Lao xương khớp là bệnh nhiễm trùng mạn tính do vi khuẩn lao gây ra, nhưng khả năng lây lan thấp hơn so với lao phổi và thường không lây trực tiếp trong sinh hoạt hằng ngày. Bệnh chủ yếu phát triển từ ổ lao nguyên phát trong cơ thể. Hiểu đúng cơ chế lây truyền, nhận diện sớm triệu chứng và tuân thủ điều trị giúp kiểm soát bệnh hiệu quả, hạn chế biến chứng và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như cộng đồng.
Lao xương khớp có lây không?
Để giải đáp thắc mắc lao xương khớp có lây không, chúng ta cần hiểu rõ bản chất y khoa của căn bệnh này. Lao xương khớp là một dạng lao ngoài phổi, do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) tấn công vào hệ thống xương, khớp và các mô mềm xung quanh. Khác với lao phổi, vi khuẩn lao tại xương khớp thường trú ngụ sâu trong các tổ chức cứng hoặc các ổ áp xe lạnh dưới da.
Về mặt lý thuyết, lao xương khớp là một bệnh nhiễm trùng nhưng khả năng lây truyền trực tiếp từ khớp của người bệnh sang người lành thông qua các tiếp xúc thông thường hàng ngày như bắt tay, ôm hôn hay dùng chung đồ dùng là cực kỳ thấp. Người mắc lao xương khớp đơn thuần không giải phóng vi khuẩn vào không khí khi nói chuyện hay thở, do đó không gây nguy hiểm cho cộng đồng theo cách mà lao phổi thực hiện.
Tuy nhiên, một điểm quan trọng bạn cần lưu ý là có khoảng 20% đến 50% bệnh nhân lao xương khớp có kèm theo tổn thương lao tại phổi. Trong trường hợp này, khả năng lây nhiễm sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng lao phổi của người bệnh. Nếu người bệnh đang mắc lao phổi tiến triển với xét nghiệm đờm dương tính (AFB dương tính), họ hoàn toàn có khả năng lây bệnh cho người khác qua đường hô hấp. Do đó, việc đánh giá khả năng lây nhiễm của một bệnh nhân lao xương khớp cần dựa trên sự thăm khám toàn diện để xác định xem có ổ lao tại phổi hay không.
Vi khuẩn lao xâm nhập vào xương khớp thường thông qua đường máu từ ổ bệnh nguyên phát (Nguồn: Sưu tầm)
Lao xương khớp lây qua đường nào?
Mặc dù bản thân ổ lao tại xương khớp không trực tiếp phát tán vi khuẩn ra môi trường bên ngoài, nhưng vi khuẩn lao gây bệnh tại đây vẫn xâm nhập vào cơ thể thông qua các con đường gián tiếp. Đường lây truyền phổ biến nhất vẫn là đường hô hấp. Khi một người lành hít phải các hạt nước bọt li ti chứa vi khuẩn lao từ một bệnh nhân lao phổi đang ho hoặc hắt hơi, vi khuẩn sẽ đi vào phổi.
Tại đây, nếu hệ miễn dịch không tiêu diệt được hoàn toàn, vi khuẩn lao có thể đi theo đường máu hoặc hệ bạch huyết để di chuyển đến các bộ phận khác trong cơ thể, bao gồm cả xương và khớp. Quá trình này được gọi là sự lan tỏa vi khuẩn từ ổ nguyên phát (thường là phổi) đến ổ thứ phát (xương khớp). Một con đường khác hiếm gặp hơn là lây qua đường tiêu hóa do sử dụng thực phẩm, đặc biệt là sữa bò tươi chưa qua tiệt trùng chứa vi khuẩn lao bò (Mycobacterium bovis).
Sau khi vào đường tiêu hóa, vi khuẩn cũng có thể xuyên qua niêm mạc để vào máu và khu trú tại hệ xương khớp. Ngoài ra, trong một số trường hợp hãn hữu, vi khuẩn lao có thể xâm nhập trực tiếp qua các vết thương hở nếu tiếp xúc trực tiếp với dịch mủ chứa lượng lớn vi khuẩn từ các ổ áp xe lao đã vỡ. Như vậy, con đường lây truyền chính dẫn đến lao xương khớp thực chất bắt đầu từ sự lây nhiễm lao phổi trong cộng đồng, sau đó mới tiến triển thành tổn thương tại hệ xương khớp bên trong cơ thể người bệnh.
Những ai có nguy cơ cao?
Vi khuẩn lao thường “tấn công” những người có hàng rào bảo vệ cơ thể bị suy yếu. Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất mắc lao xương khớp là những người đang có hệ miễn dịch suy giảm, chẳng hạn như người nhiễm HIV/AIDS, người mắc bệnh tiểu đường không được kiểm soát tốt, hoặc bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch, corticoid kéo dài để chữa các bệnh tự miễn. Trẻ em và người cao tuổi cũng là nhóm dễ bị tổn thương do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc đang dần suy thoái theo thời gian.
Đặc biệt, những người từng có tiền sử mắc lao phổi hoặc đã từng tiếp xúc gần gũi, thường xuyên với bệnh nhân lao phổi mà chưa được tầm soát kỹ lưỡng có nguy cơ cao vi khuẩn “thức dậy” và tấn công vào xương khớp. Những người sống trong môi trường chật hẹp, ẩm thấp, thiếu ánh sáng và chế độ dinh dưỡng kém cũng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lao sinh sôi và phát triển.
