Coccidioidomycosis, thường được gọi là “sốt thung lũng”, là một bệnh nhiễm trùng do nấm gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ hô hấp của con người. Dù không lây từ người sang người, nhưng các bào tử nấm siêu nhỏ ẩn mình trong bụi đất có thể dễ dàng xâm nhập vào phổi qua đường hít thở, gây ra những triệu chứng từ nhẹ như cảm cúm đến các biến chứng mạn tính nguy hiểm. Hiểu rõ về nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe.
Bệnh nấm Coccidioidomycosis là gì?
Coccidioidomycosis là một tình trạng nhiễm trùng gây ra bởi nấm thuộc chi Coccidioides, bao gồm hai loài chính là Coccidioides immitis và Coccidioides posadasii. Đây là một loại nấm lưỡng hình, có nghĩa là chúng tồn tại ở dạng sợi trong môi trường tự nhiên (đất) và chuyển sang dạng túi bào tử (spherule) khi xâm nhập vào cơ thể vật chủ là con người hoặc động vật. Căn bệnh này còn được biết đến với tên gọi là “sốt Valley” (sốt thung lũng) do bệnh được phát hiện phổ biến tại các vùng thung lũng có khí hậu khô hạn.
Khi các bào tử nấm đi vào phổi, chúng bắt đầu phát triển và nhân lên, kích hoạt hệ thống miễn dịch của cơ thể phản ứng lại. Đa số các trường hợp nhiễm nấm Coccidioidomycosis ở mức độ nhẹ và có thể tự khỏi mà không cần can thiệp y tế phức tạp. Tuy nhiên, ở một số bệnh nhân có hệ miễn dịch yếu hoặc tiếp xúc với lượng lớn bào tử, nấm có thể lan tỏa từ phổi sang các cơ quan khác như da, xương, khớp và màng não, gây ra các bệnh lý mạn tính đe dọa đến tính mạng.
Hình minh họa giải phẫu mô phôi bệnh lý (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân bị nhiễm nấm Coccidioidomycosis là gì?
Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh là việc hít phải các bào tử nấm (arthroconidia) có trong không khí. Loại nấm này sinh trưởng tự nhiên trong đất ở những khu vực có khí hậu khô, ít mưa và đất kiềm. Chu kỳ sống của nấm Coccidioides gắn liền với điều kiện thời tiết: trong mùa mưa, các sợi nấm phát triển mạnh mẽ dưới lòng đất; khi mùa khô đến, các sợi nấm này khô đi và phân tách thành các bào tử hình đốt rất nhỏ và nhẹ.
Chỉ cần một tác động vật lý nhỏ lên bề mặt đất như gió thổi, các hoạt động xây dựng, đào bới, nông nghiệp hoặc thậm chí là đi bộ qua vùng đất khô cằn, các bào tử nấm sẽ phát tán vào không khí. Do kích thước cực nhỏ, chúng có khả năng bay xa và xâm nhập sâu vào tận các phế nang trong phổi của con người khi hít vào. Tại đây, nhiệt độ và độ ẩm của cơ thể tạo điều kiện lý tưởng để các bào tử này biến đổi hình dạng và bắt đầu gây ra các tổn thương viêm nhiễm.
Triệu chứng bệnh nhiễm nấm Coccidioidomycosis
Triệu chứng của bệnh rất đa dạng, tùy thuộc vào nồng độ bào tử hít phải và sức đề kháng của mỗi người. Bệnh thường được chia thành hai thể chính dựa trên diễn biến lâm sàng.
Nhiễm Coccidioidomycosis nguyên phát
Đây là giai đoạn khởi đầu của bệnh, thường xuất hiện sau 1 đến 3 tuần kể từ khi tiếp xúc với bào tử nấm. Có khoảng 60% người nhiễm nấm không có triệu chứng rõ rệt. Tuy nhiên, ở 40% còn lại, các biểu hiện thường giống với bệnh cúm hoặc viêm phổi nhẹ. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm sốt, ho khan, đau ngực khi hít thở sâu, mệt mỏi rã rời và đau đầu. Một dấu hiệu đặc trưng của thể nguyên phát là tình trạng đau nhức các khớp và các nốt hồng ban (nốt đỏ, đau) thường xuất hiện ở vùng cẳng chân, được gọi là hồng ban nút. Đa số các triệu chứng này sẽ dần thuyên giảm sau vài tuần nếu cơ thể kiểm soát được nấm.
Nhiễm Coccidioidomycosis tiến triển
Nếu nhiễm trùng không tự khỏi hoặc hệ miễn dịch không đủ mạnh, bệnh sẽ chuyển sang thể tiến triển hoặc lan tỏa. Ở phổi, nấm có thể gây ra các hang nấm mạn tính, dẫn đến tình trạng ho kéo dài, ho ra máu và khó thở thường xuyên. Khi nấm lan tỏa ra ngoài phổi theo đường máu, các triệu chứng trở nên phức tạp hơn: xuất hiện các vết loét hoặc nốt sần trên da, sưng đau các khớp lớn (như đầu gối, cổ chân), và đau xương. Biến chứng đáng sợ nhất là viêm màng não do nấm, gây ra tình trạng đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn mửa và thay đổi ý thức. Đây là tình trạng cấp cứu y khoa đòi hỏi phải điều trị lâu dài và tích cực.
Hình minh họa hồng ban nút ở cẳng chân là một dấu hiệu lâm sàng thường gặp trong nhiễm nấm Coccidioidomycosis (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp chẩn đoán bệnh Coccidioidomycosis
Vì triệu chứng của bệnh nấm này rất dễ nhầm lẫn với viêm phổi do vi khuẩn hoặc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp khác, việc chẩn đoán cần sự hỗ trợ của các xét nghiệm chuyên sâu.
