Cây muồng ngủ là gì? Tìm hiểu về cây muồng ngủ

Cây muồng ngủ là gì? Tìm hiểu về cây muồng ngủ

Cây muồng ngủ (Thảo quyết minh – Cassia tora L.) là một loại cây bụi nhỏ thuộc họ Đậu, nổi tiếng trong y học cổ truyền với hạt được dùng làm thuốc an thần, trị mất ngủ, hỗ trợ mát gan, sáng mắt, nhuận tràng; cây có lá kép lông chim, hoa màu vàng tươi, quả hình trụ dài chứa hạt màu nâu bóng, khi chín tự bung vỏ. 

Tên gọi của cây muồng ngủ (danh pháp)

Để định danh chính xác loài dược liệu này trong các tài liệu chuyên môn, chúng ta cần lưu ý các tên gọi sau:

• Tên tiếng Việt: Cây muồng ngủ, muồng lạc, thảo quyết minh, hạt muồng, đậu ma.
• Tên khoa học: Senna tora (L.) Roxb. (hoặc tên cũ là Cassia tora L.).
• Họ: Đậu (Fabaceae), phân họ Vang (Caesalpinioideae).
• Tên dược liệu: Semen Sennae Torae (Hạt muồng già khô).

Đặc điểm tự nhiên của cây muồng ngủ

Cây muồng ngủ thuộc loại cây thảo mộc nhỏ, sống hằng năm hoặc lâu năm, chiều cao trung bình từ 30cm đến 90cm, có khi cao hơn 1m nếu đất tốt. Thân cây nhẵn, phân cành nhiều, cành non thường có lông mịn.

Lá của cây muồng ngủ là lá kép lông chim chẵn, mọc cách. Mỗi lá kép gồm 2 đến 4 đôi lá chép (thường là 3 đôi). Lá chép có hình trứng ngược, đầu lá tròn, gốc lá thuôn. Như đã đề cập, lá cây có hiện tượng “ngủ đêm” – các lá chép cụp lại khi trời tối. Hoa mọc từ nách lá, thường mọc đôi hoặc đơn độc, có màu vàng tươi rực rỡ. Mỗi hoa có 5 cánh hoa không đều nhau.

Quả của cây muồng ngủ là loại quả đậu, hình trụ dài khoảng 12 – 14cm, hơi cong và rất hẹp. Khi chín, quả khô lại và chứa bên trong từ 20 đến 40 hạt. Hạt muồng có hình trụ ngắn, hai đầu vát chéo, trông giống như một khối lăng trụ nhỏ màu nâu sẫm hoặc xanh nâu, bề mặt nhẵn bóng và rất cứng.

Bộ phận sử dụng của cây muồng ngủ

Trong y dược, bộ phận được sử dụng chủ yếu của cây muồng ngủ là hạt (Semen Sennae Torae). Hạt được lấy từ những quả già đã chín khô. Ngoài ra, trong một số kinh nghiệm dân gian, lá tươi của cây cũng được dùng để đắp ngoài da trị hắc lào, lở ngứa nhưng không phổ biến bằng việc dùng hạt làm thuốc uống.

Cây muồng ngủ phân bổ, thu hái, chiết suất, chế biến như thế nào?

Phân bố: cây muồng ngủ là loài cây nhiệt đới, mọc hoang ở khắp nơi trên dải đất Việt Nam, từ ven đường, bãi cỏ đến bờ ruộng. Cây cực kỳ dễ sống và không kén đất, tuy nhiên tập trung nhiều nhất ở các vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Thu hái: Thời điểm thu hoạch hạt muồng tốt nhất là vào cuối mùa thu hoặc đầu mùa đông (khoảng tháng 9 đến tháng 11). Khi quả đã chín già và chuyển sang màu nâu sẫm, người ta cắt cả cành về, phơi khô sau đó đập lấy hạt. Hạt sau khi tách vỏ được phơi lại cho thật khô để bảo quản.