Ngoài ra, các chấn thương cơ học tại xương khớp (dù đã lành) đôi khi cũng tạo ra một “điểm yếu” về mặt cấu trúc, khiến vi khuẩn lao đang lưu hành trong máu dễ dàng dừng lại và gây bệnh tại vị trí đó. Việc nhận diện các nhóm nguy cơ này giúp chúng ta có kế hoạch tầm soát và phòng ngừa chủ động hơn, đặc biệt là trong việc tiêm chủng và duy trì lối sống lành mạnh.
Những người có hệ miễn dịch yếu cần được tầm soát lao định kỳ để phát hiện sớm tổn thương (Nguồn: Sưu tầm)
Cách điều trị lao xương khớp
Nguyên tắc điều trị lao xương khớp hiện nay là sự phối hợp chặt chẽ giữa điều trị nội khoa bằng thuốc kháng lao đặc hiệu và các biện pháp hỗ trợ phục hồi chức năng cơ học. Mục tiêu của quá trình này là tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn, bảo tồn tối đa chức năng của khớp và ngăn ngừa các di chứng tàn phế. Về điều trị nội khoa, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ phác đồ thuốc kháng lao phối hợp theo chương trình chống lao quốc gia.
Các loại thuốc phổ biến bao gồm Rifampicin, Isoniazid, Pyrazinamide và Ethambutol. Thời gian điều trị lao xương khớp thường kéo dài hơn lao phổi, thông thường dao động từ 12 tháng đến 18 tháng, thậm chí có thể lâu hơn tùy theo mức độ tổn thương xương. Điều quan trọng nhất là bạn phải dùng thuốc đúng liều, đúng giờ và đủ thời gian theo chỉ định của bác sĩ, tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc khi thấy các triệu chứng đau nhức thuyên giảm.
Việc ngưng thuốc sớm là nguyên nhân chính dẫn đến lao kháng thuốc, khiến quá trình điều trị sau này trở nên cực kỳ khó khăn và tốn kém. Bên cạnh dùng thuốc, việc bất động khớp trong giai đoạn cấp tính bằng nẹp hoặc thạch cao là cần thiết để giúp xương có thời gian hồi phục và giảm đau. Khi tình trạng viêm đã ổn định, bạn cần thực hiện các bài tập vật lý trị liệu dưới sự hướng dẫn của chuyên gia để chống cứng khớp và teo cơ.
Trong trường hợp có các ổ áp xe lớn gây chèn ép thần kinh hoặc khớp đã bị phá hủy hoàn toàn gây biến dạng, các bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp ngoại khoa để dẫn lưu mủ hoặc phẫu thuật chỉnh hình, thay khớp nhân tạo để phục hồi khả năng vận động cho người bệnh.
Cách phòng ngừa lao xương khớp
Phòng bệnh luôn là giải pháp tối ưu và ít tốn kém nhất để bảo vệ hệ xương khớp khỏi sự tấn công của vi khuẩn lao. Biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất bắt đầu từ việc tiêm vaccine BCG (Bacille Calmette-Guérin) cho trẻ sơ sinh để tạo ra miễn dịch chủ động chống lại các thể lao nặng, bao gồm cả lao xương và lao màng não.
Đối với người trưởng thành, việc duy trì một hệ miễn dịch khỏe mạnh thông qua chế độ dinh dưỡng cân đối, đầy đủ vitamin và khoáng chất, kết hợp với chế độ nghỉ ngơi và tập luyện thể dục thể thao hợp lý là rất cần thiết. Bạn nên giữ môi trường sống luôn thông thoáng, sạch sẽ và đón nhận nhiều ánh nắng mặt trời, vì vi khuẩn lao rất nhạy cảm và dễ bị tiêu diệt bởi tia cực tím.
Nếu trong gia đình hoặc nơi làm việc có người mắc lao phổi, bạn cần thực hiện các biện pháp bảo hộ như đeo khẩu trang và nhanh chóng đi tầm soát tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được tư vấn điều trị lao tiềm ẩn nếu cần thiết. Ngoài ra, việc xử lý tốt các bệnh lý nền như tiểu đường, bệnh gan thận mạn tính cũng góp phần làm giảm nguy cơ nhiễm lao.
Cuối cùng, việc khám sức khỏe định kỳ và không chủ quan với các cơn đau xương khớp kéo dài (đặc biệt là đau tăng về đêm) sẽ giúp bạn phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và tránh được những di chứng không đáng có.
Tiêm chủng đầy đủ và lối sống lành mạnh là “tấm khiên” bảo vệ bạn trước vi khuẩn lao (Nguồn: Sưu tầm)
Lao xương khớp là bệnh mạn tính có thể kiểm soát và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm và tuân thủ đúng phác đồ. Bệnh ít lây trong sinh hoạt thông thường, vì vậy cần hiểu đúng để tránh kỳ thị người bệnh. Chủ động thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ và phối hợp điều trị tốt sẽ giúp phục hồi sức khỏe và duy trì chất lượng cuộc sống.