Bệnh phong là bệnh nhiễm trùng mạn tính do Mycobacterium leprae gây tổn thương đặc hiệu tại da và hệ thống thần kinh ngoại biên. Quản trị lâm sàng tập trung vào đa hóa trị liệu (MDT) để ngắt quãng chu trình lây truyền và giám sát các phản ứng miễn dịch loại 1, loại 2. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu mất cảm giác là cơ sở thực chứng để bảo tồn an toàn nội môi và ngăn ngừa biến dạng chi.
Bệnh hủi là gì?
Bệnh hủi, hay còn được biết đến với tên gọi chính thức là bệnh phong (Hansen), là một bệnh truyền nhiễm mạn tính do vi khuẩn Mycobacterium leprae gây ra. Căn bệnh này chủ yếu tấn công vào da, các dây thần kinh ngoại biên, niêm mạc của đường hô hấp trên và đôi khi là đôi mắt. Điểm đặc trưng khiến bệnh hủi trở nên đáng sợ trong mắt nhiều người là khả năng gây ra các thương tổn thần kinh dẫn đến mất cảm giác, yếu cơ và nếu không được điều trị kịp thời, có thể gây ra những biến dạng vĩnh viễn ở tay, chân và mặt.
Mặc dù có tốc độ phát triển rất chậm với thời gian ủ bệnh có thể kéo dài từ vài năm đến hàng thập kỷ, bệnh hủi ngày nay đã không còn là mối đe dọa lớn đối với cộng đồng nhờ vào các chương trình kiểm soát dịch bệnh hiệu quả của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Bệnh không gây tử vong trực tiếp nhưng những di chứng về thể xác và tinh thần mà nó để lại chính là lý do chúng ta cần phải phát hiện và can thiệp ngay từ những dấu hiệu đầu tiên.
Nguyên nhân gây bệnh hủi
Thủ phạm chính gây ra bệnh hủi là trực khuẩn Mycobacterium leprae, một loại vi khuẩn cùng họ với vi khuẩn gây bệnh lao. Loại trực khuẩn này có đặc tính phát triển rất chậm, ưa thích những khu vực có nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ trung bình của cơ thể con người như da và các dây thần kinh nằm sát bề mặt. Một đặc điểm quan trọng khiến bệnh hủi khó nhận biết sớm là vi khuẩn này có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể người bệnh suốt một thời gian dài mà không gây ra bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào.
Tuy nhiên, không phải ai tiếp xúc với vi khuẩn cũng sẽ mắc bệnh. Thực tế, khoảng 95% dân số thế giới có hệ miễn dịch tự nhiên đủ mạnh để chống lại vi khuẩn phong. Bệnh thường chỉ phát triển ở những người có sức đề kháng yếu hoặc sống trong điều kiện vệ sinh kém, thiếu hụt dinh dưỡng và tiếp xúc gần gũi, thường xuyên với nguồn bệnh chưa được điều trị.
Sự suy giảm sức đề kháng là một trong những yếu tố khiến vi khuẩn phong dễ dàng tấn công cơ thể (Nguồn: Sưu tầm)
Triệu chứng bệnh hủi
Triệu chứng của bệnh hủi rất đa dạng và thường tiến triển một cách thầm lặng, khiến người bệnh dễ lầm tưởng với các bệnh da liễu thông thường.
Dấu hiệu trên da
Dấu hiệu sớm nhất và phổ biến nhất là sự xuất hiện của các dát da biến đổi màu sắc. Đó có thể là những vùng da nhạt màu hơn xung quanh hoặc đôi khi có màu đỏ hồng. Điểm khác biệt mấu chốt là tại các vùng da này, người bệnh sẽ mất đi cảm giác nóng, lạnh, đau hay sờ chạm. Lông tại vùng da thương tổn thường bị rụng, da khô và không còn khả năng tiết mồ hôi.
Tổn thương thần kinh ngoại biên
Đây là đặc điểm nguy hiểm nhất của bệnh hủi. Các dây thần kinh vùng khuỷu tay, cổ tay, đầu gối và cổ chân thường bị sưng to và đau khi chạm vào. Khi thần kinh bị tổn thương nặng, các cơ mà chúng chi phối sẽ bị yếu hoặc liệt, dẫn đến tình trạng tay bị co quắp (bàn tay khỉ) hoặc chân bị rủ (bàn chân rủ). Việc mất cảm giác khiến người bệnh không nhận ra khi mình bị bỏng hay trầy xước, dẫn đến các nhiễm trùng thứ phát nghiêm trọng và dần dần gây tiêu xương, làm biến dạng các chi.
Các dấu hiệu khác
Ở những thể bệnh nặng (phong u), người bệnh có thể xuất hiện các cục u nhỏ (củ phong) dưới da, mặt biến dạng với tình trạng da mặt dày lên, tai to ra (vẻ mặt sư tử). Lông mày có thể bị rụng hoàn toàn và mắt có thể bị tổn thương dẫn đến giảm thị lực hoặc mù lòa nếu không được xử lý đúng cách.
