17 
Protamine sulfate là một loại thuốc giải độc heparin, được sử dụng để vô hiệu hóa tác dụng chống đông máu của heparin trong nhiều trường hợp lâm sàng. Thuốc này hoạt động bằng cách kết hợp với heparin để tạo thành một phức hợp muối ổn định, không còn khả năng ức chế đông máu. Protamine sulfate thường được sử dụng trong các tình huống cấp cứu và thủ thuật y tế, đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ và điều chỉnh liều lượng phù hợp.
Tổng quan về Protamine sulfate
Tên thuốc gốc (Hoạt chất)
- Protamine sulfate
Loại thuốc
- Thuốc giải độc heparin.
Dạng thuốc và hàm lượng
- Protamine sulfate được bào chế chủ yếu dưới dạng dung dịch tiêm tĩnh mạch. Thuốc thường được đóng trong ống hoặc lọ tiêm với nồng độ 10 mg/mL.
Chỉ định Protamine sulfate
- Protamine sulfate được chỉ định để vô hiệu hóa tác dụng chống đông máu của heparin trong nhiều trường hợp lâm sàng.
- Các tình huống này bao gồm việc sử dụng trước khi phẫu thuật, sau khi thực hiện chạy thận nhân tạo, sau phẫu thuật tim hở, khi bệnh nhân bị xuất huyết đáng kể, hoặc trong trường hợp sử dụng heparin quá liều ngoài ý muốn.
Dược lực học
- Là một hợp chất có tính kiềm mạnh, Protamine sulfate hoạt động như một chất đối kháng của heparin, cả trong môi trường thí nghiệm (in vitro) và trong cơ thể sống (in vivo), thông qua việc kết hợp với heparin có tính acid để tạo thành một phức hợp muối ổn định.
- Phức hợp hình thành giữa protamine và heparin này không còn khả năng ức chế đông máu.
- Tuy nhiên, do protamine không liên kết hiệu quả với các chuỗi heparin có trọng lượng phân tử thấp, nên khả năng ức chế yếu tố Xa không thể được đảo ngược hoàn toàn khi sử dụng để điều trị quá liều heparin trọng lượng phân tử thấp.
- Khi được dùng đơn độc, protamine có thể gây ra tác dụng chống đông máu nhẹ, nguyên nhân là do làm giảm khả năng kết tập của tiểu cầu.
- Ngoài ra, hoạt chất này còn tương tác với một số protein trong huyết tương, điển hình là fibrinogen, đồng thời làm suy yếu sự hình thành và chức năng của thromboplastin, qua đó ngăn chặn sự chuyển đổi prothrombin thành thrombin trong quá trình đông máu.
- Protamine có khả năng gây giảm huyết áp tâm thu và tâm trương, đồng thời làm tăng áp lực trong động mạch phổi, giảm tần số tim và làm giảm sức cản mạch máu toàn thân.
- Những ảnh hưởng lên hệ thống mạch máu này được cho là có liên quan đến việc giải phóng các chất trung gian vận mạch như histamin, bradykinin, thromboxan và oxit nitric, cùng với sự kích hoạt hệ thống bổ thể và quá trình tạo kháng thể, tất cả đều góp phần gây ra các phản ứng huyết động không mong muốn.
Dược động học
Hấp thu
- Khi Protamine sulfate được truyền qua đường tĩnh mạch, thuốc bắt đầu có tác dụng rất nhanh, thường trong khoảng 30 giây đến 1 phút sau khi dùng.
- Khả năng trung hòa heparin của thuốc đạt hiệu quả rõ rệt sau khoảng 5 phút kể từ thời điểm tiêm tĩnh mạch.
Phân bố
- Trong một nghiên cứu được thực hiện trên 26 bệnh nhân từ 26 đến 80 tuổi đang phẫu thuật tim có tuần hoàn ngoài cơ thể, thể tích phân bố của Protamine sulfate sau khi truyền tĩnh mạch được ghi nhận ở mức trung bình 5,4 lít.
- Phạm vi dao động của thể tích phân bố này nằm trong khoảng từ 0,82 đến 34 lít.