Chế biến và chiết xuất: Hạt cây muồng ngủ ít khi được dùng sống hoàn toàn vì có thể gây tiêu chảy nhẹ. Do đó, quy trình chế biến là bước quan trọng:

1. Thảo quyết minh sao vàng: Sao hạt trên lửa nhỏ cho đến khi có mùi thơm nhẹ, lúc này tác dụng nhuận tràng giảm bớt nhưng tác dụng an thần vẫn giữ nguyên.
2. Thảo quyết minh sao cháy (sao đen): Sao cho đến khi hạt có màu đen và mùi thơm nồng như cà phê. Cách chế biến này tập trung tối đa vào công dụng an thần, trị mất ngủ và hạ huyết áp.
3. Chiết xuất: Trong công nghiệp, các hợp chất anthraquinone từ hạt muồng được chiết xuất để làm thuốc hỗ trợ tiêu hóa hoặc làm thành phần trong các loại trà giảm cân, thanh nhiệt.

Thành phần hóa học của cây muồng ngủ

Giá trị dược tính của cây muồng ngủ đến từ các nhóm hoạt chất sau:

• Anthraquinone: Bao gồm emodin, chrysophanol, physcion, aloe-emodin và rhein. Nhóm chất này có tác dụng nhuận tràng, kháng khuẩn và chống nấm.
• Chất béo: Hạt chứa một lượng dầu béo nhất định.
• Chất nhầy: Giúp bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa.
• Protein và sắc tố: Tạo nên màu sắc và hỗ trợ cung cấp dinh dưỡng cơ bản.
• Các hợp chất khác: Bao gồm các dẫn xuất của naphthalene hỗ trợ khả năng chống oxy hóa.

Công dụng chính của cây muồng ngủ

Dựa theo y học cổ truyền

Theo Đông y, hạt của cây muồng ngủ có vị mặn, tính hơi hàn. Quy vào kinh Can và Thận.

• Thanh can minh mục: Giúp làm mát gan, trị các chứng đỏ mắt, sưng đau mắt, chảy nước mắt nhiều hoặc nhìn mờ (quáng gà). “Quyết minh” trong tên gọi có nghĩa là “làm sáng mắt”.
• An thần, trị mất ngủ: Giúp làm dịu thần kinh, chữa chứng mất ngủ, hay nằm mơ, hồi hộp hoặc đau đầu do căng thẳng.
• Nhuận tràng thông tiện: Giúp nhuận tràng, điều trị táo bón hiệu quả, đặc biệt là táo bón ở người già hoặc người bị nhiệt.
• Bình can tiềm dương: Hỗ trợ hạ huyết áp cho người bị cao huyết áp do can hỏa vượng (nóng gan gây tăng xông).

Dựa theo y học hiện đại

Y học hiện đại đã nghiên cứu và ứng dụng cây muồng ngủ vào các mục đích sau:

1. Hạ huyết áp: Các hoạt chất giúp làm giãn mạch máu cục bộ, từ đó làm giảm áp lực lên thành mạch, hỗ trợ bệnh nhân cao huyết áp ổn định chỉ số.
2. Kháng khuẩn và chống nấm: Chiết xuất hạt muồng có khả năng ức chế sự phát triển của một số vi khuẩn như tụ cầu khuẩn và các loại nấm gây bệnh ngoài da (hắc lào, lang ben).
3. Hạ mỡ máu (Lipid máu): Sử dụng thảo quyết minh giúp làm giảm cholesterol xấu (LDL) và triglyceride, bảo vệ hệ tim mạch khỏi xơ vữa động mạch.
4. Cải thiện chức năng gan: Hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây hại, giúp tăng cường khả năng thải độc.
5. Tăng cường thị lực: Các hợp chất chống oxy hóa giúp bảo vệ võng mạc, ngăn ngừa tình trạng thoái hóa điểm vàng và đục thủy tinh thể.

