Ung thư vú ở trẻ em là một khái niệm thường gây ra sự ngỡ ngàng và lo lắng tột độ cho các bậc phụ huynh, bởi chúng ta vốn mặc định đây là căn bệnh của người trưởng thành. Việc trang bị kiến thức về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách phân biệt với những thay đổi sinh lý bình thường là chìa khóa quan trọng để bảo vệ sức khỏe toàn diện cho trẻ từ sớm.
Ung thư vú ở trẻ em / thanh thiếu niên là gì?
Ung thư vú ở trẻ em và thanh thiếu niên được hiểu là sự hình thành của các khối u ác tính trong mô vú của những người dưới 18 tuổi. Khác với người lớn, cấu trúc mô vú của trẻ em đang trong quá trình hoàn thiện và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các hormone tăng trưởng. Đa số các khối u xuất hiện ở vùng ngực của trẻ em là khối u lành tính, chẳng hạn như u xơ tuyến (fibroadenoma), nhưng một tỷ lệ rất nhỏ có thể là ác tính. Loại ung thư vú phổ biến nhất ở trẻ em thường là ung thư biểu mô bài tiết (secretory carcinoma), một dạng ung thư phát triển chậm và có tiên lượng tốt hơn so với các loại ung thư vú thường gặp ở người lớn.
Sự xuất hiện của các tế bào ác tính ở lứa tuổi này thường liên quan đến những đột biến gen đặc thù hoặc do tác động của các yếu tố ngoại cảnh từ sớm. Việc phát hiện ung thư vú ở trẻ nhỏ gặp nhiều khó khăn do tâm lý chủ quan của gia đình và chính các em cũng chưa đủ nhận thức để mô tả những bất thường trên cơ thể mình. Tuy nhiên, về mặt bản chất sinh học, ung thư vú ở lứa tuổi nhi khoa vẫn là sự kiểm soát kém của chu kỳ tế bào, dẫn đến việc tăng sinh không kiểm soát của các tế bào trong ống dẫn sữa hoặc tiểu thùy vú, từ đó hình thành các khối u xâm lấn.
Minh hoạ về ung thư vú (Nguồn: Sưu tầm)
Tỷ lệ mắc ung thư vú ở trẻ em và thanh thiếu niên
Theo các thống kê y học thế giới, ung thư vú ở trẻ em là một căn bệnh cực kỳ hiếm gặp, với tỷ lệ mắc chỉ rơi vào khoảng 1 trường hợp trên 1.000.000 trẻ em mỗi năm. Điều này có nghĩa là ung thư vú chỉ chiếm chưa đầy 1% trong tổng số các ca ung thư ở trẻ em và cũng chiếm tỷ lệ tương đương trong tổng số các ca ung thư vú nói chung. Đa số các trường hợp được ghi nhận nằm trong độ tuổi thanh thiếu niên, từ 14 đến 19 tuổi, khi cơ thể bắt đầu có những sự bùng nổ về nội tiết tố.
Đối với trẻ dưới 10 tuổi, tỷ lệ này còn thấp hơn nữa và thường gắn liền với các hội chứng di truyền hiếm gặp. Mặc dù tỷ lệ mắc rất thấp, nhưng các bác sĩ ung bướu nhi khoa luôn khuyến cáo không nên bỏ qua bất kỳ khối u nào ở vú của trẻ, vì việc phát hiện muộn ở lứa tuổi này có thể gây ra những ảnh hưởng nặng nề đến tâm sinh lý và quá trình phát triển thể chất của trẻ sau này. Tại Việt Nam, các ca lâm sàng về ung thư vú nhi khoa cũng đã được ghi nhận tại các bệnh viện chuyên khoa lớn, nhắc nhở cộng đồng về sự hiện diện của căn bệnh này dù nó không phổ biến.