Chuyển hóa
- Mặc dù cơ chế chuyển hóa của phức hợp heparin – protamine chưa được làm rõ hoàn toàn, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng protamine trong phức hợp này có thể bị chuyển hóa một phần.
- Hoặc protamine có thể bị tác động bởi fibrinolysin, dẫn đến việc giải phóng lại heparin vào hệ tuần hoàn.
Thải trừ
- Ở những người khỏe mạnh không sử dụng heparin, thời gian bán thải trung bình (t₁/₂) của Protamine sulfate sau khi tiêm tĩnh mạch là khoảng 7,4 phút.
- Tuy nhiên, đối với bệnh nhân phẫu thuật tim có tuần hoàn ngoài cơ thể và đã được điều trị bằng heparin, khi Protamine sulfate được dùng đường tĩnh mạch, t₁/₂ trung bình giảm xuống còn khoảng 4,5 phút.
Tương tác thuốc Protamine sulfate
- Những người đã sử dụng insulin có chứa protamine có khả năng phát triển kháng thể chống lại protamine.
- Do đó, khi tiêm Protamine sulfate cho các đối tượng này, nguy cơ xuất hiện các phản ứng nghiêm trọng như sốc phản vệ, hạ huyết áp và co thắt phế quản sẽ tăng lên.
Chống chỉ định thuốc Protamine sulfate
- Chống chỉ định dùng thuốc cho những bệnh nhân có biểu hiện không dung nạp Protamine sulfate hoặc có tiền sử quá mẫn với Protamine sulfate.
Liều lượng & cách dùng Protamine sulfate
Liều dùng
Người lớn
Trung hòa heparin tiêm tĩnh mạch
- Protamine sulfate cần được tiêm hoặc truyền tĩnh mạch chậm, với tốc độ không vượt quá 5 mg mỗi phút nhằm hạn chế các tác dụng phụ.
- Liều lượng phụ thuộc vào tổng lượng heparin đã dùng, đường dùng và khoảng thời gian trôi qua kể từ liều heparin cuối cùng.
- Thông thường, 1 mg Protamine sulfate có thể trung hòa khoảng 80 – 100 đơn vị heparin nếu được dùng trong vòng 15 phút sau liều heparin cuối.
- Khi khoảng thời gian này vượt quá 15 phút, liều protamine cần được giảm tương ứng do heparin bị thải trừ nhanh chóng khỏi tuần hoàn, theo hướng dẫn cụ thể từ nhà sản xuất.
Quá liều heparin truyền tĩnh mạch
- Protamine sulfate được sử dụng dưới dạng tiêm hoặc truyền tĩnh mạch một liều duy nhất từ 25 đến 50 mg, với tốc độ không vượt quá 5 mg mỗi phút.
- Việc này cần thực hiện ngay khi ngừng truyền heparin để đảo ngược tác dụng chống đông máu.
Quá liều heparin tiêm dưới da
- Ban đầu, tiêm hoặc truyền tĩnh mạch chậm 25 – 50 mg Protamine sulfate với tốc độ không vượt quá 5 mg mỗi phút.
- Trung bình 1 mg Protamine sulfate có thể trung hòa khoảng 100 đơn vị heparin.
- Sau đó, phần liều còn lại được truyền tĩnh mạch chia nhỏ để duy trì hiệu quả trong 8 – 16 giờ.
- Tổng liều tối đa không được vượt quá 50 mg.
Quá liều heparin khối lượng phân tử thấp tiêm dưới da
- Protamine sulfate được tiêm tĩnh mạch gián đoạn với tốc độ không vượt quá 5 mg mỗi phút.
- Trung bình, 1 mg Protamine sulfate có thể trung hòa khoảng 100 đơn vị heparin khối lượng phân tử thấp.
- Tuy nhiên, hiệu quả trung hòa không hoàn toàn và cần tuân thủ hướng dẫn cụ thể của nhà sản xuất.
- Tổng liều tối đa không được vượt quá 50 mg.
- Liều dùng của Protamine sulfate sẽ thay đổi tùy thuộc vào tình trạng bệnh nhân cụ thể.
