Bệnh phong từng được coi là một trong “tứ chứng nan y” với sự kỳ thị nặng nề do những biến dạng mà nó gây ra. Câu hỏi bệnh phong có lây không luôn là nỗi trăn trở của cộng đồng, dẫn đến những nỗi sợ hãi không đáng có. Thực tế, đây là một bệnh nhiễm trùng mãn tính có khả năng lây lan thấp và hoàn toàn có thể chữa khỏi. Hiểu rõ về cơ chế lây truyền cũng như cách phòng ngừa khoa học sẽ giúp chúng ta bảo vệ bản thân hiệu quả.
Bệnh phong có lây không?
Theo các nghiên cứu y khoa hiện đại, bệnh phong là một bệnh truyền nhiễm, nghĩa là nó có khả năng lây từ người sang người. Tuy nhiên, trái ngược với nỗi sợ hãi của nhiều người về một căn bệnh lây lan mạnh mẽ, trực khuẩn phong (Mycobacterium leprae) thực tế lại rất khó lây. Tốc độ lây lan của bệnh phong được xếp vào hàng chậm nhất trong số các bệnh nhiễm trùng. Để bị nhiễm bệnh, một người khỏe mạnh thường phải có sự tiếp xúc gần gũi, mật thiết và kéo dài trong nhiều năm với người bệnh chưa được điều trị.
Một điểm đặc biệt quan trọng là khả năng lây nhiễm phụ thuộc rất nhiều vào hệ miễn dịch của mỗi cá nhân. Ước tính có đến 95% dân số thế giới sở hữu hệ thống miễn dịch tự nhiên đủ mạnh để chống lại trực khuẩn phong. Điều này có nghĩa là ngay cả khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch vẫn có thể tiêu diệt chúng trước khi bệnh khởi phát.
Do đó, tỉ lệ người mắc bệnh thực tế trong cộng đồng là rất thấp. Hơn nữa, ngay sau khi bệnh nhân bắt đầu liều điều trị đa hóa trị liệu (MDT) đầu tiên, khả năng lây truyền vi khuẩn cho người xung quanh sẽ giảm đi đáng kể, gần như biến mất hoàn toàn sau một thời gian ngắn dùng thuốc. Vì vậy, việc cách ly hay xa lánh người bệnh phong đang trong quá trình điều trị là hành động không cần thiết và thiếu cơ sở khoa học.
Hình minh họa bệnh phong (Nguồn: Sưu tầm)
Bệnh phong cùi có lây qua đường nào?
Dù khó lây, nhưng trực khuẩn phong vẫn có những con đường xâm nhập cụ thể vào cơ thể người lành. Việc nhận biết các con đường này giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng tránh mà không cần phải lo lắng thái quá.
Lây qua đường hô hấp
Đường hô hấp được xác định là con đường lây truyền chính của bệnh phong. Khi một người mắc bệnh phong ở thể nhiều vi khuẩn (thể ác tính) ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, hàng triệu trực khuẩn phong sẽ được giải phóng ra ngoài theo các giọt bắn từ dịch tiết mũi họng. Nếu người khỏe mạnh thường xuyên hít phải những giọt bắn này trong một thời gian dài, vi khuẩn sẽ xâm nhập vào niêm mạc mũi và bắt đầu quá trình ủ bệnh.
Tuy nhiên, vi khuẩn phong không lơ lửng lâu trong không khí như virus cúm hay lao, nên việc tiếp xúc thoáng qua như đi chung xe buýt hoặc nói chuyện ngắn ở nơi công cộng gần như không gây ra rủi ro lây nhiễm.
Lây qua đường tiếp xúc
Con đường lây truyền thứ hai là thông qua sự tiếp xúc trực tiếp giữa các vết trầy xước trên da của người lành với dịch tiết chứa vi khuẩn từ vết loét hoặc tổn thương da của người bệnh. Trực khuẩn phong có ái tính với các vùng da có nhiệt độ thấp và các dây thần kinh ngoại biên, nên việc chung sống mật thiết, sử dụng chung vật dụng cá nhân có dính dịch tiết của người bệnh chưa điều trị trong thời gian dài có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm.
Một lưu ý quan trọng là bệnh phong không lây qua đường tình dục, không lây từ mẹ sang con trong quá trình mang thai và cũng không lây qua các vật trung gian như côn trùng hay thực phẩm.
Bệnh phong cùi có những biến chứng nào?
Biến chứng của bệnh phong là hệ quả của việc phát hiện muộn và không điều trị kịp thời. Vi khuẩn tấn công vào các dây thần kinh ngoại biên, dẫn đến mất cảm giác và liệt cơ, từ đó gây ra những tàn tật vĩnh viễn.
- Biến chứng ở tay và chân: Khi dây thần kinh trụ và thần kinh mác bị tổn thương, người bệnh bị mất cảm giác đau, nóng và lạnh ở bàn tay, bàn chân. Điều này khiến họ dễ bị bỏng hoặc gặp chấn thương mà không biết, dẫn đến các vết loét lâu ngày không lành. Nhiễm trùng từ các vết loét này có thể ăn sâu vào xương, gây hoại tử và rụng đốt ngón tay, ngón chân. Tình trạng liệt cơ còn gây ra các biến dạng như bàn tay khỉ, bàn tay vuốt trụ hoặc bàn chân rủ, làm mất chức năng vận động.
