Sốt xuất huyết Dengue thể não là một biến chứng hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương và đe dọa tính mạng. Các triệu chứng ban đầu đôi khi dễ nhầm lẫn với tình trạng sốt cao thông thường, khiến việc phát hiện và điều trị bị chậm trễ. Nhận biết sớm các dấu hiệu thần kinh bất thường và can thiệp kịp thời là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ tử vong và di chứng lâu dài.
Sốt xuất huyết Dengue thể não là gì?
Sốt xuất huyết Dengue thể não là một dạng tổn thương thần kinh trung ương cấp tính xảy ra trong bối cảnh bệnh nhân đang nhiễm virus Dengue. Khác với thể bệnh thông thường (chủ yếu tổn thương hệ thống mạch máu ngoại vi và huyết học), thể não thể hiện tình trạng virus hoặc các phản ứng miễn dịch thứ phát phá hủy trực tiếp cấu trúc màng não, nhu mô não và các mạch máu nuôi dưỡng não.
Thể bệnh này được xếp vào nhóm biểu hiện nặng của sốt xuất huyết (Severe Dengue). Mặc dù tỷ lệ mắc sốt xuất huyết thể não chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng số các ca nhiễm Dengue, nhưng đây lại là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong nhanh chóng hoặc để lại các di chứng tàn phế nghiêm trọng như liệt chi, sống thực vật, mất ngôn ngữ hoặc sa sút trí tuệ suốt đời.
Rối loạn tri giác, co giật và lơ mơ là những dấu hiệu thần kinh cảnh báo sốt xuất huyết thể não cần cấp cứu khẩn cấp. (Nguồn: Sưu tầm)
Những nguyên nhân dẫn đến sốt xuất huyết Dengue thể não
Cơ chế bệnh sinh dẫn đến sự tổn thương não bộ khi nhiễm virus Dengue vô cùng phức tạp và là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố sinh học:
1. Virus Dengue xâm nhập trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương
Trong một số trường hợp đặc biệt nguy hiểm, virus Dengue có khả năng vượt qua hàng rào máu – não (vốn là lớp màng bảo vệ ngăn chặn các tác nhân ngoại lai xâm nhập vào nhu mô não). Khi đã vượt qua hàng rào này, virus trực tiếp tấn công, nhân lên bên trong các tế bào thần kinh và tế bào đệm, gây ra tình trạng viêm nhiễm, hoại tử tế bào não cục bộ hoặc lan tỏa.
2. Phản ứng miễn dịch bất thường của cơ thể
Khi virus Dengue nhân lên diện rộng, hệ miễn dịch của cơ thể sẽ phản ứng lại một cách quá mức, giải phóng ồ ạt các chất hóa học trung gian gây viêm (được gọi là hiện tượng bão Cytokine). Phá hủy do “bão Cytokine” gây ra tình trạng phù não lan tỏa, làm tăng áp lực nội sọ, bóp nghẹt các mô não lành và làm rối loạn toàn bộ chức năng điều hành của hệ thần kinh trung ương.
3. Giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu làm tăng nguy cơ xuất huyết não
Sự sụt giảm nghiêm trọng số lượng tiểu cầu kết hợp với tổn thương nội mạc mạch máu làm rối loạn hệ thống đông máu toàn thân. Tại não, các mạch máu nhỏ (mao mạch) trở nên giòn và dễ vỡ hơn dưới áp lực dòng máu. Điều này dẫn đến các ổ xuất huyết vi mô hoặc các khối xuất huyết lớn chèn ép nhu mô não, gây đột quỵ xuất huyết não cực kỳ nguy kịch.
4. Ảnh hưởng của bệnh nền và các yếu tố nguy cơ cá nhân
Những bệnh nhân có sẵn các tổn thương mạch máu hoặc bệnh lý nền mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, suy gan, suy thận, hoặc trẻ em dưới 5 tuổi và người già có hệ miễn dịch suy yếu là những đối tượng có nguy cơ cao nhất tiến triển thành thể não khi mắc sốt xuất huyết. Việc nhiễm lại chủng virus Dengue lần thứ 2 (tái nhiễm với type virus khác chủng cũ) cũng kích hoạt phản ứng miễn dịch chéo nguy hiểm hơn, làm tăng khả năng tổn thương não.
