Nguyên nhân bị sốc nhiệt điều hòa và cách xử trí

Vào những ngày hè oi bức, việc sử dụng máy lạnh để giải nhiệt đã trở thành thói quen không thể thiếu trong mỗi gia đình. Tuy nhiên, việc ra vào phòng lạnh không đúng cách hoặc lạm dụng thiết bị này rất dễ khiến cơ thể rơi vào tình trạng bị sốc nhiệt điều hòa. Đây là một sự cố sức khỏe cấp tính nguy hiểm, gây nhiễu loạn hệ thống mạch máu và trung tâm điều nhiệt. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và quy trình xử lý an toàn nhất.

Ra vào phòng máy lạnh sai cách dễ gây sốc nhiệt. (Nguồn: Sưu tầm)

Nguyên nhân, triệu chứng, và hệ quả bị sốc nhiệt điều hòa

Nguyên nhân bị sốc nhiệt

Hiện tượng bị sốc nhiệt điều hòa bản chất là do cơ thể phải chịu một sự thay đổi nhiệt độ quá lớn và đột ngột (thường là trên 10°C – 15°C trong một khoảng thời gian tính bằng giây. Cơ chế sinh bệnh được giải thích cụ thể qua các hành vi thường gặp sau:

• Di chuyển đột ngột giữa hai môi trường đối nghịch: Khi bạn đang đi ngoài trời nắng gắt với mức nhiệt từ 38°C – 40°C, cơ thể đang phải giãn mạch ngoại biên và tiết mồ hôi tối đa để thải nhiệt. Nếu ngay lập tức bước vào một căn phòng điều hòa bật sâu ở mức 16°C – 18°C, các lỗ chân lông sẽ bị thắt lại một cách đột ngột, mạch máu ngoại biên co rút tức thì để giữ nhiệt. Sự thay đổi huyết động quá nhanh này làm máu dồn ngược về trung tâm, gây tăng huyết áp đột biến và quá tải cho hệ tuần hoàn. Ngược lại, việc vừa ngồi trong phòng lạnh sâu bước thẳng ra không gian nắng nóng bên ngoài cũng khiến cơ thể bị choáng váng do mạch máu giãn nở không kịp thích nghi.
• Bật điều hòa quá thấp ngay khi vừa vận động mạnh: Sau khi tập thể thao hoặc đi bộ ngoài nắng, cơ thể đang sinh nhiệt rất lớn, mồ hôi đầm đìa và các mạch máu đang giãn rộng. Nếu ngồi ngay trước luồng gió lạnh buốt của điều hòa, hơi lạnh sẽ làm ngưng bốc hơi mồ hôi một cách cưỡng bức, nhiệt lượng không thoát được ra ngoài bị giữ lại trong cơ thể, gây ra hiện tượng tích nhiệt độc và làm tê liệt trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi.
• Ngồi phòng lạnh quá lâu trong điều kiện phòng kín mịt: Khi đóng chặt cửa để bật máy lạnh liên tục suốt nhiều tiếng đồng hồ, lượng oxy trong phòng sẽ giảm dần, thay vào đó là hàm lượng khí CO2 tăng cao. Môi trường thiếu khí kết hợp với độ ẩm bị máy lạnh hút cạn sẽ làm suy giảm hệ miễn dịch đường hô hấp, khiến các mạch máu não bị co thắt nhẹ liên tục, tạo tiền đề cho cơn sốc nhiệt bùng phát khi gặp tác nhân thay đổi môi trường.

Triệu chứng sốc nhiệt

Tùy thuộc vào thể trạng, độ tuổi và mức độ chênh lệch nhiệt độ, các dấu hiệu bị sốc nhiệt điều hòa có thể tiến triển từ nhẹ đến rất nặng:

• Biểu hiện ở giai đoạn nhẹ và trung bình: Người bệnh có cảm giác choáng váng, hoa mắt, nhức đầu như búa bổ, tai ù đi. Da mặt có thể tái nhợt hoặc đỏ ửng cục bộ, xuất hiện cảm giác buồn nôn, nôn mửa, bồn chồn và cơ thể run rẩy, nổi da gà dù xung quanh không quá lạnh. Các cơ bắp ở vùng vai gáy, bắp chân có dấu hiệu co rút gây đau (chuột rút).
• Biểu hiện ở giai đoạn nặng và nguy kịch: Nhịp tim tăng nhanh dồn dập, bệnh nhân cảm thấy tức ngực, khó thở, thở nông và nhanh. Huyết áp có thể tăng vọt hoặc tụt sâu đột ngột khiến người bệnh ngất xỉu, mất ý thức tạm thời. Ở kịch bản tồi tệ nhất, hiện tượng co thắt mạch máu não quá mức có thể kích hoạt các cơn co giật toàn thân hoặc dẫn đến đột quỵ (tai biến mạch máu não), liệt nửa người.

