Phân độ bệnh não gan: Các mức độ, dấu hiệu và cách điều trị
Bệnh não gan là hội chứng rối loạn thần kinh trung ương hệ quả từ tình trạng suy giảm chức năng khử độc của gan, dẫn đến tích tụ các độc tố nội sinh, đặc biệt là amoniac. Sự thẩm thấu các chất này qua hàng rào máu não gây phù tế bào sao và rối loạn dẫn truyền. Phân độ theo tiêu chuẩn West Haven giúp xác định mức độ nguy kịch để thiết lập liệu trình hạ amoniac và can thiệp hồi sức kịp thời.
Bệnh não gan là gì?
Bệnh não gan, hay còn được gọi là hôn mê gan, là một hội chứng rối loạn thần kinh và tâm thần xảy ra ở những người có bệnh lý gan nặng như xơ gan giai đoạn cuối hoặc suy gan cấp tính. Về mặt sinh lý bệnh, khi chức năng gan suy giảm hoặc có sự hình thành các vòng nối thông cửa – chủ, gan không thể chuyển hóa amoniac (NH3) – một sản phẩm phụ từ quá trình phân hủy protein trong ruột – thành urê để thải ra ngoài qua nước tiểu. Amoniac tích tụ trong máu vượt quá ngưỡng cho phép sẽ vượt qua hàng rào máu não, gây phù tế bào thần kinh đệm và làm rối loạn dẫn truyền thần kinh. Hệ quả là người bệnh sẽ trải qua sự suy giảm dần dần về nhận thức, thay đổi tính cách, rối loạn hành vi và cuối cùng là mất ý thức hoàn toàn. Điểm đặc trưng của hội chứng này là tính chất dao động và có khả năng phục hồi nếu nguyên nhân gây bệnh được kiểm soát tốt và nồng độ độc tố trong máu được hạ thấp kịp thời.
Các mức phân độ bệnh não gan
Để đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh não gan trên lâm sàng, y học thế giới thường sử dụng thang điểm West Haven. Đây là tiêu chuẩn vàng giúp phân loại người bệnh vào các nhóm từ nhẹ đến nặng dựa trên các biến đổi về trạng thái tâm thần và khả năng vận động.
- Giai đoạn tối thiểu (Bệnh não gan tiềm ẩn): Ở mức độ này, các dấu hiệu lâm sàng hầu như không thể quan sát được bằng mắt thường. Người bệnh vẫn tỉnh táo, giao tiếp bình thường nhưng có sự suy giảm nhẹ trong các bài kiểm tra tâm lý vận động như khả năng tập trung, tính toán nhanh hoặc phối hợp tay mắt tinh vi. Thường thì giai đoạn này chỉ được phát hiện thông qua các bài test chuyên biệt trên máy tính hoặc giấy bút.
- Độ 1: Đây là giai đoạn bắt đầu có những thay đổi nhẹ về tâm thần. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng rối loạn giấc ngủ (ban ngày ngủ bù, ban đêm thức), giảm khả năng chú ý và thay đổi tâm trạng như dễ cáu gắt hoặc hưng phấn quá mức. Một dấu hiệu nhận biết quan trọng ở độ 1 là sự suy giảm khả năng thực hiện các phép tính đơn giản hoặc viết chữ không được ngay ngắn như trước.
- Độ 2: Các triệu chứng trở nên rõ ràng hơn với tình trạng lơ mơ, ngủ gà nhưng vẫn có thể đánh thức được. Người bệnh bắt đầu mất phương hướng về thời gian (không nhớ rõ ngày tháng), có những hành vi không phù hợp với hoàn cảnh và thay đổi tính cách rõ rệt. Về mặt vận động, dấu hiệu “run vỗ cánh” (asterixis) – tình trạng tay run rẩy khi duỗi thẳng cổ tay – xuất hiện đặc trưng ở giai đoạn này.
