PrEP là phương pháp dự phòng trước phơi nhiễm HIV bằng thuốc, giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm ở những người có nguy cơ cao. Với hiệu quả bảo vệ cao khi sử dụng đúng cách, PrEP ngày càng được xem là một công cụ quan trọng trong phòng ngừa HIV. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp những thông tin cơ bản về cơ chế hoạt động, cách sử dụng, hiệu quả và các lưu ý cần biết khi dùng PrEP.
Thuốc PrEP là gì?
PrEP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh “Pre-Exposure Prophylaxis” (Dự phòng trước phơi nhiễm). Đây là một chiến lược can thiệp y tế dự phòng sử dụng các loại thuốc kháng virus (ARV) cho những người chưa bị nhiễm HIV, nhưng có hành vi nguy cơ cao lây nhiễm nhằm ngăn chặn virus xâm nhập và thiết lập sự nhiễm trùng trong cơ thể.
Phương pháp này chuyển đổi trạng thái bảo vệ từ bị động sang chủ động. Thay vì phải xử lý khẩn cấp sau khi sự cố xảy ra, việc duy trì một lượng thuốc ổn định trong cơ thể giúp thiết lập một hệ thống phòng thủ kiên cố, sẵn sàng vô hiệu hóa virus ngay khi chúng vừa tiếp xúc với niêm mạc.
Cơ chế hoạt động của thuốc PrEP giúp chặn đứng sự nhân lên của virus HIV (Nguồn: Sưu tầm)
Cơ chế hoạt động của thuốc PrEP
Để hiểu rõ tại sao thuốc PrEP lại có hiệu quả cao đến vậy, chúng ta cần tìm hiểu về cơ chế tấn công của virus HIV. Khi vào cơ thể, HIV sẽ tìm kiếm các tế bào miễn dịch (đặc biệt là tế bào T-CD4) để xâm nhập. Sau đó, virus sử dụng các enzyme của chính nó để sao chép vật chất di truyền và nhân lên hàng triệu bản sao, phá hủy hệ miễn dịch.
Thuốc PrEP (thường chứa sự kết hợp của hai loại hoạt chất kháng virus là Tenofovir và Emtricitabine) hoạt động như một chất ức chế. Khi một người uống PrEP đều đặn, các hoạt chất này sẽ tạo ra một lớp màng bảo vệ bao bọc xung quanh các tế bào miễn dịch và xuất hiện dày đặc trong các mô niêm mạc âm đạo, trực tràng. Nếu virus HIV xâm nhập vào cơ thể qua các đường tiếp xúc tình dục hoặc máu, thuốc PrEP sẽ ngay lập tức chặn đứng enzyme sao chép ngược của virus. Do không thể nhân đôi và tạo ra các bản sao mới, virus HIV sẽ bị suy yếu và bị hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể đào thải hoàn toàn, ngăn chặn việc hình thành tình trạng nhiễm trùng mãn tính.
Ai nên và không nên sử dụng thuốc PrEP?
Mặc dù có hiệu quả cao, PrEP không phải là thuốc dành cho tất cả mọi người. Việc sử dụng cần dựa trên sự đánh giá kỹ lưỡng về hành vi nguy cơ cá nhân dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ.
Những đối tượng được khuyến cáo nên sử dụng PrEP bao gồm:
- Người có quan hệ tình dục đồng giới nam (MSM) có các hành vi không an toàn.
- Người chuyển giới nam hoặc chuyển giới nữ có hoạt động tình dục nguy cơ cao.
- Người có bạn tình (vợ/chồng/người yêu) là người nhiễm HIV nhưng người đó chưa đạt được tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện (K=K – Không phát hiện = Không lây truyền).
- Người thường xuyên quan hệ tình dục với nhiều bạn tình mà không sử dụng bao cao su ổn định.
- Người từng mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STDs) như lậu, giang mai, chlamydia trong vòng 6 tháng qua.
- Người có hành vi sử dụng chung bơm kim tiêm hoặc chung dụng cụ tiêm chích ma túy.
Những đối tượng không được sử dụng PrEP bao gồm:
- Người đã có kết quả xét nghiệm dương tính với HIV hoặc nghi ngờ có các triệu chứng của nhiễm HIV cấp tính (sốt, mệt mỏi, sưng hạch giống cúm). Việc dùng PrEP khi đã nhiễm HIV sẽ dẫn đến nguy cơ kháng thuốc nghiêm trọng.
- Người có chức năng thận suy giảm nặng (độ thanh thải creatinine dưới 60 ml/phút đối với một số dòng thuốc uống).
- Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với bất kỳ thành phần nào của thuốc PrEP.
- Người không sẵn sàng tuân thủ phác đồ điều trị nghiêm ngặt mỗi ngày.