Đầu tiên, bác sĩ sẽ thực hiện xét nghiệm máu để tìm các kháng thể chống lại nấm Coccidioides. Đây là phương pháp phổ biến nhất giúp xác định xem cơ thể đã từng tiếp xúc với loại nấm này hay chưa. Tiếp theo, các mẫu bệnh phẩm như đờm hoặc dịch rửa phế quản có thể được đem đi nuôi cấy hoặc soi dưới kính hiển vi để tìm kiếm các túi bào tử đặc trưng của nấm. Trong các trường hợp nghi ngờ nấm lan tỏa, bác sĩ có thể cần sinh thiết mô da hoặc hạch bạch huyết để khẳng định chẩn đoán.
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như chụp X-quang phổi hoặc chụp CT ngực đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá mức độ tổn thương tại phổi, phát hiện các nốt nấm hoặc hang nấm. Nếu có dấu hiệu thần kinh, chọc dò dịch não tủy sẽ được thực hiện để kiểm tra xem nấm đã xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương hay chưa.
Điều trị bệnh Coccidioidomycosis như thế nào?
Việc điều trị được cá thể hóa tùy theo mức độ nặng của bệnh. Đối với những người khỏe mạnh và chỉ có triệu chứng nhẹ ở thể nguyên phát, bác sĩ có thể chỉ yêu cầu nghỉ ngơi, uống nhiều nước và theo dõi sát sao vì cơ thể thường tự đào thải nấm.
Tuy nhiên, đối với các trường hợp có triệu chứng nặng, bệnh kéo dài hoặc người có nguy cơ cao, thuốc kháng nấm là bắt buộc. Nhóm thuốc Azole, cụ thể là Fluconazole hoặc Itraconazole, thường được sử dụng bằng đường uống trong nhiều tháng để tiêu diệt nấm. Trong các trường hợp nhiễm nấm nặng đe dọa tính mạng hoặc nấm đã lan tỏa vào màng não, Amphotericin B – một loại thuốc kháng nấm mạnh dùng đường tiêm tĩnh mạch – sẽ được chỉ định. Điều trị viêm màng não do nấm Coccidioidomycosis thường rất kéo dài, đôi khi bệnh nhân phải dùng thuốc suốt đời để ngăn ngừa tái phát. Trong một số ít trường hợp có hang nấm lớn gây ho ra máu hoặc áp xe xương, phẫu thuật có thể được cân nhắc để loại bỏ tổ chức tổn thương.
Hình minh họa bệnh Coccidioidomycosis (Nguồn: Sưu tầm)
Bệnh nhiễm nấm Coccidioidomycosis lây qua đường nào?
Một điểm quan trọng cần lưu ý là bệnh nấm Coccidioidomycosis không lây truyền từ người sang người hoặc từ động vật sang người. Bạn không thể nhiễm bệnh khi bắt tay, ôm hôn hoặc dùng chung đồ dùng với người bệnh. Đường lây duy nhất là đường hô hấp, thông qua việc hít phải các bào tử nấm từ môi trường vào phổi.
Bào tử nấm thường xuất hiện trong bụi đất và phát tán theo gió. Do đó, nguy cơ lây nhiễm tăng cao trong những ngày trời khô hanh, gió mạnh hoặc sau các trận bão bụi lớn ở các khu vực lưu hành nấm. Mặc dù hiếm gặp, nấm cũng có thể xâm nhập qua các vết thương hở trên da nếu vết thương tiếp xúc trực tiếp với đất bị nhiễm nấm, gây ra nhiễm trùng da nguyên phát. Tuy nhiên, tỉ lệ lây nhiễm qua đường hô hấp vẫn chiếm đa số tuyệt đối các ca bệnh.
Đối tượng nào nguy cơ nhiễm bệnh Coccidioidomycosis
Bất kỳ ai sống hoặc đi du lịch qua vùng có nấm Coccidioides đều có thể nhiễm bệnh, nhưng một số đối tượng có nguy cơ mắc bệnh nặng hoặc tiến triển lan tỏa cao hơn nhiều so với người khác.
Đầu tiên là nhóm người có hệ miễn dịch suy yếu, bao gồm bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS, người đang điều trị ung thư bằng hóa chất, người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau khi ghép tạng hoặc người mắc bệnh tiểu đường không được kiểm soát tốt. Phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng cuối thai kỳ, cũng có nguy cơ cao chuyển sang thể lan tỏa do sự thay đổi của hệ miễn dịch và nội tiết. Ngoài ra, yếu tố nghề nghiệp đóng vai trò quan trọng: những người làm công việc đào bới đất, xây dựng, nông nghiệp hoặc khảo cổ học thường xuyên tiếp xúc với bụi đất tại vùng lưu hành nấm sẽ có rủi ro nhiễm bệnh cao nhất. Tuổi tác cũng là một yếu tố, khi người cao tuổi thường có sức đề kháng yếu hơn và dễ gặp biến chứng viêm phổi nặng do nấm.
Bệnh nấm Coccidioidomycosis dù không lây từ người sang người nhưng lại ẩn chứa nhiều nguy cơ cho hệ hô hấp, đặc biệt là ở những vùng khí hậu khô cằn. Việc chủ động phòng tránh bằng cách hạn chế tiếp xúc với bụi đất và nâng cao sức đề kháng là cần thiết. Nếu bạn có các triệu chứng ho sốt kéo dài sau khi tiếp xúc với môi trường nhiều bụi, hãy đến các cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, tránh để bệnh tiến triển thành các biến chứng mạn tính nguy hiểm.