Tetrodotoxin là gì? Nguy cơ ngộ độc và lưu ý sử dụng an toàn

Tetrodotoxin là một chất độc thần kinh mạnh được tìm thấy trong một số loài cá và động vật khác. Nó có thể gây tê liệt cơ thể và tử vong nếu sử dụng không đúng cách. Tetrodotoxin đang được nghiên cứu để điều trị cơn đau mãn tính và nghiện opioid, nhưng thông tin về việc sử dụng nó vẫn còn hạn chế. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin về tính chất, cơ chế hoạt động, và cách xử trí khi ngộ độc tetrodotoxin.

Tổng quan về Tetrodotoxin

• Tetrodotoxin là một chất độc thần kinh cực mạnh được tìm thấy chủ yếu trong gan và các cơ quan sinh dục (tuyến sinh dục) của một số loài cá, chẳng hạn như cá nóc, cá cầu và cá cóc (thuộc họ Tetraodontiformes) và ở một số loài lưỡng cư, bạch tuộc và động vật có vỏ. Ngộ độc ở người xảy ra khi thịt và/ hoặc nội tạng của cá được chế biến và ăn không đúng cách. Tetrodotoxin tác động vào việc truyền tín hiệu từ dây thần kinh đến cơ và gây tê liệt cơ thể. Ngộ độc tetrodotoxin có thể gây tử vong.

• Tetrodotoxin là gì?

• Tetrodotoxin có tên hóa học là aminoperhydroquinazoline, là chất độc chủ yếu được tìm thấy trong gan và buồng trứng của các loài cá thuộc bộ tetraodontiformes. Chất độc gây dị cảm và tê liệt do can thiệp vào dẫn truyền thần kinh cơ. Tetrodotoxin đang được Wex Pharmaceuticals nghiên cứu để điều trị cơn đau mãn tính ở bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối cũng như để điều trị nghiện opioid.

• Tetrodotoxin phân bố ở một số cơ quan của động vật như:

• Cá nóc: Có ở tất cả các mô của cá nóc, đặc biệt ở gan, buồng trứng, tinh hoàn, lá lách, túi mật. Mức độ phân bố của tetrodotoxinkhác nhau giữa các loài cá nóc, cá nóc sống ở vùng nước lợ và nước ngọt, độc tính trên da cao hơn ở các loài sống ở biển. Ngộ độc cá nóc là ngộ độc khá phổ biến.
• Sa giông: Tìm thấy chủ yếu ở da của sa giông.
• Ếch: Da là mô độc chính ở ếch. Độc tính cao nhất ở da, sau đó là gan và buồng trứng.
• Các sinh vật khác: Được tìm thấy trong da cá bống cát, bạch tuộc vòng xanh và một số loài mực.

• Tetrodotoxin có ở tất cả các mô của cá nóc
• Điều chế sản xuất Tetrodotoxin

• Tetrodotoxin có thể chiết xuất tự nhiên từ một số loài cá, như cá nóc, cá cầu và cá cóc (thuộc họ Tetraodontiformes) và ở một số loài lưỡng cư, bạch tuộc và động vật có vỏ.

• Ngoài ra, hiện nay các nhà khoa học đã tổng hợp được tetrodotoxin từ glucose, quinone hoặc carbohydrate.

• Cơ chế hoạt động

• Tetrodotoxin là một chất chẹn kênh natri. Liên kết của tetrodotoxin với kênh natri ngăn cản sự khuếch tán của các ion natri qua các kênh natri. Điều này ức chế quá trình khử cực và lan truyền điện thế hoạt động trong tế bào thần kinh dẫn đến mất cảm giác. Sự biến đổi sinh học của tetrodotoxin bên trong cơ thể người hoặc động vật có vú vẫn chưa được nghiên cứu rộng rãi.

Liều lượng & cách dùng Tetrodotoxin

• Hiện tại, thông tin về việc sử dụng tetrodotoxin trong vai trò một liệu pháp điều trị vẫn còn hạn chế.