Dấu hiệu nhận biết sốt xuất huyết Dengue thể não
Biến chứng thể não có thể xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh (trùng với giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết). Việc nhận biết sớm các dấu hiệu thần kinh có ý nghĩa quyết định mạng sống của người bệnh.
1. Các triệu chứng khởi phát
Ở những ngày đầu, bệnh nhân cũng có các triệu chứng như một ca sốt xuất huyết thông thường: Sốt cao đột ngột từ 39 – 40°C, uống thuốc hạ sốt paracetamol rất ít đáp ứng, đau đầu dữ dội vùng trán và hốc mắt, mệt mỏi rã rời, buồn nôn hoặc nôn mửa liên tục.
2. Những biểu hiện thần kinh điển hình
Khi virus bắt đầu tác động sâu vào não bộ, các triệu chứng thần kinh sẽ bộc lộ rõ rệt và chuyển biến nhanh:
- Rối loạn tri giác: Bệnh nhân bắt đầu lờ đờ, ngủ gà, lơ mơ, gọi hỏi đáp ứng chậm hoặc không chính xác. Ở trạng thái kích thích, họ có thể la hét, vật vã, hốt hoảng, ảo giác hoặc rơi vào trạng thái hôn mê sâu.
- Co giật: Xuất hiện các cơn co giật cục bộ (giật một bên tay, chân, cơ mặt) hoặc co giật toàn thân (trợn mắt, sùi bọt mép, co cứng toàn thân). Cơn co giật ở thể não thường kéo dài và lặp đi lặp lại liên tục.
- Dấu hiệu màng não: Bệnh nhân có biểu hiện cứng gáy (không thể cúi đầu cằm chạm ngực), sợ ánh sáng nồng nặc, đau đầu tăng lên dữ dội khi có tiếng động hoặc ánh sáng mạnh.
3. Các dấu hiệu nặng cần đặc biệt lưu ý
Nếu không được can thiệp, áp lực nội sọ tăng cao sẽ dẫn đến hiện tượng tụt kẹt não với các biểu hiện: Đồng tử hai bên giãn to hoặc không đều nhau, mất phản xạ với ánh sáng; nhịp thở trở nên rối loạn (lúc nhanh nông, lúc ngưng thở dài); huyết áp tăng vọt sau đó tụt sâu, mạch chậm dần. Đây là những dấu hiệu cận kề tử vong.
Biến chứng nguy hiểm của sốt xuất huyết Dengue thể não
Sốt xuất huyết thể não không chỉ đơn thuần là tình trạng viêm mà nó kích hoạt chuỗi biến chứng phá hủy hệ thần kinh đa tầng:
1. Bệnh não liên quan đến sốt xuất huyết Dengue
Đây là tình trạng rối loạn chức năng não lan tỏa do hậu quả của các tổn thương hệ thống như: Suy gan cấp (hội chứng não gan), suy thận cấp gây tích tụ độc chất urea trong máu, thiếu oxy não do sốc giảm thể tích tuần hoàn kéo dài, hoặc rối loạn điện giải nặng (đặc biệt là hạ natri máu nặng). Do não bị ngộ độc bởi môi trường nội sinh, bệnh nhân sẽ rơi vào hôn mê sâu.
2. Viêm não do virus Dengue
Xảy ra khi virus Dengue trực tiếp nhân lên và phá hủy nhu mô não. Biến chứng này gây ra các ổ viêm mủ, hoại tử tổ chức não khu trú. Người bệnh vượt qua được giai đoạn này thường phải chịu các di chứng thần kinh khu trú nặng nề như liệt nửa người, liệt các dây thần kinh sọ não gây méo miệng, nuốt sặc, sụp mi mắt.
3. Biến chứng tại mắt
Tổn thương thần kinh và mạch máu do thể não có thể lan rộng đến dây thần kinh thị giác và võng mạc. Bệnh nhân có thể gặp biến chứng viêm gai thị nén, xuất huyết võng mạc, mờ mắt đột ngột, thậm chí dẫn đến mù lòa vĩnh viễn nếu áp lực nội sọ chèn ép nguồn máu nuôi dưỡng mắt quá lâu.