- Biến chứng ở mắt: Bệnh phong có thể tấn công dây thần kinh mặt, khiến cơ mi mắt bị liệt, người bệnh không thể nhắm kín mắt khi ngủ (hở mi). Việc mắt không được bảo vệ và giữ ẩm thường xuyên sẽ dẫn đến loét giác mạc, viêm mống mắt và cuối cùng là mù lòa.
- Biến chứng ở mũi: Sự xâm nhiễm của vi khuẩn vào niêm mạc mũi có thể gây loét, chảy máu cam dai dẳng và dần dần phá hủy vách ngăn mũi, gây ra tình trạng sập sống mũi đặc trưng ở những bệnh nhân thể nặng.
- Phản ứng phong: Đây là những đợt viêm cấp tính khiến các tổn thương cũ sưng đỏ, đau nhức và các dây thần kinh bị tổn thương nhanh chóng hơn. Phản ứng phong có thể xảy ra trước, trong hoặc sau khi điều trị và là nguyên nhân chính gây ra các tàn tật mới nếu không được can thiệp bằng thuốc kháng viêm kịp thời.
Hình minh họa các biến chứng thần kinh có thể gây ra tàn tật vĩnh viễn nếu không điều trị sớm (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị bệnh phong
May mắn thay, y học hiện đại đã phát triển ra phác đồ đa hóa trị liệu (Multi-Drug Therapy – MDT) vô cùng hiệu quả. Đây là sự phối hợp của các loại kháng sinh mạnh gồm Rifampicin, Clofazimine và Dapsone. Việc kết hợp nhiều loại thuốc cùng lúc giúp tiêu diệt trực khuẩn phong từ nhiều góc độ và ngăn ngừa tuyệt đối tình trạng vi khuẩn kháng thuốc.
Tùy vào thể bệnh mà thời gian điều trị sẽ khác nhau. Đối với thể ít vi khuẩn (Paucibacillary – PB), người bệnh chỉ cần uống thuốc liên tục trong 6 tháng. Đối với thể nhiều vi khuẩn (Multibacillary – MB), phác đồ sẽ kéo dài trong 12 tháng. Tại Việt Nam, thuốc điều trị phong được cung cấp hoàn toàn miễn phí tại các trạm y tế và bệnh viện da liễu.
Điều quan trọng nhất là người bệnh phải uống thuốc đều đặn, không được tự ý ngưng thuốc khi thấy các vết trên da mờ đi. Việc điều trị triệt để không chỉ chữa khỏi bệnh cho bản thân mà còn là cách tốt nhất để bảo vệ gia đình và cộng đồng vì thuốc sẽ làm mất khả năng lây lan của vi khuẩn rất nhanh. Ngoài ra, việc phối hợp với các bài tập vật lý trị liệu và chăm sóc vết loét tại nhà cũng giúp bệnh nhân phục hồi chức năng và ngăn ngừa tàn tật thêm.
Hình minh họa thăm khám và điều trị bệnh phong (Nguồn: Sưu tầm)
Cách phòng ngừa bệnh phong cùi
Vì bệnh phong có thời gian ủ bệnh trung bình kéo dài đến 5 năm, việc phòng ngừa cần được thực hiện một cách kiên trì và khoa học. Hiện nay chưa có vaccine đặc hiệu (vaccine BCG phòng lao chỉ mang lại hiệu quả bảo vệ chéo ở mức độ nhất định), vì vậy các biện pháp dự phòng tập trung vào việc phát hiện sớm và nâng cao sức đề kháng.
- Phát hiện sớm và điều trị nguồn lây: Đây là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Khi người bệnh được điều trị, họ sẽ không còn lây cho người khác. Những người trong gia đình có tiếp xúc gần với bệnh nhân nên được đi khám sàng lọc và theo dõi định kỳ mỗi 6 tháng hoặc 1 năm để phát hiện sớm các dấu hiệu nghi ngờ trên da.
- Vệ sinh cá nhân và môi trường: Giữ gìn nhà cửa thông thoáng, sạch sẽ, nhiều ánh sáng vì trực khuẩn phong dễ bị tiêu diệt bởi ánh nắng mặt trời. Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, đặc biệt là sau khi tiếp xúc với các nguồn dịch tiết.
- Nâng cao hệ miễn dịch: Một chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, giàu vitamin và khoáng chất kết hợp với lối sống lành mạnh, tập thể dục đều đặn sẽ giúp hệ miễn dịch luôn ở trạng thái tốt nhất để sẵn sàng tiêu diệt vi khuẩn ngay khi chúng mới xâm nhập.
- Giáo dục cộng đồng: Xóa bỏ sự kỳ thị là một phần của công tác phòng bệnh. Khi cộng đồng hiểu đúng rằng bệnh phong rất khó lây và chữa khỏi được, người bệnh sẽ tự tin đi khám sớm hơn, từ đó cắt đứt nguồn lây lan trong xã hội. Mọi người nên đi khám chuyên khoa da liễu ngay khi thấy trên da có các đốm lạ bị mất cảm giác hoặc tê bì chân tay kéo dài.
Bệnh phong có lây không? Câu trả lời là có, nhưng bệnh rất khó lây và hoàn toàn có thể kiểm soát được. Với sự tiến bộ của y học hiện nay, bệnh phong không còn là nỗi ám ảnh đáng sợ như trong quá khứ. Việc trang bị kiến thức đúng đắn về con đường lây truyền và phương pháp phòng ngừa sẽ giúp chúng ta bảo vệ sức khỏe bản thân cũng như hỗ trợ người bệnh vượt qua mặc cảm để điều trị thành công.