Đơn Kim: Công dụng đối với sức khỏe và cách dùng cần lưu ý

13

Đơn kim là dược liệu quý với nhiều công dụng, bao gồm thanh nhiệt, giải độc, điều trị sốt, viêm họng và nhiều bệnh lý khác. Thành phần hóa học phong phú của Đơn kim mang lại các hoạt tính sinh học đặc trưng, giúp chống lại ký sinh trùng, vi khuẩn, virus và các bệnh lý khác. Để sử dụng Đơn kim một cách hiệu quả và an toàn, cần lưu ý về liều dùng, cách dùng và các tương tác có thể xảy ra.

Tìm hiểu chung về Đơn Kim

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Đơn kim.
• Tên gọi khác: Đơn buốt, quỷ châm thảo, manh tràng thảo, tử tô hoang, rau bộ binh, cúc áo.
• Danh pháp khoa học: Bidens pilosa L., thuộc họ Cúc – Asteraceae.

Đặc điểm tự nhiên

• Đơn kim là thảo dược sống lâu năm, thân thảo với chiều cao phát triển đạt 0,5 – 1m. Thân cành có tính cứng chắc, bề mặt nhẵn với các khía rõ rệt. Lá sắp xếp đối xứng, cấu trúc gồm 3 lá chét có hình mác hoặc trái xoan, kích thước khoảng 2 – 4cm dài và 1 – 2cm rộng, phần gốc lá hẹp dần, đầu nhọn, lề lá có răng cưa tiêu biểu, cả hai mặt lá đều nhẵn.
• Cụm hoa mọc ở vị trí kẽ lá và phần ngọn cành, hình thành thành đầu hoa đơn độc hoặc xếp thành từng cặp, hình dáng gần cầu, đường kính 0,6 – 1,5cm; lá bắc có dạng thuôn và vảy, bề mặt có lông; hoa ngoài không sinh sản được, xếp một hàng với cánh hoa bất thụ hình lưỡi màu trắng; hoa trong có khả năng sinh sản, hình ống, màu vàng; cánh hoa bất thụ chia thành 3 thùy nhỏ ở phần đầu; 4 – 5 nhị hoa, co thắt tại gốc và có tai nhỏ; bầu hoa bất thụ teo nhỏ, còn bầu hoa hữu thụ phát triển gấp 2 – 3 lần.
• Quả bế, hình thoi, có 2 – 3 sừng nhô ra ở phần đầu quả giống như những gai nhỏ, khi chín chuyển sang màu đen.
• Ngoài loài chủ yếu, một biến dạng có lá chia 5 thùy (Bidens bipinnata L.) cũng được ghi nhận sử dụng trong một số trường hợp.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Loài cây này mọc tự nhiên ở các khu bãi hoang, ven bờ nương rẫy, quanh các khu làng bản, ven đường giao thông, vệ đường bộ, từ những vùng thấp cho đến độ cao 1600m. Chu kỳ ra hoa và kết quả diễn ra trong hai giai đoạn: tháng 3 – 5 và tháng 8 – 10.
• Tại Việt Nam, loài này phân bố rộng rãi từ các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, kéo dài đến các tỉnh vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Ngoài phạm vi Việt Nam, Đơn kim còn xuất hiện rộng rãi ở các khu vực nhiệt đới toàn cầu, bao gồm vùng Nam Á, đảo Hải Nam và các tỉnh phía Nam Trung Quốc.
• Đơn kim là loài cây có tốc độ sinh trưởng nhanh chóng, yêu cầu ánh sáng cao và ưa môi trường ẩm ướt, thường hình thành những quần thể dày đặc trên các mảnh đất sau nương rẫy. Hạt cây nảy mầm vào cuối mùa xuân (khoảng tháng 4), sinh trưởng sôi động trong mùa hè, sau đó ra quả dồi dào rồi tàn lụi vào giữa mùa thu. Ở những vùng địa hình núi cao, do thời gian mọc chậm hơn nên giai đoạn tàn lụi cũng kéo dài hơn so với cây ở các vùng bằng phẳng. Quả Đơn kim có nhiều gai nhỏ, cơ chế phát tán qua việc bám vào lông động vật và quần áo con người, chính vì vậy loài này được gọi là cây đi theo người.
• Việc thu hái có thể tiến hành trong mùa hè, cắt toàn bộ phần trên mặt đất (loại bỏ rễ), rửa sạch bề mặt, có thể sử dụng tươi hoặc phơi khô bảo quản.

Bộ phận sử dụng

• Toàn bộ phần cây trên mặt đất (Herba Bidentis Pilosae) được vận dụng làm dược liệu, tên gọi trong y học cổ truyền Trung Quốc là Tam diệp quỷ châm thảo. Ngoài ra, một số địa phương còn sử dụng hoa phơi khô để ngâm rượu.