4. Đột quỵ liên quan đến sốt xuất huyết
Hiện tượng rối loạn đông máu kết hợp tăng tính thấm thành mạch có thể gây ra cả hai thể đột quỵ: Đột quỵ xuất huyết não (vỡ mạch máu gây tràn máu nội sọ) và Đột quỵ nhồi máu não (hình thành các cục máu đông vi mạch làm tắc nghẽn dòng máu nuôi não). Cả hai thể này đều khiến các vùng não bị chết hoại tử trên diện rộng.
5. Các hội chứng thần kinh do đáp ứng miễn dịch
Sau khi đã hết sốt hoặc ở giai đoạn phục hồi, hệ miễn dịch bị rối loạn có thể quay sang tấn công chính bao myelin bảo vệ dây thần kinh của cơ thể, dẫn đến các hội chứng nguy hiểm như: Hội chứng Guillain-Barré (liệt rễ dây thần kinh tiến triển ngược dòng từ chân lên đến cơ hô hấp gây liệt cơ thở), hoặc Viêm tủy cắt ngang gây liệt hoàn toàn hai chân và mất kiểm soát đại tiểu tiện.
6. Biến chứng thần kinh – cơ
Bệnh nhân có thể đối mặt với tình trạng viêm cơ nặng, tiêu cơ vân cấp do virus tấn công vào tế bào cơ. Sợi cơ bị hủy giải giải phóng lượng lớn Myoglobin vào máu, làm bít tắc các ống thận, dẫn đến suy thận cấp và làm trầm trọng thêm tình trạng phù não.
Xuất huyết não và tổn thương thần kinh trung ương là những biến chứng ác tính có tỷ lệ tử vong rất cao. (Nguồn: Sưu tầm)
Chẩn đoán sốt xuất huyết Dengue thể não như thế nào?
Để xác định một bệnh nhân bị sốt xuất huyết thể não, các bác sĩ phải thực hiện một quy trình chẩn đoán toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa lâm sàng và cận lâm sàng chuyên sâu:
- Xét nghiệm máu xác định virus: Thực hiện test nhanh tìm kháng nguyên NS1 (giai đoạn đầu) hoặc xét nghiệm kháng thể IgM/IgG (giai đoạn sau) để khẳng định bệnh nhân đang mắc sốt xuất huyết. Đồng thời tổng phân tích tế bào máu để đánh giá mức độ sụt giảm tiểu cầu và mức độ cô đặc máu (chỉ số Hematocrit).
- Chọc dò tủy sống (Chọc dịch não tủy): Bác sĩ sẽ dùng một cây kim chuyên dụng lấy một lượng nhỏ dịch não tủy từ cột sống thắt lưng để xét nghiệm. Trong sốt xuất huyết thể não, dịch não tủy thường trong hoặc có màu vàng chanh, áp lực tăng, protein tăng nhẹ. Đặc biệt, phương pháp PCR dịch não tủy có thể phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền (ARN) của virus Dengue trong dịch não tủy.
- Chẩn đoán hình ảnh học (Chụp MRI hoặc CT-Scanner não): Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não giúp bác sĩ quan sát rõ ràng các tổn thương thực thể như các vùng phù não lan tỏa, các ổ xuất huyết não, nhồi máu não hoặc tổn thương vùng đồi thị, thân não, từ đó phân biệt với các bệnh lý thần kinh khác.
- Điện não đồ (EEG): Giúp ghi lại các sóng điện não bất thường, phát hiện các ổ phóng điện kịch phát gây co giật ngầm, ngay cả khi bệnh nhân đang trong trạng thái hôn mê không bộc lộ co giật ra bên ngoài.
Phương pháp điều trị sốt xuất huyết Dengue thể não
Bệnh nhân sốt xuất huyết thể não bắt buộc phải được điều trị nội trú tại khoa Hồi sức tích cực (ICU). Phác đồ điều trị hoàn toàn là sự phối hợp giữa hồi sức tích cực đa cơ quan và kiểm soát chặt chẽ các triệu chứng thần kinh:
1. Điều trị hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng
- Đảm bảo thông thoáng đường thở: Bệnh nhân lơ mơ hoặc hôn mê có nguy cơ cao bị tụt lưỡi hoặc sặc đờm dãi vào phổi. Bác sĩ sẽ cho thở oxy qua mask, hoặc tiến hành đặt ống nội khí quản, thở máy hỗ trợ nếu bệnh nhân có suy hô hấp hoặc hôn mê sâu nhằm bảo vệ tế bào não không bị thiếu oxy.