Sốc nhiệt: Choáng váng, buồn nôn, co rút cơ; nặng gây ngất, co giật, đột quỵ. (Nguồn: Sưu tầm)

Đối tượng có khả năng bị sốc nhiệt

Bất kỳ ai cũng có thể là nạn nhân của hội chứng này, tuy nhiên các đối tượng sở hữu hệ thống mạch máu và trung tâm điều nhiệt kém linh hoạt dưới đây sẽ có nguy cơ cao nhất:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ thống thần kinh điều hòa thân nhiệt của trẻ chưa hoàn thiện. Lớp da của trẻ mỏng, khả năng tự điều tiết co giãn mạch máu và bài tiết mồ hôi còn rất yếu nên dễ bị tác động bởi sự thay đổi nhiệt độ môi trường xung quanh.
• Người cao tuổi: Quá trình lão hóa khiến các mạch máu bị xơ vữa, giảm độ đàn hồi sinh lý. Khi gặp lạnh hoặc nóng đột ngột, mạch máu không thể co giãn nhịp nhàng, rất dễ làm bùng phát các cơn tăng huyết áp cấp tính hoặc thiếu máu não cục bộ.
• Người có bệnh lý nền mạn tính: Những bệnh nhân có tiền sử mắc bệnh tim mạch, cao huyết áp, tiểu đường, hen suyễn, hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột của điều hòa hoạt động giống như một tác nhân kích hoạt (trigger) làm khởi phát các đợt cấp của bệnh nền, cực kỳ nguy hiểm.
• Người vừa uống rượu bia hoặc chất kích thích: Chất cồn trong rượu bia vốn đã làm giãn mạch ngoại biên và gây mất nước. Khi những người này ra vào phòng điều hòa lạnh, hệ mạch máu bị rối loạn phản xạ co giãn nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ đột quỵ lên gấp nhiều lần.

Cách xử trí khi bị sốc nhiệt điều hòa

Sơ cứu đúng cách trong những phút đầu tiên là yếu tố quyết định giúp ngăn chặn các tổn thương thần kinh và tuần hoàn không đáng có cho người bệnh.

Đưa người bị sốc nhiệt điều hòa đến nơi nhiệt độ cân bằng

• Việc đầu tiên cần làm là lập tức đưa người bệnh ra khỏi phòng điều hòa quá lạnh hoặc ra khỏi khu vực nắng gắt chiếu trực tiếp.
• Hãy di chuyển họ đến một không gian trung gian có nhiệt độ mát mẻ vừa phải, thoáng gió, khô ráo (ví dụ như hiên nhà râm mát, phòng bật quạt gió nhẹ ở mức thấp).
• Đặt người bệnh nằm ngửa trên một bề mặt phẳng, kê chân cao hơn ngực khoảng 20 – 30 cm để hỗ trợ máu lưu thông từ ngoại biên quay trở về tim và não bộ dễ dàng hơn. Trong trường hợp người bệnh có biểu hiện buồn nôn hoặc nôn mửa, cần đặt họ nằm nghiêng an toàn sang một bên để tránh chất nôn tràn vào đường thở gây ngạt thở.

Giúp người bị sốc nhiệt điều hòa giải nhiệt

• Tiến hành nới lỏng khuy áo, dây thắt lưng hoặc cởi bỏ bớt những lớp quần áo dày, bó sát bên ngoài để giải phóng cơ thể, giúp da có không gian thông thoáng để tự trao đổi nhiệt.
• Sử dụng một chiếc khăn bông sạch thấm nước ấm hoặc nước mát (tuyệt đối không dùng nước đá lạnh) lau nhẹ nhàng lên khắp cơ thể người bệnh, đặc biệt chú ý lau nhiều ở các vùng có mạch máu lớn đi qua như cổ, nách, bẹn và lòng bàn tay, bàn chân để đẩy nhanh tốc độ hạ nhiệt sinh lý.
• Nếu người bệnh còn hoàn toàn tỉnh táo, không bị nôn trớ, hãy cho họ uống từng ngụm nước nhỏ. Tốt nhất nên cho uống nước lọc ấm, nước muối loãng hoặc các dung dịch nước bù điện giải (Oresol) để bù lại lượng nước và ion khoáng bị thất thoát. Không cho uống các loại nước ngọt, nước có ga hoặc nước đá quá lạnh.