Cách sử dụng thuốc PrEP
Hiện nay, y học thế giới ghi nhận hai hình thức sử dụng PrEP chính, đáp ứng nhu cầu và lối sống đa dạng của người dùng:
- PrEP hàng ngày (Daily PrEP): Người dùng uống đều đặn 1 viên thuốc vào một khung giờ cố định mỗi ngày. Phương pháp này áp dụng cho tất cả các đối tượng có nguy cơ, bao gồm cả nam và nữ. Đối với quan hệ tình dục qua đường hậu môn, thuốc cần 7 ngày uống liên tục để đạt nồng độ bảo vệ tối ưu. Đối với quan hệ tình dục qua đường âm đạo và máu, thời gian này là 21 ngày.
- PrEP theo tình huống (ED-PrEP): Phương pháp này chỉ áp dụng cho đối tượng quan hệ tình dục đồng giới nam (MSM) có tần suất quan hệ không thường xuyên (dưới 2 lần/tuần) và có thể lên kế hoạch trước. Công thức sử dụng tuân theo quy tắc 2-1-1:
- Uống 2 viên: Trước khi có hành vi quan hệ tình dục từ 2 đến 24 giờ.
- Uống 1 viên: Sau liều đầu tiên 24 giờ.
- Uống 1 viên: Sau liều thứ hai 24 giờ.
Tác dụng phụ của thuốc PrEP
Bên cạnh những lợi ích to lớn, thuốc PrEP cũng giống như các loại dược phẩm khác, có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn trong quá trình sử dụng. Đa phần các tác dụng phụ này ở mức độ nhẹ và tự biến mất sau một thời gian ngắn.
Tác dụng phụ của thuốc PrEP đường uống
Khi mới bắt đầu uống PrEP (thường là trong vài tuần đầu tiên), cơ thể cần thời gian để thích nghi với các hoạt chất mạnh của thuốc kháng virus. Người dùng có thể gặp hội chứng “bắt đầu” với các biểu hiện như:
- Rối loạn tiêu hóa: Buồn nôn, nôn, tiêu chảy nhẹ, đầy hơi hoặc chán ăn. Đây là phản ứng phổ biến nhất.
- Ảnh hưởng hệ thần kinh: Đau đầu, chóng mặt, có cảm giác mệt mỏi luẩn quẩn hoặc khó ngủ, hay gặp ác mộng.
- Biểu hiện ngoài da: Phát ban nhẹ, ngứa ngáy nhưng thường tự lặn sau 1 – 2 tuần mà không cần can thiệp y tế sâu.
Tác dụng phụ của thuốc PrEP đường tiêm
Tại một số quốc gia và các nghiên cứu lâm sàng mới (sử dụng hoạt chất Cabotegravir tiêm định kỳ mỗi 2 tháng), tác dụng phụ thường gặp nhất nằm ở vị trí tiêm:
- Đau, sưng tấy hoặc đỏ vùng bắp cơ được tiêm thuốc.
- Xuất hiện cục cứng nhỏ dưới da tại vị trí tiêm nhưng sẽ tan dần theo thời gian.
- Đôi khi kèm theo sốt nhẹ hoặc mệt mỏi toàn thân trong 24-48 giờ đầu sau khi tiêm.
Tác dụng phụ nghiêm trọng cần lưu ý
Mặc dù tỷ lệ xảy ra rất thấp (dưới 1-2%), người dùng PrEP lâu năm cần được theo dõi định kỳ để phòng ngừa hai biến chứng quan trọng:
- Suy giảm chức năng thận: Hoạt chất Tenofovir bài tiết chủ yếu qua thận, có thể gây tổn thương tế bào ống thận nếu cơ địa người dùng vốn đã có bệnh lý nền. Do đó, việc xét nghiệm creatinine máu định kỳ là bắt buộc.
- Giảm mật độ khoáng của xương (loãng xương): Thuốc có thể làm giảm nhẹ mật độ xương, khiến xương dễ gãy hơn ở những người có nguy cơ cao. Tuy nhiên, mật độ xương thường phục hồi hoàn toàn sau khi ngừng thuốc.
Tác dụng phụ của thuốc PrEP đường uống thường thuyên giảm sau vài tuần (Nguồn: Sưu tầm)
Tương tác thuốc PrEP
Thuốc PrEP có thể tương tác với một số loại thuốc khác, làm giảm hiệu quả ngừa virus hoặc tăng độc tính lên cơ thể. Bạn cần thông báo cho bác sĩ nếu đang sử dụng:
- Các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Ibuprofen, Naproxen dùng kéo dài, vì chúng làm tăng áp lực lọc lên thận.
- Một số loại thuốc điều trị viêm gan siêu vi B, do PrEP cũng có hoạt tính chống virus viêm gan B. Việc tự ý dừng hoặc dùng chung có thể gây bùng phát viêm gan B cấp tính.