Trẻ em
- Tính an toàn và hiệu quả của Protamine sulfate ở đối tượng trẻ em hiện chưa được xác định đầy đủ.
- Do đó, không khuyến cáo sử dụng thường quy trong nhóm tuổi này.
Cách dùng
- Protamine sulfate được tiêm tĩnh mạch chậm hoặc truyền tĩnh mạch liên tục, với tốc độ tối đa là 5 mg mỗi phút.
- Tổng liều không được vượt quá 50 mg trong vòng 10 phút.
- Liều sử dụng được điều chỉnh dựa trên lượng và loại heparin cần đảo ngược, đường dùng cũng như thời gian kể từ khi dùng heparin, trong đó mỗi liều riêng lẻ không được vượt quá 50 mg.
- Thuốc thường được dùng dưới dạng dung dịch 10 mg/mL không pha loãng.
- Tuy nhiên, thuốc cũng có thể được pha loãng với dung dịch glucose 5% hoặc natri clorid 0,9% để truyền tĩnh mạch.
- Các dung dịch sau khi pha phải được sử dụng ngay lập tức và không được chứa chất bảo quản.
Tác dụng phụ của Protamine sulfate
Thường gặp
- Về tim mạch, có thể xuất hiện các vấn đề như nhịp tim chậm, giảm huyết áp, sốc tim mạch hoặc sốc, đặc biệt khi thuốc được tiêm tĩnh mạch quá nhanh.
- Hệ hô hấp có thể bị ảnh hưởng, biểu hiện là khó thở.
Ít gặp
- Phản ứng quá mẫn có thể xảy ra, bao gồm sốc phản vệ hoặc các phản ứng tương tự phản vệ.
- Trong lĩnh vực huyết học, chảy máu có thể xuất hiện khi Protamine sulfate được dùng quá liều.
- Về tim mạch, thuốc có khả năng gây tăng huyết áp và tăng áp lực động mạch phổi.
- Ở hệ hô hấp, đã ghi nhận tình trạng phù phổi không do tim, đặc biệt ở bệnh nhân phẫu thuật tim có sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể.
Hiếm gặp
- Các triệu chứng toàn thân có thể bao gồm đau lưng (đặc biệt ở người đang thực hiện các thủ thuật như thông tim), cảm giác nóng bừng, đỏ bừng mặt và mệt mỏi.
- Về tiêu hóa, có thể gặp các triệu chứng như buồn nôn và nôn.
- Hạ huyết áp cũng là một trong những tác dụng phụ được báo cáo của Protamine sulfate.
Lưu ý khi dùng Protamine sulfate
Lưu ý chung
- Việc sử dụng thuốc này cần được thực hiện trong môi trường y tế có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu và khả năng giám sát bệnh nhân liên tục.
- Để giảm thiểu nguy cơ hạ huyết áp và các phản ứng bất lợi nghiêm trọng, cần tiêm hoặc truyền tĩnh mạch chậm, với tốc độ không vượt quá 5 mg/phút.
- Cần theo dõi sát sao huyết áp, nhịp tim và các thông số đông máu của bệnh nhân trong suốt quá trình điều trị và sau khi dùng thuốc.
- Nên thận trọng khi dùng thuốc cho những người có tiền sử dị ứng với cá, đã từng phẫu thuật thắt ống dẫn tinh, hoặc đã sử dụng insulin chứa protamine, do nguy cơ phản vệ ở các đối tượng này cao hơn.
- Không được vượt quá liều khuyến cáo vì có thể dẫn đến tác dụng chảy máu ngược.
- Dung dịch thuốc sau khi đã pha loãng phải được sử dụng ngay lập tức; không trộn lẫn với các loại thuốc khác nếu chưa xác định được tính tương hợp.
- Trước khi tiêm protamine, cần đảm bảo luôn có sẵn các loại thuốc và phương tiện cần thiết để xử lý sốc phản vệ.
- Tránh tiêm tĩnh mạch nhanh (bolus) vì hành động này có thể gây ra tụt huyết áp đột ngột và co thắt phế quản.
