Cây lạc tiên tây là gì? Tìm hiểu về cây lạc tiên tây
Cây lạc tiên tây, còn gọi là chanh leo hoặc chùm bao, là một loại dây leo thân mềm phổ biến ở Việt Nam, nổi tiếng với công dụng an thần, giúp ngủ ngon, giảm căng thẳng nhờ vị ngọt dịu và tính mát; cây có hoa trắng tím đẹp, quả vàng cam ăn được, thường được dùng sắc nước uống, làm trà hỗ trợ điều trị mất ngủ và suy nhược thần kinh.
Tên gọi của cây lạc tiên tây (danh pháp)
Việc nắm rõ danh pháp giúp chúng ta phân biệt chính xác loại dược liệu này với các loài cùng họ khác:
- Tên tiếng Việt: Cây lạc tiên tây, chanh dây, chanh leo, dây mát.
- Tên khoa học: Passiflora edulis Sims.
- Họ: Lạc tiên (Passifloraceae).
- Tên tiếng Anh: Passion fruit hoặc Purple Granadilla.
Đặc điểm tự nhiên của cây lạc tiên tây
Cây lạc tiên tây là loại dây leo bằng tua cuốn, có sức sống mãnh liệt và tốc độ sinh trưởng rất nhanh.
Thân cây có dạng hình trụ, rỗng ở giữa, bề mặt có khía dọc nhẹ và thường có lông mịn. Tua cuốn mọc từ nách lá, giúp cây bám và leo cao trên các giàn hoặc cây thân gỗ khác. Lá của cây lạc tiên tây mọc cách, chia làm 3 thùy sâu, mép lá có răng cưa nhỏ. Cuống lá thường có hai tuyến nhỏ ở phần giáp với phiến lá.
Điểm đặc biệt nhất của loài này chính là hoa. Hoa cây lạc tiên tây có kích thước lớn, màu trắng hoặc tím nhạt, cấu trúc hoa rất phức tạp với nhiều cánh hoa và nhị dài trông như một vương miện. Quả của cây khi xanh có màu xanh lục, khi chín chuyển sang màu tím sậm hoặc vàng tùy giống, bên trong chứa nhiều hạt và dịch quả có mùi thơm nồng, vị chua ngọt.
Caption <Đặc điểm nhận dạng lá và hoa của cây lạc tiên tây>(Nguồn: Sưu tầm)
Bộ phận sử dụng của cây lạc tiên tây
Đối với mục đích y học, bộ phận được sử dụng chủ yếu của cây lạc tiên tây là phần trên mặt đất (Herba Passiflorae), bao gồm thân, lá và hoa. Tuy nhiên, quả của cây cũng được sử dụng như một nguồn bổ sung vitamin và khoáng chất tuyệt vời. Trong sản xuất dược phẩm, người ta thường thu hái toàn bộ phần dây leo (trừ gốc rễ) để chiết xuất hoạt chất.
Cây lạc tiên tây phân bổ, thu hái, chiết suất, chế biến như thế nào?
- Phân bố: cây lạc tiên tây phát triển tốt nhất ở vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tại Việt Nam, cây được trồng tập trung tại các vùng có khí hậu mát mẻ như Lâm Đồng, Đắk Nông, Gia Lai và một số tỉnh miền núi phía Bắc.
- Thu hái: Thời điểm thu hái dược liệu tốt nhất là khi cây đang ra hoa hoặc chuẩn bị kết quả (thường vào mùa hè). Người ta cắt lấy phần dây leo dài khoảng 30 – 50cm tính từ ngọn vào, loại bỏ những lá sâu mục.
- Chiết xuất và chế biến: Sau khi thu hái, cây lạc tiên tây được rửa sạch, cắt ngắn thành từng đoạn 3 – 5cm. Dược liệu có thể dùng tươi hoặc phơi trong bóng râm (phơi âm can) cho đến khi khô hẳn để giữ được hàm lượng flavonoid cao nhất. Trong công nghiệp, người ta sử dụng phương pháp chiết xuất bằng cồn hoặc nước để tạo ra cao lỏng hoặc cao khô, sau đó bào chế thành viên nén, viên nang hoặc siro trị mất ngủ.
Thành phần hóa học của cây lạc tiên tây
Sức mạnh dược tính của cây lạc tiên tây đến từ hệ thống các hợp chất hữu cơ phức tạp:
- Flavonoid: Đây là nhóm hoạt chất quan trọng nhất, chủ yếu là vitexin, isovitexin, apigenin và luteolin. Các hợp chất này có khả năng gắn kết với các thụ thể trong não để tạo ra hiệu ứng an thần.
- Alkaloid: Chứa một lượng nhỏ nhóm harman (harmine, harmol, harmalol), có tác dụng ức chế enzyme monoamine oxidase, góp phần vào hiệu quả chống trầm cảm và lo âu.
- Acid hữu cơ: Bao gồm acid citric, acid malic có nhiều trong quả, giúp tăng cường trao đổi chất.
- Vitamin và khoáng chất: Giàu Vitamin C, Vitamin A, Kali và Sắt giúp bồi bổ cơ thể và tăng cường miễn dịch.
Công dụng chính của cây lạc tiên tây
Dựa theo y học cổ truyền
Theo y học cổ truyền Việt Nam và Trung Quốc, cây lạc tiên tây có vị ngọt, hơi đắng, tính mát. Dược liệu này quy vào kinh Tâm và Can.
