Vùng hậu môn trực tràng là khu vực nhạy cảm và dễ mắc các bệnh lý gây đau đớn, khó chịu. Trong đó, nứt kẽ hậu môn và trĩ là hai căn bệnh phổ biến nhất khiến nhiều người nhầm lẫn do chúng có một số biểu hiện tương đồng như chảy máu hay đau rát. Tuy nhiên, bản chất tổn thương và cách tiếp cận điều trị của hai bệnh này lại hoàn toàn khác nhau.
Nứt kẽ hậu môn và bệnh trĩ là gì?
Dù xảy ra tại cùng một vị trí, nhưng về mặt giải phẫu bệnh lý, nứt kẽ hậu môn và trĩ có những định nghĩa riêng biệt mà các bạn cần lưu ý.
Khái niệm về nứt kẽ hậu môn
Nứt kẽ hậu môn thực chất là một vết rách nhỏ hoặc vết loét ở lớp niêm mạc lót ống hậu môn. Vết rách này thường xuất hiện sau khi niêm mạc bị căng giãn quá mức hoặc bị chấn thương cơ học do phân cứng đi qua. Khi vết nứt hình thành, nó làm lộ ra các cơ vòng hậu môn bên dưới, gây ra tình trạng co thắt cơ dữ dội và đau đớn cực độ. Tình trạng này giống như một vết cắt trên da nhưng nằm ở vị trí thường xuyên phải tiếp xúc với chất thải và vi khuẩn, khiến vết thương rất khó tự lành nếu không được chăm sóc đúng cách.
Khái niệm về bệnh trĩ (Trĩ nội và trĩ ngoại)
Bệnh trĩ không phải là vết rách niêm mạc mà là tình trạng giãn nở quá mức của các cụm tĩnh mạch bên trong ống hậu môn và dưới da quanh hậu môn. Trĩ nội phát sinh từ phía trên đường lược, ẩn bên trong trực tràng và thường chỉ được nhận biết khi chảy máu hoặc sa ra ngoài. Trĩ ngoại phát sinh phía dưới đường lược, nằm dưới lớp da nhạy cảm quanh hậu môn, dễ dàng nhìn thấy và sờ thấy dưới dạng những búi thịt thừa. Bản chất của trĩ là sự suy yếu mô liên kết và phồng rộp mạch máu, tạo thành các búi thịt có thể gây tắc mạch hoặc sa nghẹt.
Các giai đoạn phát triển của nứt kẽ hậu môn và trĩ
Cả nứt kẽ hậu môn và trĩ đều tiến triển theo các giai đoạn từ nhẹ đến nặng nếu không có sự can thiệp y tế đúng lúc.
Giai đoạn nứt kẽ hậu môn (Cấp tính và mãn tính)
Ở giai đoạn cấp tính, nứt kẽ hậu môn chỉ là một vết rách nông, mới khởi phát và trông giống như một vết nứt da thông thường. Cơn đau thường dữ dội nhưng biến mất khá nhanh sau khi đi đại tiện. Nếu tình trạng này kéo dài trên 6 đến 8 tuần mà không lành, bệnh sẽ chuyển sang giai đoạn mãn tính. Lúc này, vết rách sâu hơn, rìa vết nứt dày lên và có thể hình thành các nhú hậu môn phía trong hoặc mẩu da thừa phía ngoài (gọi là mẩu da bảo vệ). Cơn đau ở giai đoạn mãn tính thường dai dẳng và âm ỉ kéo dài nhiều giờ sau mỗi lần đi ngoài.
Các cấp độ tiến triển của bệnh trĩ
Bệnh trĩ (đặc biệt là trĩ nội) được chia làm 4 cấp độ rõ rệt. Độ 1 là giai đoạn sớm nhất, búi trĩ nằm hoàn toàn trong ống hậu môn, dấu hiệu chủ yếu là chảy máu. Độ 2, búi trĩ sa ra ngoài khi đi đại tiện nhưng có thể tự co lên sau đó. Độ 3, búi trĩ sa ra ngoài và các bạn phải dùng tay đẩy mới vào được. Độ 4 là giai đoạn nặng nhất, búi trĩ thường xuyên nằm ngoài hậu môn, không thể đẩy vào trong và có nguy cơ cao bị tắc mạch, hoại tử. Đối với trĩ ngoại, bệnh không chia độ mà tiến triển theo kích thước búi trĩ và các biến chứng tắc mạch cấp tính.