- Bệnh nhân đang trải qua phẫu thuật tim, lọc máu hoặc ECMO (oxy hóa máu qua màng ngoài cơ thể) cần được theo dõi áp lực động mạch phổi và cung lượng tim trong quá trình điều trị bằng protamine.
- Protamine không thể trung hòa hoàn toàn tác dụng của heparin trọng lượng phân tử thấp; do đó, cần tiếp tục theo dõi mức độ anti-Xa hoặc các dấu hiệu xuất huyết sau khi điều trị.
- Cần đặc biệt thận trọng khi dùng cho bệnh nhân mắc các bệnh lý phổi hoặc tim mạch nghiêm trọng vì họ có nguy cơ cao hơn về các rối loạn huyết động.
Lưu ý với phụ nữ có thai
- Hiện tại, dữ liệu về mức độ an toàn của Protamine sulfate đối với thai kỳ còn chưa đầy đủ. Do đó, thuốc chỉ nên được chỉ định khi lợi ích điều trị được đánh giá là vượt trội đáng kể so với những rủi ro tiềm ẩn cho thai nhi, sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng.
Lưu ý với phụ nữ cho con bú
- Vì chưa có thông tin rõ ràng về việc Protamine sulfate có bài tiết vào sữa mẹ hay không, cần thận trọng khi kê đơn cho phụ nữ đang cho con bú, đặc biệt là với trẻ sơ sinh hoặc trẻ sinh non.
Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc
- Protamine sulfate có thể gây ra các tác dụng phụ như hạ huyết áp, chậm nhịp tim, mệt mỏi hoặc khó thở, nhất là sau khi tiêm tĩnh mạch. Do đó, bệnh nhân không nên lái xe hoặc vận hành máy móc cho đến khi tình trạng huyết động và sức khỏe tổng thể đã hoàn toàn ổn định sau khi dùng thuốc.
Quá liều và cách xử lý
Quá liều và các tác dụng độc hại
- Khi sử dụng Protamine sulfate vượt quá liều lượng quy định, bệnh nhân có thể trải qua hiện tượng chảy máu, kèm theo tụt huyết áp, nhịp tim chậm, khó thở, buồn nôn, nôn mửa, và cảm giác nóng bừng hoặc đỏ bừng mặt thoáng qua.
Biện pháp xử trí quá liều
- Trong trường hợp quá liều hoặc xảy ra phản ứng nghiêm trọng do Protamine sulfate, điều cần thiết là phải theo dõi sát sao các chỉ số đông máu và đảm bảo đường thở của người bệnh được thông thoáng.
- Phương pháp điều trị chủ yếu là hỗ trợ và xử lý các triệu chứng, bao gồm việc truyền máu hoặc huyết tương tươi để bù đắp lượng máu đã mất nếu có chảy máu.
- Nếu bệnh nhân bị tụt huyết áp, cần tiến hành truyền dịch và có thể sử dụng các thuốc vận mạch như adrenalin, dobutamine hoặc dopamine nhằm ổn định tình trạng huyết động.
Xử lý trường hợp bỏ lỡ liều
- Protamine sulfate là một loại thuốc được chỉ định trong các tình huống cấp cứu và thủ thuật y tế, với việc sử dụng diễn ra tại các cơ sở y tế dưới sự giám sát của đội ngũ chuyên gia. Do đó, khái niệm "quên liều" không tồn tại như đối với các loại thuốc bệnh nhân tự dùng tại nhà.
- Liều lượng thuốc sẽ được điều chỉnh dựa trên liều heparin đã dùng, kết quả xét nghiệm đông máu và tình trạng lâm sàng cụ thể của người bệnh. Vì vậy, nếu cần bổ sung liều, bác sĩ lâm sàng sẽ tính toán và tiêm thêm dựa trên diễn biến sức khỏe của bệnh nhân.
Nguồn tham khảo
Drugbank: https://go.drugbank.com/drugs/DB09141
EMC: https://www.medicines.org.uk/emc/product/8/smpc
Serious adverse reactions to protamine sulfate: are alternatives needed?: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2857186/
Bài viết này có hữu ích không?
Có0Không0