Sâm tỏa dương: Đặc điểm, công dụng và cách dùng hỗ trợ sức khỏe

Sâm tỏa dương không chỉ là “trợ thủ” đắc lực giúp bổ thận tráng dương mà còn hỗ trợ mạnh mẽ trong việc phục hồi sinh lực và bồi bổ khí huyết. Nhờ tính ấm tự nhiên, dược liệu này giúp xoa dịu các cơn đau mỏi lưng gối, cải thiện tình trạng suy nhược và tăng cường độ dẻo dai cho cơ thể. Sử dụng Sâm tỏa dương đúng cách sẽ giúp phái mạnh lấy lại phong độ rạng rỡ, duy trì sự bền bỉ và nâng cao chất lượng cuộc sống toàn diện.

Tìm hiểu chung về Sâm tỏa dương

Tên gọi, danh pháp

• Tên Tiếng Việt: Sâm toả dương.
• Tên khoa học: Balanophora sp.
• Tên gọi khác: Nấm ngọc cẩu; Củ gió đất; Cây không lá; Cu chó; Ký sinh hoàn; Củ ngọc núi; Xà cô.
• Họ: Dương đài (Balanophoraceae).
• Chi: Balanophora.
• Hiện nay các nhà phân loại đã ghi nhận khoảng 44 loài trong họ Balanophoraceae, trong đó chi Balanophora bao gồm khoảng 11 loài.

Đặc điểm tự nhiên

• Sâm tỏa dương là loài thảo mộc có chiều cao khiêm tốn, chỉ phát triển đến 25 cm. Loài này thể hiện tính đơn tính rõ rệt, với các cá thể đực và cái phát triển riêng biệt. Hệ rễ của dược liệu có thể phân nhánh hoặc không phân nhánh.

Hoa

• Cụm hoa đực sở hữu nhiều dạng hình thái khác nhau — có thể trứng (hình trứng với phần đỉnh hẹp ở dưới), mũi mác, hoặc cầu hình, với sâu lõm rõ rệt, chiều dài khoảng 10 cm và đường kính xấp xỉ 5 cm. Bao hoa bao quanh có 3 – 6 thùy. Màu sắc hoa thường là đỏ tươi hoặc cam nhạt.

Lá

• Các lá được sắp xếp theo kiểu đối diện, xen kẽ, hoặc hình khuyên và xoắn ốc, cũng có thể hình xim hoặc vảy, không có cuống lá, có bề mặt mỡ dày hoặc cấu trúc vảy.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

• Chi Balanophora là một chi ký sinh trong họ Balanophoraceae với khoảng 120 loài phân tán khắp các vùng địa lý toàn cầu. Phần lớn các loài tập trung ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Á và Đại Dương, trong khi phía tây nam Trung Quốc chứa đựng gần 20 loài phân bố rộng rãi.
• Chi Balanophora gồm các loài thực vật ký sinh được tìm thấy rải rác ở các vùng nhiệt đới và ôn đới của châu Á, bao hàm Đông Himalaya, vùng Malesia, các quần đảo Thái Bình Dương, Madagascar và vùng nhiệt đới châu Phi.
• Phạm vi độ cao sinh sống của chúng trải dài từ những vùng đất bằng phẳng cho đến những vùng núi cao tới 1000 m.
• Tại Việt Nam, Sâm tỏa dương được ghi nhận thường xuất hiện ở các tỉnh Hà Tây, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái.

Thu hái — chế biến

• Toàn bộ cây có thể được thu lấy để sử dụng làm nguyên liệu dược liệu. Quy trình thu hái bao gồm việc cắt lấy thân rễ, thân chính và cụm hoa, chia khúc thành những đoạn vừa phải, sau đó phơi khô dưới nắng mặt trời; trong quá trình này, dược liệu sẽ mềm dần và chuyển sang màu đen đồng nhất đặc trưng.
• Giai đoạn ra hoa thích hợp nhất để thu hái kéo dài từ tháng 10 cho đến tháng 2 của năm tiếp theo.

Bộ phận sử dụng

• Thân rễ, thân chính và cụm hoa.

Thành phần hóa học

Sâm tỏa dương tích tụ trong mô của mình một loạt các hoạt chất hóa học gồm: Tanin, các cấu tử C6 – C3 và C6 – C3 – C6, Terpenoid.

