Hoạt thạch: Đặc điểm và các công dụng hỗ trợ sức khỏe

11

Hoạt thạch là chất khoáng tự nhiên có công dụng hỗ trợ sức khỏe, với thành phần chính là magiê silicat. Nó được sử dụng để điều trị các bệnh lý như sốt, tả, lỵ, viêm ruột, và có tác dụng lợi tiểu. Ngoài ra, hoạt thạch còn được ứng dụng bôi ngoài để làm cho bề mặt da trơn mịn và thúc đẩy quá trình khô nhanh chóng, đồng thời được dùng làm chất bao phủ viên thuốc và tá dược trong các sản phẩm công nghiệp dược phẩm.

Tìm hiểu chung về Hoạt thạch

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Hoạt thạch.
• Tên gọi khác: Dịch thạch, thoát thạch, cộng thạch, phiên thạch, thuý thạch, tịch lãnh, lưu thạch, bột talc.
• Danh pháp khoa học: Pulvus Talci.

Đặc điểm tự nhiên

• Hoạt thạch là chất khoáng tồn tại dưới dạng khối đá có hình dáng không đều, kích thước đa dạng. Màu sắc biến thiên từ trắng, vàng, xám đến lam nhạt, bề mặt sáng óng ánh như sáp. Dược liệu này có độ cứng thấp, bề mặt trơn mịn, không có khả năng hấp thụ ẩm, không hòa tan trong nước, không mùi không vị.
• Khi được xay nghiền thành bột mịn, gọi là bột talc, có màu trắng hoặc gần trắng, nhẹ, đồng nhất, cảm giác trơn tay (không dính tay). Thực tế cho thấy bột talc không hòa tan trong nước, ethanol 96%, cũng như trong các dung dịch acid loãng hay hydroxyd kiềm loãng.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Sau khi thu hái hoạt thạch, tiến hành loại bỏ các tạp chất, rửa sạch bằng nước, sau đó nghiền hoặc thủy phi thành bột mịn, rồi phơi khô ở nơi thoáng mát.

Bộ phận sử dụng

• Phần được sử dụng là hoạt thạch được chế biến thành bột.

Thành phần hóa học

• Hoạt thạch là chất khoáng tự nhiên, thành phần chính là magiê silicat với công thức 3MgO.4SiO2.H2O. Trong cấu tạo này, MgO chiếm tỷ lệ 31,7%, SiO2 chiếm 63,5%, H2O chiếm 4,8%. Ngoài thành phần chính, hoạt thạch thường chứa một lượng nhỏ FeO lẫn trong MgO, cùng với sự hiện diện của Al2O3.
• Về hình thái, hoạt thạch có dạng bột màu trắng, cảm giác mịn, trơn mát khi chạm, không hòa tan trong nước. Tỷ trọng dao động trong khoảng 2,5 – 2,8, đặc tính khó bị axit phân hủy.

Công dụng của Hoạt thạch

Theo y học cổ truyền

• Ngoài vai trò bôi ngoài, y học cổ truyền ghi nhận hoạt thạch được dùng đường uống để điều trị các bệnh lý như sốt, tả, lỵ, viêm ruột, vàng da, tiểu ra máu, viêm niệu đạo, hay những trường hợp do sỏi bàng quang gây đau buốt khi đi tiểu; dược liệu cũng có tác dụng lợi tiểu. Theo các tài liệu y học truyền thống, hoạt thạch có vị ngọt, tính hàn, không độc, tác dụng vào hai kinh vị và bàng quang.

Theo y học hiện đại

• Hoạt thạch được ứng dụng bôi ngoài nhờ khả năng làm cho bề mặt da trơn mịn và thúc đẩy quá trình khô nhanh chóng.
• Trong công nghiệp dược phẩm, hoạt thạch được sử dụng làm chất bao phủ viên thuốc để tránh hiện tượng dính, đồng thời được dùng làm nguyên liệu hoặc tá dược trong các sản phẩm như xà phòng đánh răng và phấn bôi mặt.

Liều dùng và cách dùng Hoạt thạch

• Dùng ngoài: Không quy định liều lượng cụ thể.
• Dùng trong: Mỗi ngày dùng từ 10 g đến 15 g dưới hình thức sắc nước hoặc bột thuốc; khi dùng dạng viên, liều lượng từ 1 g đến 2 g trên mỗi lần uống.

Bài thuốc kinh nghiệm

• Đơn thuốc lục nhất (cấu thành từ 6 phần hoạt thạch và 1 phần cam thảo) trong điều trị sốt kèm tiểu tiện đỏ: Hoạt thạch 6g, cam thảo 1g. Nghiền cả hai vị thành bột mịn rồi trộn đều nhất. Phương pháp sử dụng: mỗi ngày uống 4g, dùng nước nóng để hòa tan và uống thuốc. Bài thuốc này được áp dụng nhằm hỗ trợ giảm sốt, cải thiện tình trạng khó tiểu và giảm đau rát khi đi tiểu.
• Bài thuốc kinh nghiệm của Diệp Quyết Tuyền dùng để hỗ trợ điều trị viêm niêm mạc ruột, tiêu chảy, cảm giác khát nước và khó khăn trong tiểu tiện: Thủy phi hoạt thạch 2g, hoàng bá 2g, sinh cam thảo 2g. Tất cả các vị dược được nghiền thành bột và trộn đều. Chia thành 3 phần bằng nhau; uống 3 lần trong ngày, mỗi lần 1 phần, hòa tan với nước rồi uống.

Lưu ý khi dùng Hoạt thạch

• Mặc dù hoạt thạch mang lại nhiều lợi ích trong thực hành lâm sàng, tuy nhiên vẫn tồn tại những tranh luận trong cộng đồng khoa học liên quan đến khả năng gây hại hoặc liên quan đến nguy cơ ung thư của dược liệu này.
• Bệnh nhân cân nhắc sử dụng hoạt thạch cho mục đích điều trị bệnh lý nên tham vấn ý kiến của các chuyên gia y học hoặc bác sĩ chuyên ngành trước khi quyết định áp dụng.

Nguồn tham khảo

1. https://tracuuduoclieu.vn/hoat-thach.html

2. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.