15 
Gamma-Hydroxybutyric acid (GHB) là một loại thuốc an thần, ức chế thần kinh trung ương, được chỉ định điều trị chứng ngủ rũ và rối loạn giấc ngủ. Nó hoạt động bằng cách tương tác với các thụ thể GABA-B và các thụ thể đặc hiệu, giúp kiểm soát giấc ngủ và cảm xúc.
Tổng quan về gamma-Hydroxybutyric acid
Tên thuốc gốc (hoạt chất)
- Gamma-Hydroxybutyric acid (GHB).
Loại thuốc
- Thuốc an thần, ức chế thần kinh trung ương, và trong một số trường hợp là thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ.
Dạng thuốc và hàm lượng
- Gamma-Hydroxybutyric acid tồn tại chủ yếu dưới dạng muối natri sodium oxybate, với dạng bào chế phổ biến là dung dịch uống. Một số dạng bất hợp pháp có thể tồn tại dưới dạng bột hoặc chất lỏng không rõ nguồn gốc.
- Liều lượng phổ biến trong thuốc kê toa là 500mg/ml hoặc 1g/ml.
- GHB tồn tại chủ yếu dưới dạng dung dịch uống
Chỉ định gamma-Hydroxybutyric acid
- Trong y khoa, Gamma-Hydroxybutyric acid (với tên thương mại là Xyrem) được chỉ định cho các tình trạng sau đây:
- Điều trị chứng ngủ rũ (narcolepsy), đặc biệt hiệu quả trong việc kiểm soát hiện tượng mất trương lực cơ (cataplexy).
- Cải thiện chất lượng giấc ngủ sâu đối với các trường hợp rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng.
- Một số nghiên cứu đang khảo sát việc sử dụng Gamma-Hydroxybutyric acid trong cai nghiện rượu, mặc dù phương pháp này chưa được phổ biến rộng rãi ở nhiều quốc gia.
Dược lực học
- Hoạt động sinh lý của Gamma-Hydroxybutyric acid (GHB) chủ yếu được thực hiện thông qua sự tương tác với hai loại thụ thể chính trong hệ thần kinh trung ương: thụ thể GABA-B (gamma-aminobutyric acid type B) và các thụ thể đặc hiệu dành cho GHB.
- Nồng độ cao của các thụ thể GHB nội sinh được phát hiện ở những khu vực não bộ có vai trò điều hòa giấc ngủ, cảm xúc và kiểm soát vận động, bao gồm nhân đuôi (caudate nucleus), hạch nền (basal ganglia) và vỏ não trán.
- Việc GHB liên kết với thụ thể này sẽ điều hòa hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và glutamate, vốn là hai yếu tố thiết yếu trong việc kiểm soát cảm xúc và trạng thái hưng phấn.
- Ngoài ra, khi dùng ở liều cao hơn, GHB còn kích thích thụ thể GABA-B (một thụ thể có chức năng ức chế), dẫn đến sự suy giảm dẫn truyền thần kinh, làm chậm hoạt động của tế bào thần kinh và tạo ra hiệu ứng an thần đáng kể.
- Cơ chế này giúp GHB có thể tạo ra giấc ngủ sâu, hỗ trợ tái lập chu kỳ ngủ sinh lý và giảm tần suất các đợt mất trương lực cơ ở những người bệnh mắc chứng ngủ rũ.
- Tại liều thấp, GHB tác động lên thụ thể dopamine và serotonin, có khả năng tăng cường cảm giác dễ chịu, thư giãn tinh thần, giảm lo âu và gây kích thích nhẹ, đây cũng là nguyên nhân vì sao hoạt chất này đôi khi bị lạm dụng trong các buổi tiệc.
- Hiệu ứng hưng phấn này thường có thời gian tác dụng ngắn, chỉ kéo dài từ 30 phút cho đến vài giờ.
- GHB đôi khi bị sử dụng sai mục đích hoặc lạm dụng.
- Ngược lại, khi dùng ở liều cao, tác dụng ức chế hệ thần kinh của thuốc sẽ trở nên mạnh mẽ, có thể gây giảm tri giác, suy giảm tần số hô hấp, mất ý thức hoặc thậm chí là hôn mê sâu.
- Việc sử dụng quá liều hoặc kết hợp với rượu và các loại thuốc an thần khác làm tăng đáng kể nguy cơ suy hô hấp và tử vong.
