Bệnh dại là nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với sức khỏe cộng đồng bởi tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối một khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện. Trong đó, dại thể liệt chiếm khoảng 20% tổng số trường hợp, thường tiến triển âm thầm và kéo dài hơn so với thể điên cuồng thông thường. Chính sự lặng lẽ này khiến người bệnh dễ chủ quan hoặc bị chẩn đoán nhầm sang các bệnh lý thần kinh khác, dẫn đến mất đi cơ hội xử lý quý giá.
Bệnh dại thể liệt là gì?
Bệnh dại thể liệt (còn được gọi là dại thể câm) là một dạng lâm sàng của bệnh dại, đặc trưng bởi tình trạng liệt cơ tiến triển thay vì các biểu hiện kích động, sợ nước hay sợ gió điển hình. Khác với thể dại điên cuồng vốn khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái hoảng loạn và co thắt cơ, thể liệt lại tấn công trực tiếp vào hệ thống thần kinh trung ương theo cách gây tê liệt dần dần các nhóm cơ. Quá trình này thường bắt đầu từ vị trí vết cắn hoặc vết trầy xước, sau đó lan rộng lên toàn bộ cơ thể.
Điểm đặc biệt của thể bệnh này là ý thức của người bệnh thường vẫn tỉnh táo cho đến những giây phút cuối cùng, điều này càng làm tăng thêm sự đau đớn về mặt tâm lý cho bệnh nhân và thân nhân. Do các triệu chứng không rầm rộ, dại thể liệt thường bị chẩn đoán nhầm với hội chứng Guillain-Barré hoặc các tình trạng viêm đa rễ dây thần kinh khác.
Mặc dù thời gian diễn tiến từ khi phát bệnh đến khi tử vong ở thể liệt có thể kéo dài hơn thể điên cuồng, nhưng kết cục cuối cùng vẫn là sự suy sụp hoàn toàn của hệ hô hấp và tuần hoàn dẫn đến tử vong.
Nguyên nhân gây bệnh dại thể liệt
Nguyên nhân gốc rễ của căn bệnh này là virus dại (Rabies virus) thuộc họ Rhabdoviridae. Loại virus này có cấu trúc hình viên đạn và chứa vật chất di truyền là ARN. Virus dại chủ yếu tồn tại trong nước bọt của động vật bị bệnh và lây truyền sang người thông qua vết cắn, vết liếm lên da bị trầy xước hoặc tiếp xúc với niêm mạc. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus sẽ cư trú tại các tế bào cơ bắp xung quanh vết thương để nhân lên trước khi tìm đường xâm nhập vào các đầu dây thần kinh ngoại biên.
Từ đây, chúng di chuyển dọc theo các sợi thần kinh với tốc độ khoảng 12-24mm mỗi ngày để hướng về tủy sống và não bộ. Trong trường hợp dại thể liệt, sự tương tác giữa virus và hệ miễn dịch của vật chủ diễn ra theo cách đặc biệt khiến các tế bào thần kinh vận động bị tổn thương nặng nề hơn là các trung tâm kích thích ở não. Điều này dẫn đến sự gián đoạn dẫn truyền tín hiệu từ não đến các cơ, gây ra tình trạng yếu và liệt cơ diện rộng. Động vật truyền bệnh phổ biến nhất tại Việt Nam là chó (chiếm trên 95%), tiếp theo là mèo và một số động vật hoang dã như dơi, cáo, hoặc khỉ.
Triệu chứng của bệnh dại thể liệt
Diễn biến của bệnh dại thể liệt được chia thành nhiều giai đoạn với những biểu hiện thay đổi dần theo thời gian, đòi hỏi sự quan sát tinh tế.
Giai đoạn ủ bệnh
Thời gian ủ bệnh của dại thể liệt rất thay đổi, trung bình từ 1 đến 3 tháng, nhưng cũng có trường hợp ngắn chỉ dưới 1 tuần hoặc kéo dài trên 1 năm. Thời gian này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như vị trí vết cắn (càng gần thần kinh trung ương như đầu, mặt, cổ thì ủ bệnh càng ngắn), mức độ nặng nhẹ của vết thương, số lượng virus xâm nhập và sức đề kháng của người bệnh.
Trong giai đoạn này, bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng gì bất thường, mọi hoạt động sinh hoạt vẫn diễn ra tự nhiên. Đây chính là “khoảng lặng” nguy hiểm nhất vì người bệnh thường quên mất việc mình từng bị động vật cắn hoặc cào trước đó.