- Cắt cơn co giật nhanh chóng: Sử dụng các thuốc chống co giật truyền tĩnh mạch liều lượng chuẩn xác (như Diazepam, Phenobarbital hoặc Midazolam) để dập tắt các cơn co giật liên tục, ngăn chặn tình trạng co giật làm tăng tiêu thụ oxy não và gây tổn thương não thêm.
- Chống phù não và giảm áp lực nội sọ: Sử dụng các dung dịch ưu trương đường truyền tĩnh mạch như Mannitol 20% hoặc dung dịch muối ưu trương NaCl 3% để kéo nước từ nhu mô não đang bị phù nề quay trở lại lòng mạch, từ đó giải xẹp não và hạ áp lực bên trong hộp sọ.
2. Điều trị nguyên nhân và các biện pháp chuyên sâu
- Bù dịch kiểm soát nghiêm ngặt: Khác với sốt xuất huyết thông thường cần truyền dịch lượng lớn khi có thoát huyết tương, đối với thể não, việc truyền dịch phải cực kỳ nhỏ giọt và tính toán đến từng mililit. Truyền quá nhiều dịch sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng phù não; truyền quá ít sẽ gây tụt huyết áp và thiếu máu nuôi não.
- Truyền khối tiểu cầu và chế phẩm máu: Khi tiểu cầu giảm xuống mức nguy hiểm (dưới 20.000/mm^3) kèm theo có xu hướng xuất huyết não, bệnh nhân sẽ được chỉ định truyền khối tiểu cầu cấp cứu, kết hợp truyền huyết tương tươi đông lạnh để phục hồi chức năng đông máu, ngăn chặn khối xuất huyết lan rộng.
- Hỗ trợ chức năng gan thận: Nếu có suy gan, suy thận cấp, bệnh nhân cần được lọc máu liên tục (CRRT) để loại bỏ các độc chất cytokine và các sản phẩm chuyển hóa độc hại ra khỏi cơ thể, bảo vệ tế bào não khỏi bị ngộ độc.
Cách phòng ngừa sốt xuất huyết Dengue thể não hiệu quả
Vì thể não là một biến chứng ác tính không thể dự đoán trước được ở từng cá nhân, cách bảo vệ bản thân và gia đình tốt nhất chính là phòng ngừa triệt để không để mắc sốt xuất huyết và quản lý bệnh thật tốt ngay từ đầu:
- Diệt muỗi và lăng quăng (bọ gậy): Muỗi vằn chỉ đẻ trứng ở các vùng nước sạch đọng. Hãy dọn dẹp tất cả các dụng cụ chứa nước phế thải xung quanh nhà (vỏ hộp, lốp xe cũ, gáo dừa), thay nước bình hoa mỗi ngày, thả cá diệt lăng quăng vào các bể chứa nước lớn.
- Phòng chống muỗi đốt tuyệt đối: Luôn ngủ màn kể cả ban ngày. Mặc quần áo dài tay, sử dụng kem hoặc xịt đuổi muỗi lên các vùng da hở. Dùng rèm che muỗi ở các cửa sổ và phun hóa chất diệt muỗi định kỳ theo hướng dẫn của ngành y tế.
- Theo dõi và nhập viện kịp thời: Khi bản thân hoặc người thân bị sốt cao đột ngột, tuyệt đối không tự ý ra hiệu thuốc mua các thuốc hạ sốt nhóm Aspirin hay Ibuprofen về uống. Hãy đi khám tại các cơ sở y tế để được làm xét nghiệm chẩn đoán. Khi có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào như lờ đờ, đau bụng, nôn ói nhiều hoặc có biểu hiện lơ mơ, phải lập tức đến bệnh viện ngay lập tức để được xử lý, ngăn chặn biến chứng thể não từ sớm.
Sốt xuất huyết Dengue thể não là một cấp cứu nội khoa đặc biệt nguy hiểm với diễn tiến nhanh chóng đến tử vong. Nhận biết sớm các triệu chứng rối loạn tri giác, co giật dù là nhỏ nhất và đưa người bệnh đến các trung tâm y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu chính là chìa khóa duy nhất giúp giành giật lại sự sống và hạn chế tối đa các di chứng não bộ nặng nề cho bệnh nhân.
Nguồn tham khảo
PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4025291/
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.