: Đây là kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi nhiều loại đinh vít cố định xương và thời gian mổ kéo dài hơn. Mức chi phí dao động từ 40.000.000 đến 70.000.000 VNĐ/bên chân.

Lưu ý về BHYT: Phẫu thuật đúng tuyến tại bệnh viện công lập vì mục đích điều trị (không phải thẩm mỹ) sẽ được BHYT chi trả phần lớn tiền giường, công mổ và thuốc men. Riêng vật tư cấy ghép cao cấp (implant) chỉ được hỗ trợ một phần theo danh mục quy định.

Các biện pháp chữa không cần phẫu thuật bàn chân bẹt

Vì phẫu thuật luôn tiềm ẩn những rủi ro và chi phí cao, nên đối với đại đa số các trường hợp bàn chân bẹt thể mềm mại hoặc bệnh ở mức độ nhẹ đến trung bình, các phương pháp điều trị bảo tồn không xâm lấn luôn được ưu tiên hàng đầu và đem lại hiệu quả rất tích cực.

Sử dụng đế chỉnh hình bàn chân (Orthotic Inserts)

Đây là tiêu chuẩn vàng trong điều trị bảo tồn bàn chân bẹt. Loại lót giày đặc biệt này được thiết kế gồ lên ở phần vòm chân, cá thể hóa chính xác theo số đo cấu trúc bàn chân của từng bệnh nhân thông qua công nghệ quét laser 3D.

Khi sử dụng hằng ngày, đế chỉnh hình giúp:

• Tạo vòm chân nhân tạo cố định, nâng đỡ xương sên không bị sụp.
• Căn chỉnh trục cổ chân thẳng hàng, giảm áp lực căng kéo lên gân cơ và dập tắt các cơn đau hệ thống chi dưới.
• Đạt hiệu quả kích thích vòm chân tự phát triển tốt nhất ở trẻ em trước độ tuổi đóng sụn khớp xương hoàn toàn.

Lót giày chỉnh hình được đo đạc theo kích thước chân cụ thể nhằm tạo vòm nhân tạo và nâng đỡ trục cổ chân (Nguồn: Sưu tầm)

Vật lý trị liệu và Các bài tập chuyên sâu

Kiên trì tập luyện các bài tập kéo giãn và tăng cường sức mạnh các nhóm cơ vùng cẳng bàn chân giúp cải thiện đáng kể độ linh hoạt của vòm chân:

• Bài tập nhặt khăn/nhặt bi bằng ngón chân: Đặt một chiếc khăn nhỏ hoặc các viên bi trên sàn, dùng các ngón chân co quắp để nhặt lên. Bài tập này giúp kích hoạt và tăng cường sức mạnh cho các nhóm cơ nội tại nằm dưới lòng bàn chân.
• Bài tập kéo giãn cơ bắp chuối (Calf Stretch): Đứng quay mặt vào tường, bước một chân về phía sau, giữ gót chân chạm đất và thẳng gối để kéo giãn cơ bắp chân và gân gót (gân Achilles) – nhóm cơ thường bị co rút ngắn ở người bàn chân bẹt.
• Bài tập kiễng gót chân (Heel Raises): Đứng thẳng, từ từ kiễng hai gót chân lên cao tối đa, giữ trong 3 giây rồi hạ xuống. Bài tập này giúp tăng cường sức mạnh trực tiếp cho gân cơ chày sau – gân giữ vai trò chủ chốt treo giữ vòm chân.

Các bài tập kiễng gót chân giúp kích hoạt và tăng cường sức mạnh trực tiếp cho nhóm gân cơ giữ vòm chân (Nguồn: Sưu tầm)

Sử dụng thuốc kiểm soát triệu chứng ngắn hạn

Trong các đợt đau cấp tính do gân cơ bị quá tải hoặc viêm cân gan chân do đi lại quá nhiều, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng một số loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Ibuprofen, Meloxicam hoặc Celecoxib ngắn hạn (từ 5 – 7 ngày) để giảm nhanh tình trạng sưng đau. Lưu ý thuốc chỉ giải quyết phần ngọn của triệu chứng, hoàn toàn không có tác dụng làm thay đổi hay nâng cao cấu trúc vòm chân bẹt.

Quyết định phẫu thuật bàn chân bẹt cần có sự đánh giá toàn diện từ bác sĩ chấn thương chỉnh hình. Phẫu thuật giúp tái cấu trúc và trả lại trục giải phẫu chuẩn, nhưng chỉ là lựa chọn sau cùng khi phương pháp bảo tồn thất bại. Phát hiện sớm từ nhỏ, kiên trì dùng đế chỉnh hình và tập vật lý trị liệu là phương án tối ưu, an toàn và kinh tế nhất để bảo vệ đôi chân.

Nguồn tham khảo:

PubMed Central

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8818258/

📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín

🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.