Giai đoạn khởi phát
Những dấu hiệu đầu tiên thường bắt đầu bằng cảm giác dị cảm tại chính vết cắn đã lành sẹo, như đau nhức, tê buốt, ngứa ran hoặc cảm giác như có kiến bò. Kèm theo đó là các triệu chứng không điển hình giống như cảm cúm nhẹ bao gồm sốt thấp, nhức đầu, mệt mỏi, chán ăn và lo âu. Đối với thể liệt, người bệnh có thể cảm thấy yếu một chi hoặc vùng cơ gần vị trí bị thương. Những dấu hiệu này rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường khác, khiến việc chẩn đoán lâm sàng giai đoạn sớm trở nên cực kỳ khó khăn.
Giai đoạn toàn phát
Đây là lúc các triệu chứng liệt cơ trở nên rõ rệt và lan rộng. Tình trạng liệt thường bắt đầu từ chi bị cắn, sau đó lan sang chi đối diện và lan dần lên phía trên (liệt hướng tâm). Các cơ dần dần mất trương lực, mất phản xạ gân xương. Khi virus tấn công đến các dây thần kinh sọ và trung tâm hô hấp ở hành tủy, bệnh nhân sẽ gặp khó khăn trong việc nuốt, nói khó và cuối cùng là liệt các cơ hô hấp.
Trái ngược với thể điên cuồng, bệnh nhân thể liệt thường không sợ nước hay sợ gió quá mức, họ có thể vẫn uống được nước dù gặp khó khăn do cơ thực quản bị yếu. Cuối cùng, bệnh nhân rơi vào trạng thái hôn mê sâu và tử vong do suy hô hấp hoặc ngừng tim. Toàn bộ quá trình toàn phát có thể kéo dài từ vài ngày đến hai tuần.
Virus dại tấn công hệ thần kinh gây ra những tổn thương không thể hồi phục (Nguồn: Sưu tầm)
Đối tượng dễ mắc bệnh dại thể liệt
Bất kỳ ai tiếp xúc với động vật nhiễm virus dại đều có nguy cơ, tuy nhiên có những nhóm đối tượng có xác suất mắc bệnh cao hơn do đặc thù môi trường sống và công việc.
Người sống ở khu vực nông thôn, rừng, hang động
Tại các vùng nông thôn, việc quản lý vật nuôi thường lỏng lẻo, tỷ lệ chó mèo không được tiêm phòng cao. Đồng thời, đây cũng là nơi con người dễ tiếp xúc với các loại động vật hoang dã như dơi hay cáo – những vật chủ trung gian truyền bệnh dại âm thầm. Việc thiếu hụt kiến thức về sơ cứu vết thương và khó khăn trong việc tiếp cận các điểm tiêm chủng vắc xin cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ phát bệnh ở khu vực này.
Người tiêm vắc xin sau phơi nhiễm không đúng phác đồ
Đây là trường hợp cực kỳ đáng tiếc. Có những người sau khi bị chó cắn đã đi tiêm phòng nhưng vì lý do nào đó đã bỏ dở các mũi tiêm tiếp theo hoặc tiêm quá muộn so với thời gian quy định. Khi lượng kháng thể tạo ra không đủ để trung hòa virus đang di chuyển trong hệ thần kinh, bệnh dại vẫn có thể khởi phát. Ngoài ra, việc sử dụng các biện pháp chữa trị dân gian như đắp lá, lấy nọc thay vì tiêm vắc xin là sai lầm chết người thường gặp ở nhóm đối tượng này.
Trẻ em
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do bản tính hiếu động, thích đùa nghịch với chó mèo nhưng lại chưa có kỹ năng tự bảo vệ. Vết cắn ở trẻ em thường nằm ở các vị trí nguy hiểm như đầu, mặt, tay và thường sâu hơn do lực cắn của động vật. Nguy hiểm hơn, nhiều trẻ vì sợ bị cha mẹ mắng nên đã giấu kín việc mình bị chó mèo cắn, khiến gia đình mất đi thời gian vàng để can thiệp y tế.
Nhân viên thú y, kiểm lâm, nhà nghiên cứu địa chất
Đặc thù nghề nghiệp thường xuyên phải tiếp xúc với động vật, bao gồm cả động vật ốm và động vật hoang dã, khiến những người này luôn nằm trong nhóm nguy cơ cao. Việc tiếp xúc với nước bọt hoặc các mô thần kinh của động vật nhiễm bệnh trong quá trình làm việc, nghiên cứu tiềm ẩn rủi ro lây nhiễm virus dại rất lớn nếu không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về bảo hộ lao động và tiêm phòng chủ động.
