Dây thanh quản: Cấu tạo, chức năng và các bệnh lý liên quan
Giọng nói là phương thức giao tiếp giúp con người biểu đạt tư duy và kết nối xã hội. Đứng sau khả năng này là dây thanh quản, những dải mô mảnh mai giúp tạo âm thanh và bảo vệ hệ hô hấp khỏi tác nhân ngoại lai. Do làm việc liên tục và tiếp xúc trực tiếp với môi trường, bộ phận này dễ tổn thương bởi thói quen sinh hoạt hoặc nhiễm trùng. Hiểu rõ cấu tạo và cách vận hành giúp bạn chủ động giữ gìn cơ quan phát âm khỏe mạnh.
Dây thanh quản là gì?
Dây thanh quản là hai dải mô cơ trơn có hình chữ V nằm bên trong thanh quản (hộp thanh âm). Chúng được bao phủ bởi một lớp niêm mạc đặc biệt có khả năng rung động cực nhanh khi không khí từ phổi đi qua. Trong trạng thái nghỉ ngơi khi chúng ta hít thở bình thường, hai dây thanh này mở ra để không khí đi vào phổi. Khi chúng ta nói hoặc hát, các cơ trong thanh quản sẽ điều khiển hai dây thanh khép lại gần nhau. Luồng hơi đẩy từ phổi lên sẽ làm cho các dây thanh rung động liên tục, tạo ra các sóng âm thanh. Tùy thuộc vào độ căng, độ dài và độ dày của dây thanh mà âm thanh phát ra sẽ có cao độ, âm sắc và cường độ khác nhau. Có thể ví dây thanh quản như những dây đàn trong một nhạc cụ, nhưng là một nhạc cụ sống động và có khả năng biến hóa khôn lường theo ý muốn của con người.
Vị trí dây thanh quản ở đâu?
Dây thanh quản nằm ở vị trí trung tâm của thanh quản, một bộ phận thuộc hệ hô hấp trên nối liền hầu họng với khí quản. Nếu bạn sờ vào cổ và tìm thấy phần sụn lồi ra (thường gọi là trái cổ hay táo Adam ở nam giới), thì dây thanh quản nằm ngay phía sau lớp sụn bảo vệ này. Cụ thể, chúng nằm ở đoạn hẹp nhất của thanh quản, được bảo vệ bởi sụn giáp ở phía trước và các sụn phễu ở phía sau. Vị trí này cho phép dây thanh quản thực hiện chức năng kép: vừa là bộ phận phát âm, vừa là van đóng mở để điều phối luồng khí đi vào khí quản hoặc ngăn chặn thức ăn đi lạc vào đường thở. Do nằm ở ngã ba giữa đường ăn và đường thở, dây thanh quản luôn phải hoạt động nhịp nhàng để đảm bảo sự an toàn cho phổi.
Cấu tạo của dây thanh quản như thế nào?
Cấu tạo của dây thanh quản là một kiệt tác của kỹ thuật sinh học, cho phép nó rung động hàng trăm lần mỗi giây mà không bị rách hay tổn thương trong điều kiện bình thường. Về mặt cấu trúc, mỗi dây thanh được chia thành nhiều lớp từ nông đến sâu:
- Lớp biểu mô: Đây là lớp ngoài cùng, mỏng và dai, được bao phủ bởi một lớp chất nhầy mỏng để giữ độ ẩm. Lớp này tiếp xúc trực tiếp với luồng không khí.
- Lớp đệm (Lamina propria): Được chia thành ba lớp nhỏ là lớp nông (khoảng Reinke), lớp trung gian và lớp sâu. Lớp nông có cấu trúc lỏng lẻo như thạch, giúp dây thanh rung động dễ dàng. Lớp trung gian và lớp sâu chứa nhiều sợi collagen và elastin, tạo nên độ đàn hồi và độ bền cho dây thanh.
- Cơ thanh quản (Cơ giáp phễu): Đây là phần thân chính của dây thanh, giúp điều chỉnh độ căng và hình dạng của dây thanh khi phát âm. Sự phối hợp giữa các lớp mô mềm dẻo bên ngoài và phần cơ chắc chắn bên trong giúp dây thanh quản có thể chịu được áp lực khí động học rất lớn và tạo ra những tần số âm thanh tinh tế.