Nguyên nhân gây ung thư vú ở trẻ em và yếu tố nguy cơ
Nguyên nhân chính xác dẫn đến ung thư vú ở trẻ em vẫn là một dấu hỏi lớn đối với giới khoa học, tuy nhiên nhiều nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố nguy cơ quan trọng. Đầu tiên là yếu tố di truyền và đột biến gen. Những trẻ mang đột biến gen BRCA1, BRCA2 hoặc mắc các hội chứng di truyền như hội chứng Li-Fraumeni (liên quan đến đột biến gen TP53) có nguy cơ phát triển nhiều loại ung thư từ sớm, bao gồm cả ung thư vú. Thứ hai là tiền sử phơi nhiễm với bức xạ. Những trẻ em từng phải điều trị tia xạ vùng ngực để chữa các bệnh ung thư khác như bệnh Hodgkin hoặc u lympho không Hodgkin có nguy cơ mắc ung thư vú thứ phát cao hơn nhiều lần so với trẻ bình thường. Việc tầm soát sớm là cần thiết khi trẻ có các yếu tố nguy cơ di truyền (Nguồn: Sưu tầm)
Dấu hiệu ung thư vú ở trẻ em và tuổi dậy thì cần đặc biệt lưu ý
Các dấu hiệu của ung thư vú ở trẻ em có nhiều điểm tương đồng với người lớn nhưng lại dễ bị nhầm lẫn với các biểu hiện dậy thì. Dấu hiệu phổ biến nhất và thường là lý do đầu tiên khiến phụ huynh lo lắng là sự xuất hiện của một khối u ở vú. Khối u này thường có đặc điểm là chắc hoặc cứng, ranh giới không rõ ràng, ít di động khi chạm vào và có thể không gây đau đớn ở giai đoạn đầu.
Tiếp theo là những thay đổi ở núm vú, chẳng hạn như núm vú bị kéo tụt vào trong, vùng da xung quanh núm vú bị đỏ, bong vảy hoặc sưng tấy. Một dấu hiệu rất quan trọng khác là sự tiết dịch bất thường từ núm vú, dịch này có thể trong suốt, màu vàng hoặc kèm theo máu. Trẻ cũng có thể phàn nàn về cảm giác căng tức hoặc đau nhức ở một bên vú mà không liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt (đối với bé gái đã có kinh).
Phân biệt dấu hiệu ung thư vú với thay đổi sinh lý tuổi dậy thì
Đây là phần quan trọng nhất để các bậc cha mẹ giảm bớt sự lo lắng không cần thiết. Trong giai đoạn dậy thì, vú của trẻ bắt đầu phát triển và thường xuất hiện những “quầng vú” hoặc khối mô nhỏ dưới núm vú gọi là nụ vú (breast bud). Nụ vú này thường mềm hoặc hơi chắc, có thể hơi đau khi chạm vào và thường xuất hiện ở cả hai bên (dù có thể không cùng lúc). Đây là sự phát triển sinh lý hoàn toàn bình thường do tác động của nội tiết tố.
Ngược lại, khối u ung thư thường chỉ xuất hiện ở một bên, có cảm giác rất cứng như đá và không thay đổi kích thước hay độ đau theo thời gian. Sự đau vú ở tuổi dậy thì thường mang tính chất chu kỳ hoặc xảy ra ở cả hai bên ngực, trong khi đau do ung thư thường khu trú tại một điểm và mang tính chất liên tục. Một tình trạng khác cũng hay gặp là u xơ tuyến vú lành tính, khối u này thường rất tròn, nhẵn và di động dễ dàng dưới da giống như một viên bi, khác hẳn với sự bám dính và sần sùi của khối u ác tính.
Cách nhận biết ung thư vú ở trẻ tại nhà
Việc kiểm tra vú tại nhà cho trẻ không nên thực hiện quá khắt khe như người lớn để tránh gây áp lực tâm lý cho các em, nhưng cha mẹ có thể lồng ghép vào việc chăm sóc hằng ngày. Đối với trẻ nhỏ, mẹ có thể quan sát khi tắm cho con xem hai bên ngực có cân đối hay không, có vùng da nào bị lồi lõm hay đỏ bất thường không.