Chẩn đoán và điều trị bệnh dại thể liệt
Chẩn đoán dại thể liệt là một thách thức đối với y học lâm sàng. Do các triệu chứng giống với nhiều bệnh lý thần kinh ngoại biên, bác sĩ thường phải dựa vào tiền sử bị động vật cắn hoặc tiếp xúc với vật nuôi. Các xét nghiệm hiện đại như tìm kháng nguyên virus dại bằng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang trực tiếp từ sinh thiết da gáy, hoặc tìm ARN virus trong nước bọt, dịch não tủy bằng phương pháp PCR là những công cụ quan trọng. Tuy nhiên, nhiều trường hợp kết quả xét nghiệm chỉ dương tính khi bệnh đã ở giai đoạn rất muộn.
Hiện nay y học thế giới vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho bệnh dại khi đã phát tác triệu chứng. Mặc dù đã có những nỗ lực áp dụng phác đồ Milwaukee (gây mê sâu và dùng thuốc kháng virus), nhưng tỷ lệ thành công là cực kỳ thấp và để lại di chứng nặng nề. Do đó, mục tiêu chính của việc chăm sóc bệnh nhân dại thể liệt hiện nay chủ yếu là điều trị hỗ trợ, giảm đau, an thần để bệnh nhân ra đi nhẹ nhàng nhất có thể.
Tiêm vắc xin dại là biện pháp bảo vệ duy nhất khi có nguy cơ phơi nhiễm (Nguồn: Sưu tầm)
Phòng tránh bệnh dại thể liệt
Vì không thể chữa khỏi khi đã phát bệnh, công tác phòng ngừa trở thành vũ khí duy nhất và quan trọng nhất để chiến thắng bệnh dại.
Xử lý vết thương nhanh chóng
Ngay sau khi bị động vật cắn hoặc cào, việc xử lý vết thương tại chỗ đúng cách có thể loại bỏ tới 90% lượng virus tại vết thương. Cần rửa vết thương ngay lập tức dưới vòi nước chảy mạnh với xà phòng trong ít nhất 15 phút. Nếu không có xà phòng, có thể dùng nước sạch, sau đó sát trùng vết thương bằng cồn 70 độ hoặc dung dịch i-ốt. Tuyệt đối không nặn máu, không chà xát quá mạnh làm vết thương rộng thêm và không nên khâu kín vết thương ngay lập tức (trừ những vết thương vùng mặt hoặc mạch máu lớn) để tránh virus bám sâu vào các đầu dây thần kinh.
Tiêm vắc xin và huyết thanh kháng dại
Sau khi sơ cứu, người bệnh cần đến ngay các trung tâm tiêm chủng để được bác sĩ tư vấn phác đồ tiêm vắc xin phòng dại. Tùy vào tình trạng vết thương và tình trạng của con vật mà bác sĩ có thể chỉ định tiêm thêm huyết thanh kháng dại (là các kháng thể có sẵn giúp tiêu diệt virus tại chỗ). Cần tuyệt đối tuân thủ đúng số mũi tiêm và lịch hẹn của bác sĩ, không được tự ý bỏ dở lộ trình điều trị.
Quản lý vật nuôi và động vật hoang dã
Người nuôi chó mèo cần có trách nhiệm tiêm phòng dại định kỳ cho vật nuôi theo hướng dẫn của cơ quan thú y. Khi đưa chó ra nơi công cộng, bắt buộc phải rọ mõm và có người dắt để tránh tấn công người khác. Việc kiểm soát đàn chó thả rông và tiêu hủy động vật nghi bị dại là biện pháp cắt đứt nguồn truyền nhiễm trong cộng đồng. Bên cạnh đó, cần hạn chế tối đa việc tiếp xúc với động vật hoang dã và không nuôi các loại thú hoang trong gia đình nếu không đảm bảo an toàn dịch bệnh.
Nâng cao nhận thức cộng đồng
Giáo dục tuyên truyền cho người dân về sự nguy hiểm của bệnh dại và cách xử lý đúng đắn là nhiệm vụ lâu dài. Cần loại bỏ những quan niệm sai lầm về việc dùng thuốc nam để “thử nọc” dại. Các trường học nên tổ chức các buổi ngoại khóa hướng dẫn trẻ em cách tương tác an toàn với vật nuôi và tầm quan trọng của việc báo cáo ngay cho người lớn khi bị động vật làm trầy xước da.