Dây thanh quản nằm bên trong sụn giáp đóng vai trò chính trong phát âm (Nguồn: Sưu tầm)
Chức năng của dây thanh quản là gì?
Dây thanh quản đảm nhận bốn chức năng chính yếu để duy trì sự sống và khả năng giao tiếp của con người.
Bảo vệ đường thở
Đây là chức năng nguyên thủy và quan trọng nhất. Khi chúng ta nuốt thức ăn hoặc đồ uống, dây thanh quản sẽ khép chặt lại cùng với sự đóng xuống của nắp thanh quản. Hành động này tạo thành một rào cản vật lý ngăn không cho dị vật rơi vào khí quản và phổi. Nếu vô tình có mẩu thức ăn chạm vào dây thanh, phản xạ ho sặc sụa sẽ được kích hoạt ngay lập tức để đẩy dị vật ra ngoài.
Kiểm soát luồng khí
Dây thanh quản điều chỉnh độ mở của khe thanh môn để kiểm soát lượng không khí đi vào và đi ra khỏi phổi. Khi vận động mạnh, dây thanh mở rộng tối đa để cung cấp nhiều oxy. Khi cần nín thở để rặn hoặc nâng vật nặng (nghiệm pháp Valsalva), dây thanh khép chặt lại để giữ áp lực không khí bên trong lồng ngực, giúp ổn định cột sống và các cơ cốt lõi.
Tạo ra âm thanh
Đây là chức năng mà chúng ta nhận thấy rõ nhất hàng ngày. Khi chúng ta có ý định nói, não bộ truyền tín hiệu đến các cơ thanh quản để khép hai dây thanh lại. Luồng khí từ phổi đẩy qua khe hẹp này tạo ra áp suất âm (hiệu ứng Bernoulli) làm cho màng nhầy trên bề mặt dây thanh rung động. Sự rung động này tạo ra âm thanh thô sơ, khởi đầu cho quá trình giao tiếp.
Tinh chỉnh âm thanh
Dây thanh quản không chỉ tạo ra tiếng động mà còn có khả năng điều chỉnh cao độ của giọng nói. Khi các cơ kéo căng dây thanh, âm thanh phát ra sẽ có tần số cao (giọng trầm thanh). Ngược lại, khi dây thanh thả lỏng và dày lên, âm thanh sẽ có tần số thấp (giọng trầm). Sự linh hoạt này cho phép con người có thể hát những nốt nhạc cao vút hoặc thì thầm một cách nhẹ nhàng.
Bệnh lý ảnh hưởng đến dây thanh quản
Do phải rung động liên tục và tiếp xúc với nhiều tác nhân, dây thanh quản rất dễ gặp phải các vấn đề bệnh lý làm thay đổi giọng nói.
Các nốt và u nang dây thanh quản
Nốt dây thanh (hạt xơ dây thanh) thường xuất hiện do việc sử dụng giọng nói quá mức hoặc sai cách trong thời gian dài (thường gặp ở giáo viên, ca sĩ, người bán hàng). Các nốt này thường xuất hiện đối xứng ở cả hai bên dây thanh tại vị trí va chạm mạnh nhất. U nang là những túi chứa dịch nằm sâu hơn trong lớp đệm của dây thanh. Cả hai tình trạng này đều ngăn cản dây thanh khép kín và rung động đều đặn, gây ra tình trạng khàn tiếng kéo dài.
Polyp dây thanh quản
Khác với hạt xơ thường có hai bên, polyp dây thanh thường chỉ xuất hiện ở một bên. Nó trông giống như một khối u nhỏ, mềm, chứa đầy mạch máu. Polyp có thể hình thành sau một đợt la hét quá lớn gây xuất huyết nhỏ dưới niêm mạc hoặc do kích ứng mạn tính từ khói thuốc lá và trào ngược dạ dày thực quản. Polyp gây ra giọng nói khàn đặc, hụt hơi và cảm giác vướng víu trong cổ họng.
Viêm thanh quản
Viêm thanh quản có thể là cấp tính hoặc mạn tính. Viêm cấp tính thường do nhiễm virus (cúm, cảm lạnh) gây sưng nề niêm mạc dây thanh, khiến người bệnh mất giọng hoàn toàn trong vài ngày. Viêm thanh quản mạn tính thường do các tác nhân kích thích kéo dài như hít phải hóa chất, khói thuốc, uống rượu mạnh hoặc trào ngược axit từ dạ dày lên thực quản và tràn vào thanh quản (trào ngược họng – thanh quản).