Tanin

• Sâm tỏa dương chứa hàm lượng tanin dồi dào và đa dạng về cấu trúc. Nhóm tanin thủy phân được xác định bao gồm một hoặc nhiều nhóm galloyls, HHDP, caffeoyl và coumaroyl liên kết với đơn vị glucosyl thông qua liên kết este — những thành phần này được ghi nhận là chiếm tỷ lệ chính trong thành phần tannin của loài.
• Các tanin mang dẫn xuất từ axit cinnamic được xác định là thành phần đặc trưng phân bố trong chi này. Những phân tử này mang các nhóm caffeoyl, feruloyl, coumaroyl hoặc cinnamoyl được gắn tại vị trí C (1) trên gốc glucosyl qua liên kết acyl O-glycosidic. Tại các vị trí C (3) và C (4) trên gốc glucosyl thường xuất hiện nhóm galloyl, kèm theo nhóm HHDP thường được gắn ở vị trí C (4) và C (6). Vị trí C (2) thường mang một nhóm hydroxyl tự do không bị thế hóa.
• Ngoài các kiểu liên kết kể trên, các hợp chất 1, 2 – di -, 1, 3 – di – và 1, 2, 6 – tri – caffeoyl (chẳng hạn hợp chất 5, 6 và 13), cũng được ghi nhận trong chi Balanophora, được phân loại vào nhóm tanin dẫn xuất axit cinnamic.

Các cấu tử C6 – C3 và C6 – C3 – C6

• Theo các báo cáo phân lập hóa chất, trong chi Balanophora đã xác định được khoảng bốn mươi bốn phenylpropanoid, ba coumarin và 16 flavonoid.
• Các phenylpropanoid được tách chiết chủ yếu thể hiện sự biến đổi so với phenylpropanoid đơn sơ, lignans và coumarin.
• Độ đa dạng về loại và số lượng flavonoid cùng glycosid flavonoid trong Balanophora tương đối hạn chế. Cho đến hiện nay, các flavonoid được phân l離 từ Balanophora chủ yếu thuộc các nhóm flavonol, flavonone, flavanonol, dihydrochalcone và aurone.

Terpenoid

• Một số triterpenoid pentacyclic (loại lupinane, oleanane) và ba iridoids đã được phát hiện trong chi Balanophora.

Công dụng của Sâm tỏa dương

Theo y học cổ truyền

Tính vị, quy kinh

• Tính vị: Vị ngọt, tính ấm, không độc.
• Quy kinh: Kinh Tỳ và Thận.

Công năng, chủ trị

• Trong y học dân gian vùng Yunnan, Sâm tỏa dương được các thầy thuốc địa phương vận dụng để cầm chỉ chảy máu.
• Ở Trung Quốc, dược liệu này được ứng dụng rộng rãi để thông lưu máu khí, tiêu tán ứ trệ máu, giảm sưng tấy rụng lông, và điều trị bệnh trĩ.
• Theo kinh nghiệm y học truyền thống Thái Lan, Sâm tỏa dương được sử dụng để điều trị các bệnh lý da liễu, bệnh ác tính và bệnh hen suyễn.
• Trong y học dân gian Mông Cổ, dược liệu được coi là chất kích thích tình dục dành cho phụ nữ, đồng thời được cho là hỗ trợ tiết tinh dịch ở nam giới; ngoài ra còn được xem là chất tonic kích thích và bổ ruột.
• Ở Việt Nam, Sâm tỏa dương được phân loại vào danh mục thực vật dùng làm thuốc bổ sức khỏe toàn thân, và được sử dụng để điều trị liệt dương, yếu sinh lý, di tinh cũng như các rối loạn sinh lý ở cả giới nam và nữ.

Theo y học hiện đại

Hoạt tính chống oxy hóa

• Các công trình nghiên cứu dược lý đã chứng thực rằng nhiều phân tử hoạt chất từ Sâm tỏa dương thể hiện khả năng loại bỏ gốc tự do hiệu quả; trong đó, tannin có khả năng thủy phân cho thấy hoạt tính vượt trội so với các hợp chất phenol khác.
• Đặc biệt, các phân tử chứa nhiều nhóm OH phenol sắp xếp liền kề (cấu trúc galloyl, pyrogallol, hay catechol) thể hiện khả năng quét gốc DPPH cao hơn đáng kể.
• Trong các mô hình thực nghiệm, tannin thủy phân cho kết quả hoạt tính cao hơn so với các lớp hợp chất phenol khác; đặc biệt balaxiflorin A và balaxiflorin B, những phân tử có gắn nhóm galloyl hoặc caffeoyl, đã biểu hiện sức mạnh ức chế gốc tự do vượt trội hơn các hợp chất phenol thông thường.

