Rau ôm: Tìm hiểu công dụng từ vị thuốc Đông y quen thuộc

Rau ôm là vị thuốc Đông y quen thuộc với công dụng thanh nhiệt, giải độc và ức chế phản ứng viêm. Thành phần hóa học chính bao gồm tinh dầu, flavonoid và tanin, giúp hỗ trợ điều trị các rối loạn da liễu, sỏi thận và giảm đau nội tạng. Bài viết sẽ giúp bạn hiểu rõ về công dụng và cách sử dụng rau ôm một cách hiệu quả.

Tìm hiểu chung về Rau ôm

Tên gọi, danh pháp

• Tên tiếng Việt: Rau ôm.
• Tên gọi khác: Ngò ôm, ngổ hương, ngổ thơm, ngổ điếc, thạch long vĩ.
• Danh pháp khoa học: Limnophila aromatica (Lamk.) Merr.

Đặc điểm tự nhiên

• Rau ôm thuộc họ Scrophulariaceae, là loài thảo mộc với thân to, giòn, rỗng, chiều dài khoảng 20–30 cm, mọc bò sát mặt đất. Toàn thân được phủ bởi lông mịn đặc trưng. Hệ rễ tập trung tại các nốt thấp dưới thân.
• Lá đơn không có cuống, mọc sát vào thân, sắp xếp đối xứng hoặc hình vòng, mỗi nốt có 3–5 lá. Mép lá mang những răng cưa nhỏ, mặt lá dưới có nhiều tuyến chứa sắc tố xanh lục rõ rệt.
• Hoa thường mọc đơn độc ở khoảng giữa lá, hình dạng loa kèn, phân bố không đều trên thân dài khoảng 1,5 cm. Đài hoa hình chuông với 5 răng, dài 4–5 mm. Vòng hoa gấp đôi kích thước đài, chia thành 2 môi rõ rệt. Cánh hoa mang màu hoa cà, hình dạng gần như đều. Nhị gồm 4 bộ phận, có nhị ngắn, nhị mang mỏ nhẵn, đỉnh nhụy tách rã.
• Quả nang có hình trứng, bề mặt nhẵn, nằm bên trong đài hoa, chứa số lượng lớn hạt nhỏ.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Rau ôm phân bố tự nhiên từ Ấn Độ, Sri Lanka trải dài đến Indonesia, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Lào, Philippines, Bắc Australia, New Guinea và Micronesia.
• Tại Việt Nam, cây mọc tự nhiên ở các khu vực đầm lầy, ruộng lúa có khí hậu tương đối nóm ẩm. Nếu trồng trên đất khô, cây cần tưới nước thường xuyên. Người nông dân thường trồng cây với quy mô nhỏ, chủ yếu ở vườn nhà để làm gia vị.
• Những cây cho chất lượng tốt nhất là những cây mọc hoang hoặc đã được canh tác từ một năm trở lên.
• Thu hái rau ôm có thể tiến hành quanh năm, tuy nhiên mùa hè là thời kỳ tối ưu nhất khi cây đạt sinh trưởng mạnh mẽ nhất.
• Sau khi thu hái, rau được rửa sạch, cắt ngắn, có thể sử dụng tươi ngay hoặc phơi nắng để bảo quản. Ngoài ra, ở một số địa phương, tinh dầu được chiết xuất từ rau ôm phục vụ các liệu pháp tự nhiên giảm đau.
• Dược liệu khô cần được bảo quản trong túi hoặc lọ kín, đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc.

Bộ phận sử dụng

• Toàn cây.

Thành phần hóa học

• Thành phần hóa học chính có trong rau ôm bao gồm tinh dầu, flavonoid và tanin, những hoạt chất có vai trò quan trọng trong các tác dụng dược lý của dược liệu.

Công dụng của Rau ôm

Theo y học cổ truyền

• Trong hệ thống y học cổ truyền, Rau ôm được xem là một vị gia vị với hương vị hơi cay, thơm đặc trưng, tính chất bình hòa, và được ghi nhận có những tác dụng lâm sàng sau đây:
• Thanh nhiệt cơ thể, giải độc, ức chế các phản ứng viêm và giảm sưng phù.
• Hỗ trợ điều trị các rối loạn da liễu bao gồm mụn rộp hình tròn và các dạng mẩn ngứa từ phát ban.
• Thúc đẩy tiểu tiện và tăng lưu lượng nước tiểu.
• Khử độc các trường hợp ngộ độc từ thực phẩm.
• Giúp kiểm soát chảy máu bất thường.
• Gây giãn nở các cơ trơn ruột và các mạch máu để cải thiện tuần hoàn.
• Sử dụng trong điều trị vết cắn do rắn độc.
• Tăng cường hoạt động lọc cầu thận, từ đó hỗ trợ loại bỏ sỏi thận.
• Điều trị chứng tiểu máu và phân lỏng.
• .