- Các thuốc có độc tính trên thận khác.
Lưu ý khi dùng thuốc PrEP
Để đảm bảo PrEP phát huy tối đa quyền năng bảo vệ và hạn chế tối đa rủi ro cho sức khỏe, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt 4 nguyên tắc “vàng” sau:
Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng
Tuyệt đối không tự ý mua thuốc PrEP trôi nổi trên mạng hoặc dùng lại đơn thuốc của người khác. Bạn bắt buộc phải đến các phòng khám chuyên khoa để làm xét nghiệm máu nhằm khẳng định mình hoàn toàn âm tính với HIV và có chức năng gan, thận đủ điều kiện dung nạp thuốc.
Không tự ý thay đổi liều hay ngừng thuốc nếu không có chỉ định từ bác sĩ
Hiệu quả của PrEP phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ thuốc trong máu và các mô. Việc quên thuốc, uống ngắt quãng hoặc tự ý giảm liều sẽ làm sụt giảm màng bảo vệ, tạo cơ hội cho virus HIV xâm nhập thành công nếu có phơi nhiễm xảy ra.
Tái khám và xét nghiệm định kỳ
Thông thường, sau khi phát thuốc lần đầu, người dùng cần quay lại tái khám sau 1 tháng, và sau đó duy trì định kỳ mỗi 3 tháng một lần. Mỗi lần tái khám, bạn sẽ được xét nghiệm lại HIV, kiểm tra chức năng thận và tầm soát các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác.
Liên hệ với bác sĩ ngay khi có biểu hiện bất thường
Nếu các tác dụng phụ như buồn nôn, mệt mỏi kéo dài quá 1 tháng không thuyên giảm, hoặc xuất hiện các dấu hiệu vàng da, nước tiểu sẫm màu, đau hông lưng dữ dội, bạn cần lập tức liên hệ với cơ sở y tế để được xử lý kịp thời.
Lưu ý khi dùng thuốc PrEP là cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ (Nguồn: Sưu tầm)
Câu hỏi thường gặp về thuốc PrEP
Dưới đây là một số thắc mắc phổ biến đã được Pharmacity tổng hợp và giải đáp dựa trên các hướng dẫn y khoa chính thống:
Thuốc PrEP giá bao nhiêu?
Tại Việt Nam, hiện nay có rất nhiều chương trình hỗ trợ của Chính phủ và các tổ chức quốc tế (như PEPFAR, Quỹ Toàn cầu), cấp phát thuốc PrEP hoàn toàn miễn phí kèm theo xét nghiệm miễn phí cho các đối tượng đích tại các phòng khám OPC công lập hoặc các doanh nghiệp xã hội. Nếu bạn lựa chọn mua thuốc theo hình thức dịch vụ tự trả phí tại các nhà thuốc lớn hoặc bệnh viện tư, mức giá thường dao động từ 400.000đ đến 800.000đ cho một hộp 30 viên sử dụng trong một tháng.
PrEP có ngăn ngừa được các bệnh khác ngoài HIV không?
Không. Thuốc PrEP chỉ có tác dụng đặc hiệu duy nhất trong việc ngăn chặn virus HIV. Thuốc hoàn toàn không có khả năng bảo vệ bạn trước các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như sùi mào gà, giang mai, lậu, mụn rộp sinh dục hay viêm gan B, C. Đồng thời, PrEP cũng không phải là biện pháp tránh thai. Do đó, các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo nên kết hợp PrEP với việc sử dụng bao cao su để đạt hiệu quả bảo vệ toàn diện nhất.
Mua thuốc PrEP ở đâu?
Bạn có thể tiếp cận nguồn thuốc PrEP chính thống thông qua:
- Các Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh/thành phố.
- Các phòng khám ngoại trú (OPC) đặt tại các trung tâm y tế quận/huyện.
- Các phòng khám của các tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO) hoặc các hệ thống y tế tư nhân được Bộ Y tế cấp phép triển khai PrEP.
Sử dụng thuốc PrEP là một quyết định văn minh và có trách nhiệm để bảo vệ tương lai của chính bản thân và người bạn đồng hành. Hãy biến kiến thức thành hành động để chủ động làm chủ cuộc sống của mình. Nếu bạn cần tìm hiểu sâu hơn về các dòng sản phẩm bổ trợ sức khỏe, nâng cao đề kháng trong quá trình dùng thuốc, hãy đến ngay hiệu thuốc Pharmacity gần nhất để nhận được sự tư vấn tận tâm và chuyên nghiệp từ đội ngũ dược sĩ của chúng tôi.
Nguồn tham khảo:
Cục phòng, chống HIV/AIDS – Bộ Y tế:
https://vaac.gov.vn/chuyen-trang/du-phong-truoc-phoi-nhiem-hiv-prep-bang-uong-mot-vien-thuoc-moi-ngay.html
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.