Liệt dây thanh quản
Tình trạng này xảy ra khi các xung thần kinh truyền đến thanh quản bị gián đoạn. Nguyên nhân có thể do chấn thương cổ, biến chứng phẫu thuật (như phẫu thuật tuyến giáp), khối u chèn ép hoặc nhiễm virus thần kinh. Nếu liệt một bên, giọng nói sẽ trở nên thều thào và yếu ớt. Nếu liệt cả hai bên (hiếm gặp hơn), người bệnh có thể gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc hít thở và cần can thiệp y tế khẩn cấp.
Nội soi thanh quản là phương pháp hữu hiệu để chẩn đoán các bệnh lý dây thanh (Nguồn: Sưu tầm)
Nên và không nên làm gì giúp dây thanh quản khỏe mạnh
Việc chăm sóc dây thanh quản đòi hỏi sự kiên trì và thay đổi những thói quen nhỏ trong đời sống hàng ngày.
Những điều nên tránh
- Lạm dụng giọng nói: Tránh la hét, nói quá to hoặc nói liên tục trong nhiều giờ mà không nghỉ. Việc cố nói khi đang bị khàn tiếng sẽ làm tổn thương dây thanh trầm trọng hơn.
- Hút thuốc lá: Khói thuốc là kẻ thù số một, gây kích ứng trực tiếp, làm khô niêm mạc và tăng nguy cơ ung thư thanh quản.
- Đồ uống gây mất nước và kích ứng: Hạn chế rượu bia và caffeine quá mức vì chúng làm khô lớp chất nhầy bảo vệ dây thanh. Tránh ăn thực phẩm quá cay nóng nếu bạn có tiền sử trào ngược.
- Thói quen hắng giọng: Việc hắng giọng thường xuyên tạo ra những va chạm mạnh đột ngột giữa hai dây thanh, gây tổn thương niêm mạc. Thay vì hắng giọng, hãy thử uống một ngụm nước nhỏ.
Những điều nên làm
- Uống đủ nước: Độ ẩm là chìa khóa cho sự rung động mượt mà. Hãy uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để lớp nhầy trên dây thanh luôn lỏng và mượt.
- Nghỉ ngơi giọng nói: Nếu phải nói nhiều, hãy dành ra những khoảng thời gian “im lặng hoàn toàn” trong ngày để dây thanh được phục hồi.
- Kiểm soát trào ngược dạ dày: Nếu bạn hay bị ợ chua, hãy điều trị triệt để vì axit dạ dày có thể “ăn mòn” dây thanh quản vào ban đêm khi bạn ngủ.
- Sử dụng máy tạo độ ẩm: Trong môi trường điều hòa khô hanh, một máy tạo độ ẩm sẽ giúp niêm mạc đường hô hấp nói chung và dây thanh quản nói riêng không bị khô nứt.
- Tập thở bụng: Học cách lấy hơi từ cơ hoành (thở bụng) thay vì thở ngực sẽ giúp cung cấp luồng hơi ổn định, giảm bớt áp lực co bóp cho các cơ thanh quản khi nói.
Uống đủ nước giúp duy trì độ ẩm cần thiết cho dây thanh quản (Nguồn: Sưu tầm)
Dây thanh quản là cơ quan đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra giọng nói và định hình bản sắc cá nhân. Việc hiểu rõ cấu tạo và vận hành giúp bạn chủ động bảo vệ thanh quản trước tác động của lối sống hiện đại. Duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh, uống đủ nước và sử dụng giọng nói khoa học là cách hiệu quả để giữ giọng trong trẻo. Hãy lưu tâm đến những thay đổi của giọng nói để kịp thời chăm sóc sức khỏe hệ hô hấp.
Nội dung chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa. Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám khi có triệu chứng.
Nguồn tham khảo: Tiêm chủng Long Châu, Nhà thuốc Long Châu.
https://tiemchunglongchau.com.vn/kien-thuc-tiem-chung/day-thanh-quan-cau-tao-chuc-nang-va-cach-cham-soc-dung-cach
https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/day-thanh-quan-la-gi-day-thanh-quan-nam-o-dau.html