- Độ 3: Đây là mức độ nặng, người bệnh rơi vào tình trạng ngủ lịm, mất phương hướng hoàn toàn về không gian và thời gian. Mặc dù vẫn có thể đáp ứng với các kích thích bằng lời nói to hoặc kích thích đau, nhưng ngôn ngữ của người bệnh trở nên lộn xộn, không mạch lạc. Tình trạng run vỗ cánh biểu hiện rất rõ ràng và người bệnh thường xuyên trong trạng thái lú lẫn nghiêm trọng.
- Độ 4: Giai đoạn cuối cùng và nguy kịch nhất, người bệnh rơi vào trạng thái hôn mê sâu, không còn phản ứng với các kích thích đau hay lời nói. Lúc này, nguy cơ tử vong là cực kỳ cao do phù não và suy đa tạng.
Phân độ bệnh não gan theo thang điểm West Haven giúp bác sĩ đánh giá chính xác mức độ nhiễm độc thần kinh (Nguồn: Sưu tầm)
Các dấu hiệu cảnh báo bệnh não gan tiến triển nặng
Sự chuyển độ trong bệnh não gan có thể diễn ra rất nhanh, đôi khi chỉ trong vòng vài giờ nếu có các yếu tố thúc đẩy như nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa hoặc mất nước. Việc theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo sau đây là cực kỳ quan trọng đối với người nhà bệnh nhân gan:
- Thay đổi nhịp sinh học: Nếu người bệnh đột nhiên thức trắng đêm và ngủ li bì vào ban ngày, đây thường là dấu hiệu khởi đầu sớm nhất. Đừng chủ quan cho rằng đó chỉ là sự mất ngủ thông thường của người già hay người bệnh.
- Hơi thở có mùi đặc trưng: Mùi “hơi thở của gan” (foetor hepaticus) – một mùi ngọt nồng đặc trưng như mùi trái cây thối hoặc mùi mốc – là dấu hiệu cho thấy gan đang suy yếu nghiêm trọng và các chất độc đang tích tụ nồng độ cao trong máu.
- Run vỗ cánh (Asterixis): Khi bảo người bệnh đưa hai tay ra phía trước, lòng bàn tay hướng về phía trước như động tác ngăn cản, nếu bàn tay có những nhịp gập lên xuống không tự chủ như cánh chim vỗ, đó là bằng chứng của việc hệ thần kinh đã bị tổn thương do nhiễm độc.
- Thay đổi chữ viết và khả năng vẽ: Việc không thể vẽ lại một hình ngôi sao đơn giản hay chữ viết trở nên nguệch ngoạc, to nhỏ bất thường là những cảnh báo sớm về sự suy giảm chức năng não bộ do gan.
- Rối loạn hành vi và ngôn ngữ: Người bệnh bỗng nhiên trở nên thô lỗ, nói tục, ăn mặc hớ hênh hoặc đi vệ sinh không đúng nơi quy định. Ngôn ngữ bắt đầu trở nên chậm chạp, lí nhí hoặc lặp đi lặp lại những câu vô nghĩa.
Run tay và thay đổi hành vi là những tín hiệu cảnh báo bệnh não gan đang chuyển sang giai đoạn nặng (Nguồn: Sưu tầm)
Phương pháp điều trị bệnh não gan theo từng mức độ
Nguyên tắc vàng trong điều trị bệnh não gan là phối hợp giữa việc loại bỏ các yếu tố thúc đẩy và giảm nồng độ amoniac trong máu bằng mọi cách có thể.
Ở mức độ nhẹ (Độ 1 và 2), điều trị chủ yếu tập trung vào việc làm sạch đường ruột để giảm nguồn sản sinh amoniac. Lactulose là thuốc lựa chọn hàng đầu, có tác dụng nhuận tràng, làm thay đổi pH đường ruột sang môi trường axit, từ đó ngăn chặn sự hấp thụ amoniac vào máu và đào thải chúng qua phân. Mục tiêu là duy trì cho người bệnh đi ngoài từ 2 đến 3 lần phân mềm mỗi ngày. Bên cạnh đó, các loại kháng sinh đường ruột không hấp thụ vào máu như Rifaximin được sử dụng để tiêu diệt các vi khuẩn sinh amoniac trong lòng ruột, giúp kiểm soát triệu chứng một cách hiệu quả và bền vững.