- Hơn nữa, với thời gian bán hủy ngắn, GHB có thể dẫn đến sự phụ thuộc về cả tâm lý và thể chất nếu dùng kéo dài, buộc người sử dụng phải tăng liều để đạt được hiệu quả mong muốn.
- Tóm lại, hiệu ứng dược lực của GHB phát sinh từ sự tương tác phức tạp giữa các hệ thống thần kinh ức chế và kích thích, và chịu ảnh hưởng lớn bởi liều lượng cũng như tần suất sử dụng thuốc.
- Điều này giải thích tại sao GHB vừa mang lại giá trị y học trong điều trị, vừa tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi bị lạm dụng hoặc gây ngộ độc.
Dược động học
Hấp thu
- Gamma-Hydroxybutyric acid có đặc điểm dược động học riêng biệt, phần lớn do cách nó tác động lên hệ thần kinh trung ương và mối liên hệ với các chất nội sinh như GABA.
- Sau khi uống, Gamma-Hydroxybutyric acid được hấp thu nhanh chóng qua đường tiêu hóa, với nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được sau khoảng 20 đến 60 phút.
- Việc dùng thuốc sau bữa ăn giàu chất béo có thể làm giảm khả năng hấp thu của thuốc.
Phân bố
- Thuốc nhanh chóng được phân bố vào các mô, bao gồm cả hệ thần kinh trung ương, và có khả năng vượt qua hàng rào máu não một cách dễ dàng.
- Nhờ đặc tính dễ tan trong nước và khả năng khuếch tán qua hàng rào máu não, GHB đạt nồng độ cao trong mô thần kinh trung ương chỉ trong vài phút sau khi dùng.
- Đây là yếu tố giải thích cho tác dụng gần như tức thời của GHB lên chức năng thần kinh.
Chuyển hóa
- Gamma-Hydroxybutyric acid chủ yếu được chuyển hóa tại gan nhờ các enzym Gamma-Hydroxybutyric acid dehydrogenase.
- Quá trình này tạo ra succinic semialdehyde, chất này sau đó tiếp tục được biến đổi thành succinate và nhập vào chu trình Krebs.
Thải trừ
- GHB được loại bỏ khỏi cơ thể thông qua cả hai con đường: chuyển hóa sinh học ở gan và bài tiết qua thận.
- Phần lớn GHB được chuyển hóa tại gan thành carbon dioxide và nước, thông qua các chu trình chuyển hóa acid béo và chu trình Krebs.
- Chỉ một tỷ lệ nhỏ GHB, khoảng dưới 5% liều dùng, được bài tiết nguyên vẹn qua nước tiểu, cho thấy khả năng thanh thải chính của GHB phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa chứ không phải bài tiết qua thận.
- Thời gian bán thải của GHB khá ngắn, thường chỉ từ 30 đến 60 phút; tuy nhiên, tác dụng an thần của thuốc có thể kéo dài hơn do ảnh hưởng của nó lên hệ thần kinh trung ương.
- Khi sử dụng liều cao, khả năng chuyển hóa GHB có thể bị bão hòa, dẫn đến sự tích lũy thuốc trong cơ thể và kéo dài thời gian tác dụng.
- Điều này cũng góp phần làm tăng nguy cơ ngộ độc nếu các liều thuốc được lặp lại trong thời gian ngắn.
Tương tác thuốc gamma-Hydroxybutyric acid
Gamma-Hydroxybutyric acid có khả năng tương tác với một loạt các loại thuốc và thực phẩm. Sự kết hợp không phù hợp có thể dẫn đến việc gia tăng tác dụng phụ hoặc phát sinh các biến chứng nghiêm trọng. Sau đây là một số tương tác cần đặc biệt chú ý:
- Khi dùng chung với các thuốc ức chế thần kinh trung ương (như benzodiazepines, opioids, hoặc thuốc ngủ), Gamma-Hydroxybutyric acid sẽ làm tăng cường tác dụng an thần và nguy cơ suy hô hấp. Sự kết hợp không được kiểm soát có thể dẫn đến tử vong.
- Uống rượu đồng thời với thuốc này sẽ làm tăng cường tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương, tiềm ẩn nguy cơ gây ngừng thở hoặc hôn mê sâu.
- Một số loại thuốc chống trầm cảm, ví dụ như SSRIs, có thể tạo ra các tương tác bất thường với Gamma-Hydroxybutyric acid, dẫn đến nguy cơ gia tăng các tác dụng phụ trên hệ thần kinh-tâm thần.