Bệnh hủi có lây không?
Đây là câu hỏi gây ra nhiều tranh cãi và nỗi sợ hãi nhất trong cộng đồng. Câu trả lời khoa học là: Bệnh hủi có lây, nhưng cực kỳ khó lây. Vi khuẩn phong được cho là phát tán qua các giọt bắn từ mũi và miệng của người bệnh khi họ ho hoặc hắt hơi. Tuy nhiên, việc lây nhiễm chỉ xảy ra khi có sự tiếp xúc gần gũi, kéo dài và thường xuyên với một người bệnh thể nặng chưa được điều trị. Việc bắt tay, ngồi cạnh hay sử dụng chung đồ dùng sinh hoạt trong thời gian ngắn hầu như không có nguy cơ lây bệnh.
Đặc biệt, ngay sau khi người bệnh bắt đầu liều thuốc điều trị đầu tiên, khả năng lây truyền của họ cho người xung quanh giảm xuống gần như bằng không. Do đó, việc cách ly người bệnh hủi trong các trại phong biệt lập là hoàn toàn không cần thiết về mặt y khoa hiện đại. Chúng ta có thể chung sống an toàn với người bệnh nếu họ đã được bác sĩ thăm khám và cho dùng thuốc đúng phác đồ.
Hiểu đúng về khả năng lây nhiễm giúp người bệnh giải tỏa được áp lực tâm lý và sự tự ti (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị bệnh hủi
Ngày nay, bệnh hủi không còn là nan y nhờ vào bước đột phá của liệu pháp đa hóa trị liệu (MDT – Multi-Drug Therapy).
Liệu pháp đa hóa trị liệu (MDT)
Đây là phác đồ điều trị tiêu chuẩn của WHO, sử dụng phối hợp các loại kháng sinh mạnh như Rifampicin, Clofazimine và Dapsone. Việc kết hợp nhiều loại thuốc cùng lúc giúp tiêu diệt vi khuẩn nhanh chóng và ngăn chặn tình trạng kháng thuốc. Tùy thuộc vào thể bệnh (thể ít vi khuẩn hay thể nhiều vi khuẩn), thời gian điều trị có thể kéo dài từ 6 tháng đến 12 tháng. Thuốc thường được cấp phát miễn phí tại các trạm y tế địa phương hoặc trung tâm da liễu.
Điều trị biến chứng và phục hồi chức năng
Bên cạnh việc dùng kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn, người bệnh cần được điều trị các phản ứng phong (các đợt viêm cấp tính do hệ miễn dịch phản ứng với vi khuẩn) bằng các thuốc kháng viêm. Đối với những trường hợp đã có di chứng thần kinh, việc tập vật lý trị liệu, sử dụng các dụng cụ hỗ trợ hoặc phẫu thuật chỉnh hình đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi khả năng vận động và thẩm mỹ cho người bệnh. Việc chăm sóc và bảo vệ các vùng da mất cảm giác để tránh vết thương cũng được hướng dẫn kỹ lưỡng cho người bệnh.
Bệnh hủi có chữa khỏi được không?
Câu trả lời là: Hoàn toàn có thể chữa khỏi một cách triệt để nếu được phát hiện sớm và tuân thủ phác đồ điều trị. Khi người bệnh uống thuốc đúng và đủ, vi khuẩn trong cơ thể sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn, nguy cơ lây nhiễm chấm dứt và các triệu chứng lâm sàng sẽ dần biến mất.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thuốc kháng sinh chỉ có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn chứ không thể hồi phục lại những dây thần kinh đã bị phá hủy hoàn toàn hoặc những chi thể đã bị biến dạng trước đó. Chính vì vậy, “phát hiện sớm” chính là chìa khóa vàng để người bệnh có thể trở lại cuộc sống bình thường mà không mang theo bất kỳ di chứng nào. Một người đã điều trị khỏi bệnh hủi hoàn toàn có quyền được học tập, làm việc và kết hôn như bao người khác mà không gây nguy hiểm cho cộng đồng.
Thăm khám chuyên khoa sớm giúp người bệnh hủi tránh được các di chứng vĩnh viễn (Nguồn: Sưu tầm)
Quản trị bệnh phong đòi hỏi sự phối hợp giữa đa hóa trị liệu và giám sát định kỳ các biến cố thần kinh ngoại biên. Việc loại bỏ rào cản tiếp cận y tế là cơ sở thực chứng để nhận diện sớm các phản ứng miễn dịch và ngăn ngừa tàn tật vĩnh viễn. Đây là giải pháp tối ưu nhằm bảo tồn an toàn nội môi, ổn định cấu trúc biểu mô và đảm bảo an toàn y sinh cho người bệnh.