Đối với trẻ lớn hơn ở tuổi dậy thì, mẹ nên hướng dẫn con cách tự quan sát trước gương. Trẻ nên đứng thẳng, hai tay buông thõng rồi giơ cao lên đầu để xem sự di động của mô vú. Sau đó, hướng dẫn trẻ dùng ba ngón tay giữa áp nhẹ vào mô vú, di chuyển theo vòng tròn từ ngoài vào trong núm vú để tìm kiếm các cục cứng bất thường. Hãy nhắc nhở trẻ lưu ý cả vùng nách và vùng dưới xương đòn. Nếu trẻ cảm thấy có gì đó “lạ” hoặc khác biệt so với bên còn lại, hãy khuyến khích con chia sẻ ngay với cha mẹ. Việc tạo ra một không gian cởi mở để con nói về những thay đổi trên cơ thể mình là cách tốt nhất để phát hiện sớm mọi vấn đề sức khỏe.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám bác sĩ?
Phụ huynh cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc ung bướu ngay khi nhận thấy các dấu hiệu nghi ngờ. Cụ thể là khi trẻ có khối u ở vú tồn tại kéo dài quá hai chu kỳ kinh nguyệt (nếu đã có kinh) hoặc khối u không biến mất sau vài tuần quan sát ở trẻ nhỏ. Nếu khối u có xu hướng to lên nhanh chóng, gây đau dữ dội hoặc khiến trẻ bị sốt, sưng nề vùng ngực thì cần đi khám khẩn cấp. Đặc biệt, bất kỳ tình trạng tiết dịch núm vú nào ở trẻ chưa dậy thì hoặc dịch có lẫn máu ở trẻ tuổi dậy thì đều là chỉ định bắt buộc phải thăm khám y khoa.
Ngoài ra, nếu trong gia đình có nhiều người mắc ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng ở độ tuổi trẻ, cha mẹ nên chủ động đưa con đi tư vấn di truyền và tầm soát định kỳ sớm hơn so với khuyến cáo chung. Đừng bao giờ tự ý chườm nóng, chườm lạnh hay đắp các loại lá thuốc dân gian lên khối u của trẻ vì có thể làm tình trạng viêm nhiễm trầm trọng hơn hoặc làm chậm trễ thời gian điều trị vàng.
Phương pháp chẩn đoán ung thư vú ở trẻ em và thanh thiếu niên
Quy trình chẩn đoán ung thư vú ở trẻ em bắt đầu bằng việc thăm khám lâm sàng rất cẩn thận để đánh giá tính chất khối u. Do mô vú của trẻ em và thanh thiếu niên rất dày, nên chụp X-quang tuyến vú (Mammography) thường không mang lại kết quả rõ nét và còn có nguy cơ gây phơi nhiễm phóng xạ không cần thiết. Thay vào đó, siêu âm vú là công cụ chẩn đoán hình ảnh hàng đầu. Siêu âm giúp bác sĩ phân biệt rõ ràng giữa một nang chứa dịch (thường lành tính) và một khối u đặc (có nguy cơ ác tính).
Minh hoạ về phương pháp kiểm soát ung thư vú hiện đại (Nguồn: Sưu tầm)
Điều trị ung thư vú ở trẻ em và thanh thiếu niên
Việc điều trị ung thư vú ở trẻ em đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chuyên gia, bao gồm bác sĩ ung bướu, phẫu thuật viên nhi khoa và chuyên gia tâm lý. Phẫu thuật là phương pháp điều trị chính. Tuy nhiên, khác với người lớn, các bác sĩ luôn ưu tiên phẫu thuật bảo tồn tối đa mô vú và núm vú để không ảnh hưởng đến sự phát triển của bầu ngực và khả năng cho con bú sau này của trẻ. Chỉ trong những trường hợp khối u quá lớn hoặc đã xâm lấn rộng, phẫu thuật đoạn nhũ mới được cân nhắc.
Hóa trị có thể được sử dụng trước mổ để làm gọn khối u hoặc sau mổ để tiêu diệt các tế bào ác tính còn sót lại. Xạ trị ở trẻ em được sử dụng rất thận trọng vì nó có thể gây ra các tác dụng phụ lâu dài như biến dạng lồng ngực, xơ hóa phổi hoặc nguy cơ mắc ung thư thứ phát trong tương lai. Liệu pháp nội tiết cũng có thể được áp dụng nếu khối u có thụ thể nội tiết dương tính. Trong suốt quá trình điều trị, việc hỗ trợ tâm lý cho trẻ là cực kỳ quan trọng để giúp các em vượt qua nỗi sợ hãi về bệnh tật và những thay đổi về ngoại hình.