Công dụng chủ yếu là:
- An thần, định chí: Điều trị các chứng tâm thần bất an, mất ngủ, hay nằm mơ, hồi hộp lo âu.
- Thanh nhiệt, giải độc: Giúp mát gan, giảm mụn nhọt, thải độc cơ thể qua đường tiểu.
- Khu phong, chỉ thống: Hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp do phong thấp, đau đầu do căng thẳng.
Caption <Sử dụng dược liệu cây lạc tiên tây trong các bài thuốc an thần cổ truyền>(Nguồn: Sưu tầm)
Dựa theo y học hiện đại
Y học hiện đại đã thực hiện nhiều nghiên cứu và thừa nhận các lợi ích của cây lạc tiên tây như sau:
- Cải thiện chất lượng giấc ngủ: Các hoạt chất trong cây lạc tiên tây giúp tăng nồng độ GABA (acid gamma-aminobutyric) trong não. GABA làm giảm hoạt động của các tế bào thần kinh, giúp bạn cảm thấy thư giãn và dễ đi vào giấc ngủ sâu hơn.
- Giảm lo âu và căng thẳng: Chiết xuất từ loài cây này có hiệu quả tương đương với một số loại thuốc an thần nhẹ trong việc giảm triệu chứng lo âu trước khi phẫu thuật hoặc trong hội chứng rối loạn lo âu lan tỏa.
- Hỗ trợ hạ huyết áp: Nhờ tác dụng làm giãn cơ trơn và giảm căng thẳng thần kinh, cây lạc tiên tây gián tiếp giúp ổn định chỉ số huyết áp ở người cao tuổi.
- Chống oxy hóa mạnh mẽ: Hàm lượng Vitamin C và Flavonoid cao giúp bảo vệ tế bào khỏi tác động của các gốc tự do, làm chậm quá trình lão hóa.
- Giảm triệu chứng cai nghiện: Một số nghiên cứu cho thấy cây lạc tiên tây hỗ trợ giảm các triệu chứng bồn chồn, khó chịu ở những người đang trong quá trình cai nghiện thuốc lá hoặc các chất kích thích khác.
Liều dùng và cách dùng cây lạc tiên tây an toàn, khoa học
Để đạt được hiệu quả trị liệu tốt nhất, người dùng cần tuân thủ liều lượng sau:
- Dùng dạng dược liệu khô: Mỗi ngày dùng từ 6g – 15g. Hãm với nước sôi như trà hoặc sắc nước uống.
- Dùng dạng cao lỏng: 2 – 5ml mỗi ngày, chia làm nhiều lần hoặc uống một lần trước khi đi ngủ 30 phút.
- Dùng dạng tươi: 20g – 40g sắc nước uống trong ngày.
Cách dùng hiệu quả: Nên uống nước sắc cây lạc tiên tây vào buổi tối trước khi đi ngủ để hoạt chất phát huy tác dụng an thần tốt nhất. Nếu dùng để giảm lo âu ban ngày, nên chia nhỏ liều lượng để không gây buồn ngủ quá mức ảnh hưởng đến công việc.
Những điều cần lưu ý khi sử dụng cây lạc tiên tây
Mặc dù cây lạc tiên tây rất lành tính, nhưng người dùng cần lưu ý các điểm sau để đảm bảo an toàn:
- Tương tác thuốc: Không nên dùng chung với các loại thuốc an thần, thuốc ngủ nhóm benzodiazepine hoặc thuốc chống trầm cảm mà không có chỉ định của bác sĩ, vì sẽ làm tăng tác dụng ức chế thần kinh quá mức.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cần thận trọng khi sử dụng vì các hợp chất alkaloid nhóm harman có thể gây co bóp tử cung ở liều cao.
- Người chuẩn bị phẫu thuật: Nên ngừng sử dụng ít nhất 2 tuần trước khi phẫu thuật do tác động của dược liệu lên hệ thần kinh và huyết áp.
- Phản ứng phụ: Một số ít trường hợp có thể gặp tình trạng chóng mặt, buồn nôn hoặc nhịp tim nhanh nếu dùng quá liều quy định.
Tham khảo một số bài thuốc có chứa cây lạc tiên tây
- Bài thuốc trị mất ngủ, suy nhược thần kinh: Dùng 15g cây lạc tiên tây khô, 10g lá vông nem, 10g tâm sen. Sắc với 600ml nước cho đến khi còn 200ml. Uống trước khi đi ngủ.
- Bài thuốc giúp thư giãn, giảm căng thẳng: Hãm 10g cây lạc tiên tây khô với nước sôi trong bình kín khoảng 15 phút. Có thể thêm một chút mật ong để tăng hương vị. Uống thay trà hằng ngày.
- Bài thuốc hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp: Dùng cây lạc tiên tây (cả dây, lá) đun nước đặc, hòa thêm một chút rượu trắng để xoa bóp vùng khớp bị đau hoặc uống nước sắc loãng để hỗ trợ từ bên trong.
Caption <Quy trình chế biến và sử dụng cây lạc tiên tây làm thuốc>(Nguồn: Sưu tầm)
Nguồn tham khảo:
- Hệ thống Nhà thuốc Long Châu: https://www.google.com/search?q=nhathuoclongchau.com.vn
- Tra cứu dược liệu: tracuuduoclieu.vn
- Đại học Y Dược TP.HCM: mplant.ump.edu.vn
- Trung tâm Thuốc: trungtamthuoc.com