Hiểu rõ các giai đoạn của bệnh giúp các bạn có phương án điều trị phù hợp nhất (Nguồn: Sưu tầm)
Cách phân biệt nứt kẽ hậu môn và trĩ qua triệu chứng điển hình
Dù đều gây đau và chảy máu, nhưng đặc điểm lâm sàng của nứt kẽ hậu môn và trĩ vẫn có những khác biệt rõ rệt giúp các bạn dễ dàng phân biệt.
Đặc điểm cơn đau hậu môn (Đau nhói vs Đau rát âm ỉ)
Trong nứt kẽ hậu môn, cơn đau là triệu chứng chủ đạo và cực kỳ kinh khủng. Đó thường là cơn đau nhói như bị dao cắt ngay tại thời điểm phân đi qua vết rách. Sau đó, cơn đau có thể dịu đi một chút rồi lại bùng phát đau rát, đau quặn kéo dài hàng tiếng đồng hồ do sự co thắt của cơ vòng hậu môn. Ngược lại, ở bệnh trĩ, nếu không có biến chứng tắc mạch hay sa nghẹt, các bạn thường chỉ cảm thấy đau rát âm ỉ hoặc cảm giác nặng nề, vướng víu vùng hậu môn. Cơn đau của trĩ thường đi kèm với cảm giác cộm từ các búi thịt hơn là cảm giác bị “cắt” như nứt kẽ.
Tình trạng chảy máu khi đi đại tiện
Chảy máu do nứt kẽ hậu môn thường có lượng rất ít, máu đỏ tươi dính nhẹ trên bề mặt phân cứng hoặc dính trên giấy vệ sinh sau khi lau. Trong khi đó, chảy máu do bệnh trĩ (đặc biệt là trĩ nội) thường có xu hướng nghiêm trọng hơn. Máu có thể nhỏ từng giọt hoặc phun thành tia sau khi phân đã ra ngoài. Màu máu trong cả hai bệnh đều đỏ tươi, nhưng sự khác biệt nằm ở số lượng máu mất đi; bệnh trĩ thường gây mất máu nhiều hơn và dễ dẫn đến thiếu máu mãn tính nếu kéo dài.
Hình thái vùng hậu môn (Vết rách vs Búi trĩ sa ra ngoài)
Khi quan sát trực tiếp, các bạn sẽ thấy sự khác biệt rõ nhất về mặt hình ảnh. Nứt kẽ hậu môn biểu hiện bằng một vết nứt dọc theo ống hậu môn (thường ở vị trí 6 giờ hoặc 12 giờ). Vùng hậu môn có thể sưng nề nhẹ nhưng không có các búi thịt căng mọng. Ngược lại, ở bệnh trĩ, đặc biệt là trĩ ngoại hoặc trĩ nội độ lớn, các bạn sẽ thấy rõ các búi thịt mềm, màu hồng hoặc tím sẫm sa hẳn ra ngoài cửa hậu môn. Những búi này có thể xẹp xuống khi ấn vào hoặc căng to lên khi các bạn rặn mạnh.
Sự khác biệt về hình thái giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác nứt kẽ hậu môn hay trĩ (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân gây ra nứt kẽ hậu môn và bệnh trĩ
Cả hai căn bệnh này thường có chung một “người quen” là tình trạng táo bón, nhưng cơ chế hình thành lại có những điểm riêng.
Táo bón kinh niên – Thủ phạm chung phổ biến
Táo bón là nguyên nhân hàng đầu cho cả nứt kẽ hậu môn và trĩ. Khi bị táo bón, phân trở nên khô, to và cứng. Để đẩy được khối phân này ra ngoài, niêm mạc hậu môn phải giãn ra quá mức dẫn đến nứt rách. Đồng thời, việc rặn mạnh và lâu trong thời gian dài làm gia tăng áp lực lên hệ thống tĩnh mạch, khiến chúng bị căng phồng và tạo thành búi trĩ. Có thể nói, táo bón chính là gốc rễ của hầu hết các rắc rối tại vùng hậu môn trực tràng mà các bạn thường gặp phải.
Thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống thiếu khoa học
Chế độ ăn quá ít chất xơ (thiếu rau xanh, trái cây) và lười uống nước làm chậm nhu động ruột, khiến chất thải lưu lại lâu trong đại tràng và bị hút cạn nước. Thói quen ngồi lâu trong nhà vệ sinh để xem điện thoại hay đọc báo cũng vô tình kéo dài áp lực lên vùng chậu, làm tổn thương các mạch máu và niêm mạc. Ngoài ra, việc lạm dụng thực phẩm cay nóng, rượu bia cũng làm tăng tình trạng sung huyết vùng hậu môn, khiến các búi trĩ dễ sưng và các vết nứt khó lành hơn.
Các yếu tố nguy cơ khác (Mang thai, khuân vác nặng, ngồi lâu)
Phụ nữ mang thai và sau sinh có nguy cơ cao mắc cả hai bệnh do sự thay đổi nội tiết tố làm thành mạch yếu đi và áp lực từ thai nhi lên vùng chậu. Những người làm công việc phải ngồi nhiều một chỗ như nhân viên văn phòng, tài xế hoặc những người thường xuyên làm công việc nặng nhọc, khuân vác cũng là đối tượng dễ bị trĩ và nứt kẽ. Bên cạnh đó, tình trạng tiêu chảy kéo dài cũng có thể gây nứt kẽ hậu môn do niêm mạc bị kích ứng liên tục bởi dịch tiêu hóa.
Phương pháp điều trị nứt kẽ hậu môn và trĩ hiện nay
Tùy vào tình trạng cụ thể, các bác sĩ sẽ áp dụng các phương pháp từ nội khoa đến ngoại khoa để giải quyết dứt điểm cơn đau cho các bạn.
Sử dụng thuốc bôi và viên đặt hậu môn giảm đau, kháng viêm
Đối với nứt kẽ hậu môn và trĩ giai đoạn nhẹ, thuốc bôi tại chỗ là lựa chọn ưu tiên. Các loại kem bôi có chứa hoạt chất giảm đau, gây tê cục bộ giúp làm dịu cơn đau rát nhanh chóng. Thuốc đặt hậu môn có tác dụng kháng viêm, giảm sưng và hỗ trợ làm bền thành mạch từ bên trong. Đặc biệt đối với nứt kẽ, các bác sĩ có thể kê thêm các loại thuốc mỡ giúp làm giãn cơ vòng hậu môn, tăng cường lưu thông máu để vết rách mau lành. Ngoài ra, thuốc nhuận tràng cũng thường được sử dụng để hỗ trợ việc đại tiện trở nên nhẹ nhàng hơn.
Điều trị ngoại khoa:
Phẫu thuật cắt trĩ và mở cơ vòng hậu môn
Khi các biện pháp nội khoa không còn hiệu quả, can thiệp ngoại khoa sẽ được cân nhắc. Với bệnh trĩ độ nặng, phẫu thuật Longo hoặc cắt trĩ bằng Laser là những phương pháp hiện đại giúp loại bỏ búi trĩ ít đau và nhanh hồi phục. Đối với nứt kẽ hậu môn mãn tính, thủ thuật mở cơ vòng hậu môn (Lateral Internal Sphincterotomy) thường được thực hiện. Đây là một tiểu phẫu nhỏ nhằm làm giảm áp lực co thắt của cơ vòng, giúp máu nuôi dưỡng vết nứt tốt hơn và giúp vết loét lành lại nhanh chóng. Các thủ thuật này hiện nay đều được thực hiện rất chuyên nghiệp và an toàn.