Cách phòng ngừa và giảm nguy cơ ung thư vú từ sớm cho trẻ
Mặc dù không thể ngăn ngừa hoàn toàn các đột biến gen di truyền, nhưng cha mẹ có thể giúp trẻ giảm thiểu các yếu tố nguy cơ từ môi trường. Xây dựng một chế độ dinh dưỡng lành mạnh là nền tảng đầu tiên.
Hãy khuyến khích trẻ ăn nhiều rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa và hạn chế các thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh chứa nhiều chất bảo quản và chất béo bão hòa. Kiểm soát cân nặng cho trẻ là rất quan trọng, vì béo phì ở trẻ em có thể dẫn đến dậy thì sớm và làm tăng nồng độ estrogen, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tuyến vú.
Câu hỏi thường gặp về ung thư vú ở trẻ em
Bé 10 tuổi có cục cứng 1 bên
Ở tuổi lên 10, đây thường là dấu hiệu của việc bắt đầu giai đoạn tiền dậy thì. Cục cứng xuất hiện ở dưới núm vú một bên thường là nụ vú (breast bud). Tình trạng này có thể đi kèm với cảm giác hơi đau khi chạm vào hoặc khi trẻ chạy nhảy. Thông thường, bên còn lại sẽ bắt đầu phát triển sau đó vài tháng. Tuy nhiên, cha mẹ cần quan sát nếu cục cứng này nằm lệch hẳn khỏi vùng núm vú, có cảm giác rất cứng và da bên trên bị đỏ thì nên đưa bé đi siêu âm để loại trừ các trường hợp viêm nhiễm hoặc u xơ.
Bé 5 tuổi có cục cứng 1 bên
Sự xuất hiện khối u ở vú ở trẻ 5 tuổi là điều không bình thường vì đây chưa phải lứa tuổi dậy thì. Tuy nhiên, nguyên nhân phổ biến nhất thường không phải là ung thư mà là tình trạng dậy thì sớm (precocious puberty) hoặc u xơ tuyến vú hiếm gặp. Một khả năng khác là trẻ bị viêm tuyến vú do vi khuẩn xâm nhập qua các vết xước nhỏ trên da.
Bé 8 tuổi có cục cứng 1 bên
Tương tự như trẻ 10 tuổi, bé gái 8 tuổi có thể bắt đầu có những dấu hiệu dậy thì sớm. Nếu khối u nằm ngay dưới núm vú và bé phát triển chiều cao nhanh, có thể đây chỉ là sự phát triển tự nhiên của mô tuyến vú. Nhưng nếu bé có các dấu hiệu khác như mụn trứng cá, mùi cơ thể hoặc lông mu, bác sĩ sẽ cần đánh giá xem có phải tình trạng dậy thì sớm trung ương hay không. Nếu khối u có tính chất cứng, bám dính, cha mẹ không nên chủ quan mà cần đưa bé đi tầm soát sớm.
Bé 13 tuổi có cục cứng 1 bên
Ở tuổi 13, hầu hết các bé gái đều đang trong giai đoạn dậy thì mạnh mẽ. Một cục cứng ở vú lúc này thường là u xơ tuyến vú (fibroadenoma) – một dạng u lành tính rất phổ biến ở thanh thiếu niên do sự thay đổi nội tiết tố. Khối u xơ này thường chạy đi chạy lại dưới da khi ta ấn vào. Tuy nhiên, vì đây cũng là lứa tuổi mà ung thư vú nhi khoa bắt đầu có tỷ lệ xuất hiện nhỉnh hơn, nên bất kỳ khối u nào không biến mất sau kỳ kinh nguyệt đều cần được bác sĩ chuyên khoa ung bướu kiểm tra bằng siêu âm để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
Tóm lại, ung thư vú ở trẻ em là căn bệnh vô cùng hiếm gặp nhưng không nên vì thế mà chúng ta lơ là. Việc hiểu đúng về các dấu hiệu bất thường và phân biệt được với sự phát triển sinh lý tuổi dậy thì sẽ giúp cha mẹ bảo vệ con yêu một cách khoa học nhất. Hãy luôn lắng nghe và đồng hành cùng con trong những thay đổi nhỏ nhất của cơ thể để đảm bảo một tương lai khỏe mạnh cho trẻ.