Biện pháp bảo vệ cá nhân
Đối với những người có nguy cơ cao do nghề nghiệp, việc tiêm phòng dại chủ động (tiêm dự phòng trước khi bị cắn) là cực kỳ cần thiết. Việc này giúp cơ thể luôn có một lượng kháng thể nhất định, giúp đơn giản hóa phác đồ điều trị nếu chẳng may xảy ra phơi nhiễm trong tương lai. Ngoài ra, khi đi du lịch đến những vùng có lưu hành bệnh dại, cần chú ý quan sát và tránh xa những con vật có biểu hiện bất thường như lờ đờ, chảy dãi hoặc hung dữ quá mức.
Quản lý và tiêm phòng cho vật nuôi tránh để vật nuôi cắn người lây nhiễm cho cộng động (Nguồn: Sưu tầm)
Những câu hỏi thường gặp về bệnh dại thể liệt
Giải đáp các thắc mắc sẽ giúp mỗi người có thêm kiến thức thực tế để xử lý tình huống khi cần thiết.
Bệnh dại thể liệt khác gì so với thể dại điên cuồng?
Sự khác biệt lớn nhất nằm ở triệu chứng vận động và thời gian tiến triển. Thể điên cuồng đặc trưng bởi sự kích động, ảo giác, co thắt cơ hầu họng dẫn đến sợ nước, sợ gió và tử vong nhanh chóng (thường trong vòng 2-5 ngày). Trong khi đó, thể liệt lại biểu hiện bằng việc yếu và liệt cơ dần dần, không có các cơn kích động rầm rộ và thời gian từ khi phát bệnh đến lúc tử vong thường kéo dài hơn (có thể lên đến 10-20 ngày). Ý thức của bệnh nhân thể liệt cũng thường tỉnh táo lâu hơn so với thể điên cuồng.
Bệnh dại thể liệt có thể chữa khỏi khi đã phát bệnh không?
Cho đến thời điểm hiện tại, câu trả lời đáng buồn là không. Một khi virus dại đã tấn công sâu vào hệ thần kinh trung ương và gây ra các triệu chứng lâm sàng như liệt cơ, tỷ lệ tử vong gần như là 100%. Mọi can thiệp y tế lúc này chỉ mang tính chất giảm nhẹ triệu chứng và hỗ trợ chăm sóc cuối đời. Đây chính là lý do vì sao tiêm phòng ngay sau phơi nhiễm là cơ hội sống duy nhất của con người.
Làm thế nào để phòng ngừa bệnh dại thể liệt hiệu quả nhất?
Biện pháp hiệu quả nhất bao gồm bộ ba hành động: Tiêm phòng dại định kỳ cho chó mèo nuôi; Rửa vết thương bằng xà phòng ngay sau khi bị cắn/cào; và đi tiêm vắc xin phòng dại càng sớm càng tốt tại các cơ sở y tế uy tín. Đừng bao giờ chủ quan với các vết xước nhỏ từ vật nuôi trong nhà, vì virus không phân biệt vết thương lớn hay nhỏ để xâm nhập.
Biểu hiện bệnh dại ở chó và mèo
Chó và mèo bị dại cũng có hai thể: điên cuồng và thể liệt. Ở thể điên cuồng, con vật trở nên hung dữ lạ thường, cắn xé mọi thứ, sủa khàn hoặc mất tiếng, chảy dãi nhiều. Ở thể liệt (dại câm), con vật không hung dữ nhưng trở nên lờ đờ, chui vào góc tối, bị liệt cơ hàm khiến mồm luôn há hốc, lưỡi thè ra, nước bọt chảy tự do và sau đó liệt chân rồi chết. Nếu thấy vật nuôi có những thay đổi tính tình đột ngột, cần phải cách ly và báo ngay cho cơ quan thú y để theo dõi.
Bệnh dại thể liệt tuy chiếm tỷ lệ thấp hơn thể điên cuồng nhưng lại cực kỳ nguy hiểm bởi sự tiến triển thầm lặng và dễ gây nhầm lẫn trong chẩn đoán. Trong cuộc chiến với virus dại, sự hiểu biết và tính kỷ luật trong việc tiêm phòng chính là chìa khóa duy nhất giúp chúng ta bảo vệ bản thân và cộng đồng.