Liều dùng và cách dùng cây muồng ngủ an toàn, khoa học

Để sử dụng cây muồng ngủ mang lại hiệu quả cao nhất mà không gây lãng phí, bạn nên tham khảo hướng dẫn sau:

• Liều dùng: Thông thường từ 10g đến 20g hạt muồng mỗi ngày. Nếu dùng để nhuận tràng có thể dùng liều thấp hơn (5g – 10g).
• Cách dùng:
• Pha trà: Dùng hạt muồng đã sao cháy (khoảng 15g) hãm với nước sôi trong bình kín giống như pha trà. Uống trong ngày, đặc biệt là vào buổi chiều tối để dễ ngủ.
• Sắc uống: Phối hợp với các vị thuốc khác trong thang thuốc sắc.
• Dùng ngoài: Lá tươi rửa sạch, giã nát với một chút muối hoặc dấm để đắp lên vùng da bị hắc lào, lở ngứa.

Những điều cần lưu ý khi sử dụng cây muồng ngủ

Mặc dù là dược liệu lành tính, nhưng việc sử dụng cây muồng ngủ vẫn có những lưu ý quan trọng:

• Người bị tiêu chảy: Do hạt muồng có tính nhuận tràng mạnh, những người đang bị tiêu chảy, phân lỏng hoặc tỳ vị hư hàn (bụng dạ yếu) không nên dùng.
• Phụ nữ mang thai: Cần thận trọng khi sử dụng vì các hợp chất anthraquinone có thể gây kích thích co bóp nhẹ. Tốt nhất nên hỏi ý kiến bác sĩ.
• Tương tác thuốc: Nếu bạn đang sử dụng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị táo bón của Tây y, hãy báo cho bác sĩ để tránh tình trạng cộng gộp tác dụng gây hạ huyết áp quá thấp hoặc tiêu chảy mất kiểm soát.
• Thời gian sử dụng: Không nên lạm dụng hạt muồng liên tục trong thời gian quá dài với liều lượng cao vì có thể gây ảnh hưởng đến niêm mạc đường ruột.
• Màu nước: Nước trà hạt muồng thường có màu đỏ đậm hoặc nâu đen, điều này là bình thường và không gây hại.

Tham khảo một số bài thuốc có chứa cây muồng ngủ

1. Bài thuốc trị mất ngủ, đau đầu, huyết áp cao: Thành phần: Hạt cây muồng ngủ (sao cháy) 15g, lá vông nem 12g, táo nhân (sao đen) 10g. Sắc uống hàng ngày hoặc hãm trà uống trước khi đi ngủ 1 giờ.
2. Bài thuốc giúp sáng mắt, chữa đau mắt đỏ: Thành phần: Hạt cây muồng ngủ (sao vàng) 12g, hoa cúc 10g, mạn kinh tử 10g. Sắc nước uống sau bữa ăn. Bài thuốc này giúp tiêu viêm và làm dịu mắt nhanh chóng.
3. Bài thuốc trị táo bón kinh niên: Thành phần: Hạt cây muồng ngủ sao vàng 20g. Đun nước uống thay trà hàng ngày. Nếu tình trạng nặng có thể dùng hạt muồng sống khoảng 10g sắc uống để tăng tính nhuận tràng.
4. Bài thuốc hỗ trợ giảm mỡ máu: Thành phần: Hạt cây muồng ngủ sao cháy 15g, sơn tra 10g. Hãm nước uống như trà hằng ngày giúp ổn định chỉ số mỡ máu và tốt cho tiêu hóa.

Nguồn tham khảo:

• Hệ thống Nhà thuốc Long Châu: https://www.google.com/search?q=nhathuoclongchau.com.vn
• Tra cứu dược liệu: tracuuduoclieu.vn
• Đại học Y Dược TP.HCM: mplant.ump.edu.vn
• Trung tâm Thuốc: trungtamthuoc.com

Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.