- Sự hấp thu của Gamma-Hydroxybutyric acid diễn ra hiệu quả hơn khi dạ dày trống rỗng; việc dùng thuốc sau bữa ăn quá no có thể làm chậm khởi phát tác dụng.
- Sử dụng đồng thời các chất bổ sung hoặc ma túy kích thích như MDMA và ketamine có thể dẫn đến những tương tác không thể dự đoán, gây ra rối loạn tri giác hoặc tình trạng loạn thần cấp tính.
- Ngoài những tương tác trên, sự kết hợp của thuốc này với rượu cũng có khả năng gây ra tình trạng ngừng thở hoặc hôn mê.
Chống chỉ định thuốc gamma-Hydroxybutyric acid
Gamma-Hydroxybutyric acid không được phép sử dụng trong các tình huống sau:
- Bệnh nhân có tiền sử lệ thuộc rượu hoặc các chất ức chế hệ thần kinh trung ương.
- Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai hoặc nuôi con bằng sữa mẹ.
- Người bệnh bị suy hô hấp hoặc mắc các rối loạn chức năng gan, thận ở mức độ nghiêm trọng.
- Bệnh nhân đang được điều trị bằng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ, hoặc thuốc giảm đau thuộc nhóm opioid.
- Không nên dùng cho trẻ em và người lớn tuổi, trừ khi có chỉ định nghiêm ngặt từ các chuyên gia y tế.
Liều lượng & cách dùng gamma-Hydroxybutyric acid
Liều dùng
Người lớn
- Đối với điều trị chứng ngủ rũ, liều khởi đầu thường là 4,5g mỗi ngày, được chia thành 2 lần uống: một lần trước khi ngủ và lần còn lại vào giữa đêm (khoảng cách giữa hai liều thường là 2,5 đến 4 giờ).
- Dưới sự giám sát của nhân viên y tế, liều dùng có thể được điều chỉnh tăng dần đến mức tối đa là 9g/ngày.
Gamma-Hydroxybutyric acid được sử dụng trong điều trị chứng ngủ rũ.
Trẻ em
- Việc sử dụng thuốc này không được khuyến nghị cho trẻ em, ngoại trừ trong khuôn khổ các nghiên cứu lâm sàng có kiểm soát chặt chẽ.
Lưu ý quan trọng: Loại thuốc này tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng cao, do đó chỉ được dùng theo chỉ định và dưới sự giám sát nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa. Nghiêm cấm việc tự ý mua hoặc sử dụng thuốc từ những nguồn không đáng tin cậy.
Cách dùng
Phương pháp sử dụng thuốc này bao gồm các bước sau:
- Thuốc được dùng qua đường uống, không được tiêm.
- Có thể pha loãng thuốc với nước nếu cần, và nên uống khi đói (tối thiểu 2 giờ sau bữa ăn).
- Bệnh nhân cần được theo dõi sát sao trong suốt quá trình điều trị do có nguy cơ an thần quá mức hoặc ngộ độc.
Tác dụng phụ của gamma-Hydroxybutyric acid
- Mặc dù Gamma-Hydroxybutyric acid có vai trò y tế được công nhận, nhưng thuốc này cũng gây ra nhiều tác dụng phụ, với mức độ biểu hiện phụ thuộc vào liều lượng và đặc điểm của từng bệnh nhân.
Thường gặp
- Các phản ứng phổ biến nhất bao gồm:
- Ngủ sâu, khó đánh thức;
- Cảm giác chóng mặt, nhức đầu;
- Nôn và buồn nôn;
- Tình trạng lú lẫn tạm thời.
Ít gặp
- Những tác dụng phụ ít phổ biến hơn nhưng vẫn cần được giám sát gồm:
- Mất định hướng, trạng thái lo lắng;
- Đau nhức cơ bắp, mệt mỏi quá mức;
- Rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy hoặc táo bón.
Hiếm gặp
- Mặc dù ít xảy ra, các phản ứng sau đây có thể gây nguy hiểm đến tính mạng và đòi hỏi sự can thiệp y tế khẩn cấp:
- Hiện tượng co giật;
- Suy giảm chức năng hô hấp;
- Nhịp tim bất thường;
- Trạng thái hôn mê;
- Ảo giác, hành vi kích động, hoặc có ý nghĩ tự tử.