Chế độ chăm sóc tại nhà giúp vết thương nhanh lành
Chăm sóc tại nhà đóng vai trò quyết định đến 50% sự thành công của quá trình điều trị. Các bạn nên duy trì thói quen ngâm hậu môn bằng nước ấm khoảng 10-15 phút sau mỗi lần đi đại tiện. Nước ấm giúp thư giãn cơ vòng, giảm đau và làm sạch vùng tổn thương cực kỳ hiệu quả. Khi lau chùi hậu môn, hãy dùng giấy vệ sinh mềm hoặc khăn ướt không mùi để tránh làm tổn thương thêm niêm mạc. Việc giữ cho vùng hậu môn luôn khô thoáng, sạch sẽ là cách tốt nhất để ngăn ngừa nhiễm trùng và thúc đẩy quá trình liền sẹo.
Chế độ ăn uống lành mạnh là liệu pháp đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả cho người bị nứt kẽ hậu môn và trĩ (Nguồn: Sưu tầm)
Cách phòng ngừa tái phát nứt kẽ hậu môn và trĩ
Bệnh hậu môn rất dễ tái phát nếu các bạn quay trở lại với những thói quen xấu. Để phòng ngừa bền vững, các bạn cần thiết lập một lối sống “thân thiện với đại tràng”. Hãy đảm bảo thực đơn hằng ngày có ít nhất 25-30g chất xơ từ rau xanh, trái cây chín như đu đủ, thanh long và các loại hạt. Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ làm mềm phân. Về vận động, hãy tránh ngồi hoặc đứng quá lâu một chỗ; thỉnh thoảng hãy đứng dậy đi lại nhẹ nhàng để máu vùng chậu được lưu thông. Quan trọng nhất, hãy tập thói quen đi vệ sinh vào một giờ cố định hằng ngày và tuyệt đối không rặn mạnh hay ngồi quá lâu trong bồn cầu. Một hệ tiêu hóa trơn tru chính là “lá chắn” tốt nhất bảo vệ các bạn khỏi nứt kẽ hậu môn và trĩ.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Giải đáp những thắc mắc phổ biến giúp các bạn hiểu sâu hơn về nứt kẽ hậu môn và trĩ.
Nứt kẽ hậu môn khác trĩ như thế nào?
Điểm khác biệt lớn nhất là nứt kẽ hậu môn là một “vết rách” niêm mạc gây đau nhói dữ dội, trong khi trĩ là các “búi thịt” hình thành từ mạch máu bị giãn. Nứt kẽ thường gây đau nhiều hơn nhưng chảy máu ít hơn, còn trĩ có thể gây chảy máu nhiều nhưng thường chỉ gây đau rát hoặc vướng víu (trừ khi bị tắc mạch).
Nứt hậu môn có nguy hiểm?
Nứt kẽ hậu môn không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng gây ra nỗi đau đớn khủng khiếp, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống và tâm lý người bệnh. Nếu để lâu thành mãn tính, vết loét có thể bị nhiễm trùng, gây áp xe hậu môn hoặc rò hậu môn – những biến chứng đòi hỏi phẫu thuật phức tạp hơn nhiều. Vì vậy, các bạn không nên chủ quan khi thấy các vết nứt kéo dài.
Tại sao bị trĩ lại gây ngứa hậu môn?
Tình trạng ngứa ngáy ở người bệnh trĩ thường do các búi trĩ sa ra ngoài mang theo dịch nhầy từ niêm mạc trực tràng. Dịch nhầy này khi đọng lại ở vùng da quanh hậu môn sẽ gây kích ứng, ẩm ướt và là môi trường thuận lợi cho nấm, vi khuẩn phát triển gây ngứa. Ngoài ra, việc vệ sinh không sạch sẽ vùng có búi trĩ cũng là nguyên nhân khiến cảm giác ngứa ngáy trở nên tồi tệ hơn.
Nứt kẽ hậu môn và trĩ là những căn bệnh phiền toái nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu các bạn có đủ kiến thức và sự kiên trì trong điều trị. Đừng để sự e ngại làm chậm quá trình chữa lành của cơ thể. Hy vọng bài viết này đã mang lại cho các bạn những thông tin hữu ích và giúp các bạn phân biệt rõ nứt kẽ hậu môn và trĩ để có hướng xử lý đúng đắn nhất!