Liên hệ cơ sở y tế hỗ trợ

• Nếu sau khi thực hiện các bước sơ cứu cơ bản trên từ 10 – 15 phút mà người bệnh không có dấu hiệu tỉnh táo lại, các triệu chứng đau đầu, buồn nôn trở nên dữ dội hơn, hoặc huyết áp đo được dao động bất thường, hãy nhanh chóng gọi điện cho trung tâm cấp cứu 115 hoặc chủ động dùng phương tiện an toàn đưa người bệnh đến bệnh viện hoặc phòng khám y tế gần nhất.
• Trong suốt quá trình di chuyển đi cấp cứu, phải luôn có người ở bên cạnh quan sát chặt chẽ sắc mặt, nhịp thở và trạng thái tinh thần của nạn nhân để kịp thời xử lý biến cố.

Thực hiện hô hấp nhân tạo

• Trong tình huống chuyển biến xấu nhất, nếu người bệnh đột ngột ngất lịm đi, mạch đập ở cổ không còn hoặc cực kỳ yếu ớt, lồng ngực ngừng phập phồng (ngừng tuần hoàn, ngừng hô hấp), người sơ cứu cần ngay lập tức triển khai kỹ thuật hồi sức tim phổi (CPR).
• Tiến hành ép tim ngoài lồng ngực liên tục với tần số khoảng 100 – 120 lần/phút ở vị trí 1/2 dưới xương ức, kết hợp với hà hơi thổi ngạt theo tỷ lệ chuẩn y khoa: 30 lần ép tim – 2 lần thổi ngạt. Thực hiện quy trình này liên tục không ngừng nghỉ cho đến khi nhân viên y tế chuyên nghiệp có mặt tiếp quản hoặc khi thấy tim người bệnh đập trở lại và họ tự thở được.

Những biện pháp phòng tránh bị sốc nhiệt điều hòa

Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ bị choáng do nhiệt độ máy lạnh, bạn cần thay đổi một số thói quen sử dụng thiết bị này hàng ngày:

Chỉnh nhiệt độ điều hòa cho phù hợp

• Quy tắc vàng khi sử dụng máy lạnh là luôn giữ mức chênh lệch nhiệt độ trong phòng và nhiệt độ ngoài trời dao động trong khoảng từ 5°C – 7°C.
• Mức nhiệt độ điều hòa lý tưởng nhất cho sức khỏe con người, đồng thời giúp tiết kiệm điện năng là từ 25°C – 28°C. Tuyệt đối không bật máy lạnh xuống mức tối thiểu 16°C – 18°C dù thời tiết bên ngoài có nóng nực đến đâu. Đối với phòng có trẻ nhỏ hoặc người già, mức nhiệt tối ưu nên duy trì ổn định ở khoảng 26°C – 27°C

Đảm bảo ổn định hệ thống

• Để cơ thể có thời gian thích nghi với sự thay đổi nhiệt độ, trước khi từ phòng điều hòa bước ra ngoài trời nắng, bạn nên tắt máy lạnh trước khoảng 15 – 20 phút. Trong thời gian này, nhiệt độ trong phòng sẽ tăng lên từ từ, tiệm cận dần với nhiệt độ môi trường ngoài, giúp hệ mạch máu thích ứng trước.
• Khi vừa đi ngoài trời nắng về hoặc vừa tập thể dục xong, mồ hôi còn đầm đìa, tuyệt đối không bước thẳng vào phòng lạnh ngay. Bạn nên ngồi ở khu vực dùng quạt gió thông thường, lau sạch mồ hôi trên da, uống một ly nước mát và đợi cơ thể dịu bớt nhiệt (khoảng 10 phút) rồi mới bật điều hòa hoặc bước vào phòng máy lạnh.

Cẩn thận khi sử dụng nhiệt độ

• Không nên ngồi ở vị trí có luồng gió lạnh từ họng máy điều hòa thổi trực tiếp vào người, đặc biệt là vùng đầu, gáy và ngực. Luồng gió lạnh thổi khu trú kéo dài sẽ làm tê liệt các dây thần kinh cơ mặt, gây co thắt mạch máu não cục bộ rất nguy hiểm.
• Bạn nên sử dụng chế độ đảo gió tự động (Swing) của máy lạnh để hơi lạnh được phân bổ đều khắp không gian phòng một cách nhẹ nhàng.