Ức chế xâm nhập và dung hợp HIV

• Hợp chất 1, 2, 6-tri-O-caffeoyl-β-D-glucopyranose (TCGP) và 1, 3-di-O-caffeoyl-4-O-galloyl-glucopyranose (DCGGP) thể hiện khả năng ức chế xâm nhập của HIV-1 Env pseudovirus vào tế bào mục tiêu theo cơ chế phụ thuộc liều lượng, với giá trị IC50 lần lượt là (5,5 ± 0,2) và (5,3 ± 0,1) μg/ml. Kết quả cho thấy TCGP và DCGGP là những ức chế viên xâm nhập HIV-1 hiệu quả nhắm vào protein gp41, có tiềm năng trở thành thành phần chủ chốt trong phát triển thuốc kháng HIV-1 mới để ngăn ngừa lây truyền HIV-1 qua đường tình dục.
• Các nhà khoa học Sun và cộng sự đã chứng minh rằng hợp chất 1, 2, 6-tri-O-galloyl-β-D-glucopyranose (TGGP) có khả năng ức chế quá trình hình thành cấu trúc bó xoắn sáu của protein gp41 trên vỏ HIV với giá trị IC50 là (1,37 ± 0,19) μg/ml. Ngoài ra, TGGP còn ức chế sự liên kết vỏ HIV thông qua trung gian gp41 với tế bào đích. Hoạt tính ức chế của TGGP đối với quá trình dung hợp tế bào cảm ứng bởi glycoprotein vỏ HIV đã được xác nhận bằng mô hình thử nghiệm trên tế bào không bị lây nhiễm.

Tác dụng hạ đường máu

• Chiết xuất ethanol nồng độ 95% từ Sâm tỏa dương có khả năng giảm cả nồng độ glucose máu lúc nhịn ăn và sau ăn ở chuột ICR. Khả năng dung nạp glucose được cải thiện rõ rệt ở cả nhóm chuột bình thường và nhóm chuột được gây tiểu đường bằng alloxan.
• So với nhóm chứng bình thường, đỉnh nồng độ đường huyết sau xử lý chiết xuất ethanol của Sâm tỏa dương được điều chỉnh giảm 40%, diện tích dưới đường cong thời gian (AUC) giảm khoảng 26%. Cơ chế cơ bản của hiệu ứng này được cho là liên quan đến khả năng ức chế hoạt tính α-glucosidase.

Các tác dụng khác

• Nhóm nghiên cứu của Jiang đã báo cáo rằng hợp chất tannin thủy phân 1-O-(E)-caffeoyl-6-O-(S)-brevifolincarboxyl-β-D-glucopyranose từ Sâm tỏa dương thể hiện độc tính tế bào đối với tế bào ung thư gan HepG2 với giá trị IC50 là 4,22 μg/ml.
• Các tác giả Hosoya và cộng sự đã phát hiện papuabalanols A cho thấy tác dụng giãn mạch vừa phải trên động mạch chủ ở chuột, trong khi papuabalanols B thể hiện khả năng ức chế mạnh tyrosinase của nấm và chống lại quá trình tích tụ hắc tố ở tế bào ung thư B16 ở chuột.
• Tuy nhiên, cần thực hiện thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để xác thực tính an toàn và hiệu quả của dược liệu này.

Liều dùng và cách dùng Sâm tỏa dương

Liều dùng

• Hiện tại chưa có ghi chép về liều lượng tiêu chuẩn được xác định rõ ràng cho Sâm tỏa dương, do đó mức sử dụng cần được điều chỉnh dựa trên tình trạng sức khỏe hiện tại, các bệnh nền kèm theo và đặc điểm của đối tượng bệnh nhân cụ thể.