Theo y học hiện đại

Giảm đau nội tạng

• Theo các công trình nghiên cứu dược lý, rau ôm có khả năng làm thư giãn các cơ trơn nội tạng như ruột và thận, từ đó ước chế cơn đau bụng.

Chữa sỏi thận

• Dược liệu này tác động làm giãn nở các mạch máu, tăng cường tốc độ lọc tại cầu thận, kích thích sản xuất nước tiểu dồi dào, và thúc đẩy quá trình thải sỏi ra khỏi cơ thể. Các nhà nghiên cứu đã xác định rau ôm thể hiện mức độ an toàn cao trong các ứng dụng lâm sàng điều trị sỏi thận.

Kháng khuẩn

• Chiết xuất ethanol 80% từ thân và lá L. aromatica đã được chứng minh có hoạt tính ức chế sự phát triển của Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Streptococcus pyogenes và Propionibacterium acnes (tác nhân gây mụn trứng cá) (Tạp chí Khoa học Sinh học Pakistan số 15-2012).

Hoạt động chống oxy hóa

• Dịch chiết thể hiện khả năng trung hòa gốc tự do trong các hệ thống DPPH và thử nghiệm khử oxit sắt (Bản tin Sinh học và Dược phẩm số 4-2007).

Kháng viêm

• Chiết xuất ethanol thể hiện khả năng ức chế sản sinh NO (IC50 = 11,4 microg/mL); ức chế sản sinh TNF-α trong các tế bào dòng RAW 264,4 — những quá trình sinh học then chốt trong cơ chế viêm (Tạp chí Thực phẩm Thuốc số 12-2009).

Liều dùng và cách dùng Rau ôm

• Phương pháp dùng hàng ngày là 10 – 20 gam Rau ôm (dạng khô hoặc tươi) được sắc nước uống. Bên cạnh đó, rau ôm ở dạng tươi có thể tiêu thụ trực tiếp, ép lấy dịch để uống hoặc giã thành bột đắp trực tiếp lên bề mặt vết thương.

Bài thuốc kinh nghiệm

Điều trị sỏi thận

• Lấy 20 – 30 gam cây ôm tươi, đập dập để làm nát, pha với nước và uống. Nếu sử dụng dạng khô, giảm liều lượng phù hợp và sắc nước để uống.

Điều trị nọc rắn cắn

• Sắc 20 – 40 gam cây ôm khô đã rang vàng, lấy nước uống. Lấy cây tươi giã nát để lấy dịch rồi bôi rửa vết thương, sau đó đắp bã lên vết cắn.
• Hoặc: Rau ôm 15 gam, kiến cò 25 gam, giã nát, thêm một ít rượu trắng, lọc lấy dịch uống, phần bã đắp vào vết thương.

Thuốc điều trị huyết trắng ở nữ

• Lấy 500 gam rau ôm tươi, cắt thành khúc nhỏ, đun với 3 chén nước cho đến khi nước cô đặc còn lại 1 chén. Uống khi dịch vẫn còn nóng.

Trị ho và sổ mũi

• Sắc 20 gam rau ôm với nước và uống.

Lưu ý khi dùng Rau ôm

• Phụ nữ mang thai cần tránh sử dụng rau ôm do dược liệu này có khả năng làm giãn các cơ của các tạng器 nội tạng, từ đó tiềm ẩn nguy cơ gây sảy thai.
• Khi tiêu thụ rau ôm ở dạng tươi sống hoặc sử dụng ngâm trong nước uống, cần thực hiện rửa sạch kỹ lưỡng và ngâm trong dung dịch muối nhạt để loại bỏ các mầm bệnh vi khuẩn dễ bám bụi và gây ngộ độc thực phẩm.

Nguồn tham khảo

Võ Văn Chi: Những cây thuốc thông thường.

Võ Văn Chi: Cây rau làm thuốc.

Trần Thị Tuyết Nhung. Đề tài: Nghiên cứu chiết tách và xác định thành phần hóa học của một số dịch chiết cây ngò om. Đại học Đà Nẵng.