Mặc đồ thoải mái và phù hợp

• Khi sinh hoạt hoặc làm việc trong phòng điều hòa thời gian dài, bạn nên chọn những bộ trang phục làm bằng chất liệu mỏng nhẹ, có độ thông thoáng và thấm hút mồ hôi tốt như vải cotton, vải lanh.
• Việc mặc đồ quá dày hoặc quá bí bách trong phòng lạnh đôi khi lại làm cản trở quá trình tự điều nhiệt tự nhiên của cơ thể. Đối với trẻ nhỏ khi ngủ phòng điều hòa, bố mẹ có thể đắp một chiếc chăn mỏng qua vùng bụng của bé để tránh bị nhiễm lạnh đường ruột.

Hạn chế hoạt động mạnh trong thời tiết nóng

• Khi thời tiết ngoài trời đang ở những đợt nắng nóng đỉnh điểm, bạn nên hạn chế tối đa việc di chuyển ra vào liên tục giữa phòng lạnh và trời nắng. Việc bắt hệ mạch máu phải co – giãn liên tục với tần suất cao trong thời gian ngắn chính là con đường nhanh nhất dẫn đến kiệt sức và sốc nhiệt.
• Nếu bắt buộc phải làm việc ngoài trời, hãy cố gắng sắp xếp thời gian nghỉ ngơi xen kẽ ở những nơi có bóng râm mát.

Duy trì thói quen sinh hoạt tăng cường sức đề kháng

• Một cơ thể khỏe mạnh với hệ miễn dịch vững vàng sẽ có khả năng chịu đựng và thích ứng với sự thay đổi môi trường tốt hơn nhiều. Bạn cần chú ý uống đủ từ 2 – 2.5 lít nước mỗi ngày để giữ cho màng nhầy đường hô hấp luôn có đủ độ ẩm.
• Bổ sung vào chế độ ăn uống hàng ngày các loại thực phẩm giàu vitamin C, vitamin E, chất chống oxy hóa từ rau xanh, trái cây tươi (cam, bưởi, ổi, dâu tây) để củng cố độ bền vững của thành mạch máu. Tránh lạm dụng rượu bia, thuốc lá và duy trì chế độ tập thể dục thể thao đều đặn vào thời điểm mát mẻ trong ngày (sáng sớm hoặc chiều muộn).

Bảng so sánh các mức nhiệt độ điều hòa và tác động sức khỏe

Mức nhiệt độ điều hòa	Tác động sinh lý lên cơ thể	Nguy cơ sức khỏe	Khuyến cáo y khoa
$16°C – 20°C (Rất lạnh)	Gây co mạch ngoại biên đột ngột, da khô, giảm tiết mồ hôi cưỡng bức.	Rất cao: Dễ gây sốc nhiệt, đau đầu, viêm họng cấp, đột quỵ.	Tuyệt đối không nên sử dụng, đặc biệt khi có người già và trẻ nhỏ.
21°C – 24°C (Lạnh vừa)	Cơ thể phải sinh nhiệt liên tục để bù lại lượng nhiệt mất đi ra môi trường.	Trung bình: Dễ gây khô da, mỏi cơ, cảm lạnh nếu ngồi lâu.	Chỉ nên dùng trong thời gian ngắn hoặc phòng có mật độ người rất đông.
25°C – 28°C (Mát mẻ)	Giữ hệ mạch máu hoạt động ổn định, trung tâm điều nhiệt ở trạng thái cân bằng.	Thấp: An toàn cho hệ hô hấp và hệ tuần hoàn của cơ thể.	Mức nhiệt độ lý tưởng nhất, được các chuyên gia y tế khuyên dùng.

Chủ động phòng ngừa sốc nhiệt điều hòa bằng cách sử dụng máy lạnh đúng cách và khoa học. (Nguồn: Sưu tầm)

Bị sốc nhiệt điều hòa hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa nếu chúng ta tuân thủ các nguyên tắc khoa học khi sử dụng thiết bị làm mát. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, điều chỉnh nhiệt độ máy lạnh ở mức hợp lý và trang bị kỹ năng sơ cứu cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như những người thân yêu trong gia đình suốt mùa nắng nóng.

Nguồn tham khảo:

Sở Y tế TP.HCM:

https://trungtamytequan6.medinet.gov.vn/suc-khoe/lam-dung-dieu-hoa-nhiet-do-anh-huong-den-suc-khoe-nhu-the-nao-cmobile16689-168965.aspx

📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín

🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.