Thành phần hóa học

• Phần trên dưới đất của Đơn kim chứa khoảng trên 300 chất hóa học đa dạng, bao gồm các nhóm polyacetylen, flavonoid, triterpen và một lượng nhỏ tinh dầu — những thành phần này đóng vai trò chính trong việc biểu hiện các hoạt tính sinh học đặc trưng của loài thực vật này. Bên cạnh đó, mô tươi của Đơn kim còn tích tụ nhiều loại protein, các vitamin đa chủng và các nguyên tố vi lượng thiết yếu cho cơ thể con người. Nhờ thành phần dinh dưỡng phong phú này, Đơn kim được công nhận và sử dụng như một loại thực phẩm bổ dưỡng ở một số nước trên thế giới.

Công dụng của Đơn Kim

Theo y học cổ truyền

• Trong y học cổ truyền, Đơn kim được ghi nhận có vị đắng, tính mát. Dược liệu này phát huy công năng thanh nhiệt giải độc, chỉ tả, khu ứ hoạt huyết. Lâm sàng, Đơn kim được áp dụng rộng rãi để điều trị cảm mạo, sốt, viêm họng, viêm dạ dày – ruột, đầy hơi, thấp khớp – đau khớp, sốt rét, trĩ, ngứa. Khi dùng ngoài, dược liệu giúp trị viêm da mủ, vết cắn độc từ rắn và sâu bọ, cũng như các chấn thương từ té ngã. Lá được giã nát dùng đắp để giảm đau mắt. Cụm hoa ngâm rượu có thể ngậm để chữa đau răng.

Theo y học hiện đại

Tác dụng kháng ký sinh trùng sốt rét

• Các kết quả nghiên cứu in vitro chứng minh rằng dịch chiết Đơn kim sở hữu khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình phát triển của Plasmodium falciparum — ký sinh trùng chủ yếu gây bệnh sốt rét nặng — trong hồng cầu người. Điều đáng chú ý là các quần thể Đơn kim mọc hoang dã biểu hiện hiệu lực ức chế ký sinh trùng này vượt trội hơn so với các giống được canh tác.
• Đơn kim thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đáng kể, đặc biệt có tác dụng mạnh đối với các chủng vi khuẩn Gram dương như Bacillus cereus, Escherichia coli và Staphylococcus aureus, với khả năng kháng khuẩn vượt hơn kháng sinh gentamycin trong các mô hình thử nghiệm in vitro. Tuy nhiên, hiệu quả ức chế các chủng vi khuẩn Gram âm của dược liệu này tương đối hạn chế.
• Một số hoạt chất được tách chiết từ Đơn kim đã thể hiện khả năng ức chế quá trình xâm nhập của nhiều loại virus nguy hiểm vào tế bào, bao gồm HIV — tác nhân gây suy giảm miễn dịch, HSV — virus gây bệnh herpes và virus SARS.

Tác dụng chống khối u

• Các mô phỏng in vitro và trên động vật thí nghiệm đã làm sáng tỏ tiềm năng chống khối u của Đơn kim. Trên mô hình chuột được cấy ghép ung thư thực quản, dịch chiết Đơn kim làm chậm sự phát triển của khối u. Cơ chế tác dụng liên quan đến khả năng ức chế tân sinh mạch máu, từ đó hạn chế sự tăng sinh của các tế bào ung thư.

Tác dụng đối với bệnh đái tháo đường

• Đái tháo đường là rối loạn chuyển hóa được đặc trưng bởi tăng nồng độ glucose máu. Trong thực hành y học dân tộc của nhiều nước, Đơn kim được sử dụng để điều trị bệnh này. Các nghiên cứu dược lý hiện đại chỉ ra rằng Đơn kim có khả năng hạ đường huyết ở chuột có nồng độ glucose máu bình thường hoặc tăng nhẹ, thông qua cơ chế tăng cường sản xuất insulin tại các tế bào beta tuyến tụy và bảo vệ các tế bào nội tiết của tuyến này.

Tác dụng đối với bệnh tăng huyết áp

• Trong các hệ thống y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, Đơn kim được sử dụng để quản lý tăng huyết áp. Các công trình nghiên cứu lâm sàng tiền lâm sàng cho thấy dịch chiết lá Đơn kim có khả năng giảm huyết áp mà không gây ảnh hưởng đến nhịp độ co bóp của cơ tim. Hiệu quả hạ áp của Đơn kim được xác nhận trên cả hai mô hình tăng huyết áp nguyên phát và tăng huyết áp do chế độ ăn giàu muối ở chuột. Bên cạnh đó, dược liệu còn có khả năng giảm co thắt mạch máu bằng cách ức chế co cơ nội mô mạch máu.
• Dị ứng là một phản ứng sinh lý xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với chất gây dị ứng. Các chất gây dị ứng này kích thích tế bào mast tiết ra mediator hóa học là histamin. Khi histamin được giải phóng vào dòng máu, nó gây ra các biểu hiện dị ứng như ngứa, nổi ban. Đơn kim có thể làm giảm các triệu chứng này bằng cơ chế ức chế sự giải phóng histamin từ các tế bào mast.