Lưu ý khi dùng Tetrodotoxin

• Ở người, liều gây tử vong của tetrodotoxin dao động trong khoảng 1 đến 2 mg, trong khi liều tối thiểu để xuất hiện các triệu chứng được ước tính là 0,2 mg.
• Việc phơi nhiễm với độc tố này thường xảy ra khi tiêu thụ cá được chế biến không đúng cách, hoặc do ăn phải các loại thực phẩm khác bị nhiễm tetrodotoxin. Cần đặc biệt cẩn trọng khi chế biến thịt cá nóc.
• Ngộ độc tetrodotoxin có thể biểu hiện triệu chứng nhanh chóng (từ 10 đến 45 phút) hoặc chậm hơn (thường trong vòng 3 đến 6 giờ, nhưng hiếm khi kéo dài hơn).
• Tử vong có thể xảy ra chỉ sau 20 phút phơi nhiễm, hoặc muộn nhất là 24 giờ, tuy nhiên phổ biến nhất là trong vòng 4 đến 8 giờ đầu tiên.
• Những bệnh nhân sống sót qua giai đoạn nhiễm độc cấp tính trong 24 giờ đầu thường phục hồi hoàn toàn mà không để lại di chứng. Các triệu chứng có thể kéo dài vài ngày, và quá trình hồi phục cần nhiều ngày.

Ảnh hưởng của việc tiếp xúc ngắn hạn (dưới 8 giờ)

• Tetrodotoxin gây độc bằng cách ngăn chặn các kênh natri, làm gián đoạn quá trình truyền tín hiệu từ thần kinh đến cơ. Điều này dẫn đến tình trạng suy yếu và tê liệt cơ nhanh chóng, bao gồm cả các cơ hô hấp, từ đó có thể gây ngừng thở và tử vong.

Tiếp xúc qua mắt

• Chưa có báo cáo về các trường hợp tiếp xúc qua mắt.

Tiếp xúc qua đường tiêu hóa

• Giai đoạn khởi phát: Biểu hiện bằng cảm giác tê và ngứa ran (dị cảm) ở môi và lưỡi, sau đó lan ra mặt và tứ chi. Các triệu chứng khác bao gồm đau đầu, cảm giác nhẹ bẫng hoặc lơ lửng, đổ mồ hôi nhiều, chóng mặt, tăng tiết nước bọt, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, đau vùng thượng vị, khó khăn trong vận động (rối loạn chức năng vận động), suy nhược cơ thể và khó nói.
• Giai đoạn tiến triển: Tình trạng tê liệt tăng dần, bắt đầu từ tứ chi, sau đó lan ra toàn thân và cuối cùng ảnh hưởng đến cơ hô hấp. Người bệnh có thể xuất hiện khó thở hoặc thở gấp, rối loạn nhịp tim, huyết áp thấp, đồng tử giãn và cố định, hôn mê, co giật, ngừng hô hấp và tử vong.

Tiếp xúc qua đường hô hấp

• Chưa có báo cáo về các trường hợp tiếp xúc qua đường hô hấp.

Tiếp xúc qua da

• Chưa có báo cáo về các trường hợp tiếp xúc qua da.

• Hiện tại, không có thuốc giải độc đặc hiệu cho nhiễm tetrodotoxin.
• Xử trí cấp cứu bao gồm: ngừng ngay lập tức việc tiêu thụ thực phẩm chứa hoặc nghi ngờ chứa độc tố, tuyệt đối không gây nôn, cung cấp oxy và hỗ trợ thông khí, đồng thời chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế khẩn cấp.

Nguồn tham khảo

Centre for food safety: https://www.cfs.gov.hk/english/multimedia/multimedia_pub/multimedia_pub_fsf_09_01.html

Bane, V., Lehane, M., Dikshit, M., O’Riordan, A., & Furey, A. (2014). Tetrodotoxin: Chemistry, Toxicity, Source, Distribution and Detection. Toxins, 6(2), 693–755. doi:10.3390/toxins6020693.

The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH): https://www.cdc.gov/niosh/ershdb/emergencyresponsecard_29750019.html

Go.drugbank: https://go.drugbank.com/drugs/DB05232