Cách dùng

• Tùy theo mục đích trị liệu mà Sâm tỏa dương có thể được ứng dụng theo nhiều phương thức khác nhau. Dược liệu này có thể được sử dụng ở dạng khô để sắc nước uống, bôi/xoa ngoài da, tán thành bột mịn, hoặc ngâm vào rượu để tạo chế phẩm rượu thuốc.

Bài thuốc kinh nghiệm

Bài thuốc kinh nghiệm trị hoạt tinh, di tinh, liệt dương, sinh lý yếu, mệt mỏi

• Phương pháp 1: Lấy 120g Sâm tỏa dương, 120g Tang phiêu tiêu, 40g Long cốt, 40g Bạch phục linh, tán nhuyễn thành bột mịn, hoàn viên kích thước hạt ngô, mỗi lần uống 15 – 20g pha với nước muối loãng, 2 lần mỗi ngày.
• Phương pháp 2: Dùng 30g Tỏa dương ngâm trong 500ml rượu trắng trong vòng 10 – 15 ngày, sau đó uống 2 lần hàng ngày, mỗi lần 10ml, có công dụng bổ thận tráng dương.
• Phương pháp 3: Chuẩn bị 9g Tỏa dương, 9g Kim anh tử, 9g Tri mẫu, 15g Ngũ vị tử, sắc uống 1 thang mỗi ngày, công dụng chuyên trị mộng tinh và hoạt tinh.

Tác dụng nhuận trường, thông tiện; chữa các chứng đau lưng mỏi gối, các khớp đau nhức, đại tiện khô táo kết gây đau bụng, các bệnh xương khớp

• Chuẩn bị các thành phần gồm Tỏa dương, Hoàng bá, Quy bản, Hoàng cầm, Đỗ trọng, Ngưu tất, Tri mẫu mỗi vị 16g; Địa hoàng, Đương quy mỗi vị 10g; Phá cố chỉ, Tục đoạn mỗi vị 8g. Tán bột mịn, hòa trộn với rượu và hoàn viên, uống 2 lần mỗi ngày, mỗi lần 15 – 20g.

Bài thuốc phục hồi sức khỏe cho phụ nữ sau khi sinh

• Ngâm Toả dương với rượu có độ 35 – 40 độ, tỷ lệ 1 phần Toả dương với 5 phần rượu, thời gian ngâm tối thiểu 1 tháng. Chất lỏng thu được có màu đỏ sâu, vị hơi đắng chát, nếu cảm thấy khó uống có thể bổ sung một ít đường hay mật ong, uống 2 lần mỗi ngày trước bữa ăn, mỗi lần uống 1 chén con khoảng 30ml.

Bài thuốc kinh nghiệm chữa đau nhức xương khớp, mỏi gối

• Sử dụng các vị gồm Tỏa dương, Đỗ trọng, Tri mẫu, Hoàng cầm, Ngưu tất, Hoàng bá mỗi loại 16g; Đương quy 10g; Tục đoạn 8g; Phá cố chỉ 8g; Địa hoàng 10g; tán bột, hoàn viên, liều dùng 15g, 2 lần mỗi ngày.

Lưu ý khi dùng Sâm tỏa dương

• Trong quá trình sử dụng Sâm tỏa dương, nếu phát hiện bất kỳ biểu hiện bất thường hoặc cảm giác khó chịu xuất hiện, cần phải đến các cơ sở y tế chuyên nghiệp để được kiểm tra, đánh giá lâm sàng và chẩn đoán kịp thời.

Nguồn tham khảo

Beng-Jin Chee, L. K. (2010). Balanophora : the hidden highland parasite with unexplored medicinal potential. Research Gate. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/248381614_Balanophora_the_hidden_highland_parasite_with_unexplored_medicinal_potential

Hương, T. L. (2019). Bài thuốc từ tỏa dương tăng sức mạnh cho quý ông. Sức khỏe đời sống. Retrieved from https://suckhoedoisong.vn/bai-thuoc-tu-toa-duong-tang-suc-manh-cho-quy-ong-169153935.htm

Nguyen Thanh Ha Tuan, N. H. (2021). Botanical Characteristics of Balanophora (Balanophoraceae). Journal of Science. Retrieved from https://js.vnu.edu.vn/MPS/article/view/4270

Xiaohong Wang, Z. L. (2012). Phytochemicals and biological studies of plants from the genus Balanophora. National Library of Medicine. Retrieved from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3475005/