Ở mức độ nặng (Độ 3 và 4), bệnh nhân cần được hồi sức tích cực tại các đơn vị ICU. Ngoài việc tiếp tục sử dụng Lactulose qua ống thông dạ dày hoặc thụt tháo đại tràng, các bác sĩ sẽ sử dụng thuốc truyền tĩnh mạch hỗ trợ chuyển hóa amoniac như LOLA (L-ornithine L-aspartate) giúp gan và cơ bắp xử lý amoniac tốt hơn. Bảo vệ đường thở bằng cách đặt ống nội khí quản được thực hiện ở bệnh nhân hôn mê độ 4 để ngăn ngừa hít sặc và suy hô hấp.
Đặc biệt, việc tìm và điều trị các yếu tố thúc đẩy đóng vai trò then chốt. Nếu người bệnh bị xuất huyết tiêu hóa, cần được cầm máu ngay lập tức vì máu trong đường ruột là nguồn đạm khổng lồ chuyển hóa thành amoniac. Nếu có nhiễm trùng, cần dùng kháng sinh mạnh. Nếu do mất nước hoặc dùng thuốc lợi tiểu quá liều, cần được bù dịch và điện giải kịp thời.
Về chế độ dinh dưỡng, quan niệm cũ cho rằng phải kiêng hoàn toàn chất đạm (protein) ở người bệnh não gan là một sai lầm nguy hiểm. Việc thiếu đạm sẽ khiến cơ bắp bị teo đi – nơi duy nhất ngoài gan có thể giúp xử lý amoniac – làm bệnh tình trầm trọng hơn. Thay vào đó, người bệnh nên được ăn lượng đạm vừa phải (ưu tiên đạm thực vật từ đậu, đỗ hoặc đạm sữa) chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày để cơ thể dễ hấp thụ và không làm tăng vọt nồng độ amoniac trong máu.
Chăm sóc bệnh nhân não gan đòi hỏi sự kiên trì trong việc kiểm soát chế độ dinh dưỡng và đào thải độc tố (Nguồn: Sưu tầm)
Cuối cùng, đối với những bệnh nhân não gan tái phát nhiều lần mặc dù đã điều trị tối ưu, ghép gan là lựa chọn duy nhất mang lại cơ hội sống và phục hồi chức năng thần kinh hoàn toàn. Ghép gan không chỉ thay thế lá gan đã hỏng mà còn loại bỏ tận gốc căn nguyên gây ra sự nhiễm độc não.
Quản trị bệnh não gan đòi hỏi sự phối hợp giữa giám sát lâm sàng và điều chỉnh nồng độ amoniac máu thông qua các tác nhân thẩm thấu hoặc kháng sinh đường ruột. Việc nhận diện sớm các rối loạn vận động và tâm thần theo thang West Haven giúp tối ưu hóa thời điểm can thiệp, ngăn chặn tổn thương não không hồi phục. Đây là yếu tố quyết định để cải thiện tỷ lệ sống sót và ổn định chức năng thần kinh cho bệnh nhân xơ gan.
Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.
Nguồn tham khảo: Tổng hợp
MEDLATEC:
https://medlatec.vn/tin-tuc/phan-do-benh-nao-gan-cach-nhan-biet-va-y-nghia-tung-giai-doan
Long Châu:
https://tiemchunglongchau.com.vn/kien-thuc-tiem-chung/phan-do-benh-nao-gan-cac-muc-do-dau-hieu-va-y-nghia-trong-theo-doi-dieu-tri