Tác dụng chống oxy hóa

• Các gốc tự do hình thành từ các quá trình oxy hóa sinh học trong cơ thể là nguyên nhân chính gây tổn thương các bào quan, phá vỡ cấu trúc tế bào, dẫn đến lão hóa và các bệnh lý khác nhau ở con người. Các kết quả nghiên cứu dược lý cho thấy dịch chiết Đơn kim thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rất mạnh trên các mô hình bắt gốc tự do trong điều kiện in vitro.

Tác dụng kháng viêm

• Phản ứng viêm có mối liên hệ với nhiều tình trạng bệnh lý ở con người và là một đáp ứng sinh học phức tạp của mô đối với các yếu tố gây hại như các tác nhân nhiễm trùng, tế bào bị tổn thương và các chất kích thích. Đơn kim có khả năng làm giảm đáp ứng viêm thông qua nhiều con đường sinh lý, bao gồm ức chế sự tăng sinh của các trung gian hóa học gây viêm, giảm sản xuất prostaglandin và ức chế sản xuất nitrit oxid.

Liều dùng và cách dùng Đơn Kim

• Mức liều dùng tiêu chuẩn trong lâm sàng dao động từ 4 – 16g dạo dược phơi khô dùng sắc nước, với mức tối đa có thể điều chỉnh lên 16 – 20g dạo dược khô hoặc 60 – 80g dạo dược tươi tùy theo tình trạng bệnh. Khi áp dụng ngoài da, không có giới hạn liều lượng cụ thể.

Bài thuốc kinh nghiệm

Chữa viêm họng do lạnh

• Kết hợp Đơn kim, Kim ngân hoa, Sài đất, lá Húng chanh, Cam thảo đất, mỗi vị 10 – 15g, sắc nước và uống một thang mỗi ngày, duy trì trong vòng 5 – 7 ngày.
• Đơn kim, Lấu mỗi vị 30g, Ngũ trảo, lá Gai mèo mỗi vị 15g, Bạc hà 3g, sắc nước uống.

Chữa đau nhức do phong thấp

• Đơn kim 30 – 60g sắc lấy nước uống, duy trì sử dụng trong khoảng 10 – 15 ngày.

Chữa chấn thương phần mềm nhẹ, huyết ứ, sưng đau nhức

• Toàn cây Đơn kim loại bỏ rễ, lá cây Đại, mỗi thứ 10 – 15g, giã thành bột mịn, đắp trực tiếp vào vị trí tổn thương, lặp lại 1 – 3 lần mỗi ngày.

Chữa đau răng, sâu răng

• Toàn cây Đơn kim bỏ rễ, rửa sạch kỹ rồi trộn với một ít muối, giã nhỏ và đặt vào vị trí đau. Hoặc lấy hoa Đơn kim phơi khô 50g, rửa sạch, ngâm trong 250ml rượu trắng, ngậm trong khoang miệng một thời gian rồi nhổ bỏ.

Chữa mẩn ngứa do dị ứng thời tiết

• Đơn kim 100 – 200g nấu thành nước tắm, đồng thời lấy bã chà xát kỹ lên các vùng da bị tổn thương.

Chữa viêm ruột thừa cấp (Không tự ý sử dụng bài thuốc này)

• Đơn kim 60 – 120g sắc lấy nước, chia thành 4 lần uống trong suốt ngày.

Lưu ý khi dùng Đơn Kim

• Cây Đơn kim thường sinh trưởng hoang dã ở nhiều vùng, bao gồm cả những khu vực có mức độ ô nhiễm, do đó cần kiểm tra nguồn gốc và chất lượng dược liệu thô rất kỹ lưỡng trước khi áp dụng.
• Các hợp chất hoạt tính tồn tại trong lá Đơn kim có khả năng gây kích ứng hoặc tổn thương da khi tiếp xúc trực tiếp với tia nắng mặt trời, vì vậy cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa trong quá trình thu hái và xử lý dược liệu.
• Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú.
• Cần theo dõi sát sao khi sử dụng ở những người có tình trạng Tỳ Vị hư hàn.
• Dù Đơn kim là dược liệu từ thiên nhiên dễ tìm kiếm, nhưng tính chất hàn lạnh của nó có nguy cơ gây suy giảm chức năng tiêu hóa nếu sử dụng với liều cao hoặc kéo dài. Những người có vấn đề về hệ tiêu hóa như chướng bụng, tiêu chảy không nên tự ý áp dụng bài thuốc kinh nghiệm mà cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền trước khi dùng Đơn kim như một phương pháp điều trị.

Nguồn tham khảo

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập 1 – Viện dược liệu

Cây cỏ Việt Nam – Tập 1 – Võ Văn Chi

Từ điển cây thuốc Việt Nam – Võ Văn Chi

Xuan TD, Khanh TD. Chemistry and pharmacology of Bidens pilosa: an overview. J Pharm Investig. 2016;46(2):91-132. doi: 10.1007/s40005-016-0231-6. Epub 2016 Mar 30. PMID: 32226639; PMCID: PMC7099298.