Lưu ý khi dùng gamma-Hydroxybutyric acid
- Việc sử dụng Gamma-Hydroxybutyric acid đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ bởi khả năng gây ức chế thần kinh trung ương mạnh mẽ và nguy cơ lạm dụng đáng kể. Các khuyến cáo thiết yếu bao gồm:
Lưu ý chung
- Người bệnh không được phép điều khiển phương tiện giao thông hoặc vận hành máy móc sau khi dùng thuốc.
- Việc tiêu thụ đồ uống có cồn trong thời gian điều trị bằng Gamma-Hydroxybutyric acid bị nghiêm cấm hoàn toàn, do làm tăng đáng kể nguy cơ suy hô hấp.
- Bệnh nhân phải tuyệt đối tuân thủ liều lượng đã được bác sĩ chỉ định, không được tự ý điều chỉnh tăng hay giảm liều.
- Cần theo dõi chặt chẽ các biểu hiện tâm thần và thần kinh trong suốt quá trình sử dụng thuốc.
Lưu ý với phụ nữ có thai
- Việc dùng Gamma-Hydroxybutyric acid không được khuyến nghị cho phụ nữ mang thai vì chưa có đủ dữ liệu xác nhận tính an toàn. Nếu việc sử dụng là bắt buộc, cần có sự đánh giá kỹ lưỡng về lợi ích và rủi ro từ chuyên gia y tế.
Lưu ý với phụ nữ cho con bú
- Vì Gamma-Hydroxybutyric acid có khả năng đi vào sữa mẹ, việc sử dụng thuốc này trong giai đoạn cho con bú phải được tránh hoàn toàn.
Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc
- Sau khi uống thuốc, bệnh nhân sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái buồn ngủ sâu, do đó, họ tuyệt đối không được tham gia vào bất kỳ hoạt động nào đòi hỏi sự tỉnh táo. Hiệu quả an thần của thuốc có thể kéo dài từ 4 đến 6 giờ hoặc thậm chí lâu hơn.
Quá liều và cách xử lý
Quá liều và độc tính
- Gamma-Hydroxybutyric acid tiềm ẩn nguy cơ quá liều cao nếu không tuân thủ liều lượng khuyến cáo hoặc khi bị lạm dụng cho mục đích giải trí.
- Các biểu hiện của tình trạng quá liều có thể bao gồm:
- Nhịp thở chậm và nông;
- Thân nhiệt giảm;
- Mất tỉnh táo, dẫn đến hôn mê;
- Cơn co giật;
- Nguy cơ tử vong (đặc biệt tăng cao khi dùng chung với rượu hoặc các loại thuốc an thần khác).
- Việc sử dụng quá liều Gamma-Hydroxybutyric acid có thể gây tử vong.
Cách xử lý khi quá liều
- Trong trường hợp nghi ngờ quá liều, các hành động cần thiết bao gồm:
- Liên hệ ngay với dịch vụ cấp cứu y tế khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu quá liều nào.
- Thực hiện các biện pháp hỗ trợ hô hấp nếu tình trạng bệnh nhân yêu cầu (như hô hấp nhân tạo hoặc sử dụng máy thở).
- Bệnh nhân cần được truyền dịch và theo dõi chặt chẽ các chức năng hô hấp và tuần hoàn tại cơ sở y tế.
- Hiện tại không có thuốc giải độc đặc hiệu cho Gamma-Hydroxybutyric acid; việc điều trị chủ yếu tập trung vào các biện pháp hỗ trợ và loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể.
Quên liều và xử trí
- Nếu một liều bị bỏ lỡ, bệnh nhân nên bỏ qua liều đó và tiếp tục lịch dùng thuốc như bình thường với liều kế tiếp.
- Tuyệt đối không được dùng liều gấp đôi để bù vào liều đã quên, do điều này có thể làm tăng đáng kể nguy cơ quá liều.
- Trong trường hợp bệnh nhân thường xuyên bỏ lỡ liều, cần thông báo cho bác sĩ để xem xét điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp.
Nguồn tham khảo
Narcolepsy Treatment: Sodium Oxybate: https://www.sleepfoundation.org/narcolepsy/treatment
Gamma-Hydroxybutyric Acid: An Overview of Clinical Pharmacology: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4553532/
Xyrem Prescribing Information: https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2019/021196s029lbl.pdf
Gamma-Hydroxybutyric acid (GHB) Abuse: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538260/
Sodium Oxybate (Xyrem): https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a605032.html
Gamma-Hydroxybutyric Acid (GHB): https://www.dea.gov/factsheets/gamma-hydroxybutyric-acid
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0