Cao cẳng: Công dụng trong y học cổ truyền và cách dùng

13

Cao cẳng là một loại dược liệu quý, chứa các hoạt chất như saponin steroid, flavonoid, được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị các vấn đề như ho mãn tính, tê thấp, liệt nửa người. Bài viết sẽ khám phá công dụng, cách dùng và lưu ý khi sử dụng Cao cẳng hiệu quả.

Tìm hiểu chung về Cao cẳng

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Cao cẳng.
• Tên gọi địa phương: Cỏ lưỡi gà, Xiên cân lực (theo gọi của người Tày).
• Danh pháp khoa học: Ophiopogon reptans Hook.f.
• Phân loại: Họ Convallariaceae.

Đặc điểm tự nhiên

• Loài thảo dược sống lâu năm với thân bò nằm ngang dài tới 90 cm, có cấu trúc cứng chắc. Lá mọc dày đặc, hẹp, dài 12 – 15 cm, rộng 3 – 4 (6) mm, có 5 gân rõ rệt; bẹ lá có mép viền mỏng màu trắng. Cụm hoa dài 6 – 8 cm, mọc ở nách lá với 1 – 2 cuống hoa dài đến 1 cm, mỗi cuống có 1 – 2 bông hoa. Hoa có 6 mảnh bao, 6 nhị, bầu 3 ô với 2 noãn. Quả hạt tròn, kích thước 3 – 4 mm, chứa 1 hạt.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Cao cẳng phân bố tự nhiên ở các vùng miền núi nước ta, từ Hà Tây đến Đồng Nai. Người dân địa phương thu hái thân rễ quanh năm, tiến hành rửa sạch, cắt nhỏ từng đoạn, sau đó phơi khô để sử dụng hoặc bảo quản.

Bộ phận sử dụng

• Thân rễ – Rhizoma Ophiopogonis.

Thành phần hóa học

• Phân tích hóa học định tính cho thấy thân rễ cao cẳng chứa các hoạt chất chính gồm saponin steroid, flavonoid, phytosterol, đường khử, coumarin, acid hữu cơ, carotenoid và alcaloid.
• Tinh dầu chiết xuất từ rễ dược liệu này có thành phần 64 hợp chất, trong đó thành phần chủ yếu thuộc nhóm monoterpen. Các hoạt chất chiếm tỉ lệ cao nhất gồm carotol (11,17%), veridiflorol (4,66%), tricylen (4,5%), azulen (4,31%), iongiborn 8-en (3,9%).

Công dụng của Cao cẳng

Theo y học cổ truyền

• Thân rễ được vận dụng thay thế mạch môn trong xử trị ho mãn tính, tê thấp, liệt nửa người, mệt mỏi và còi xương.

Theo y học hiện đại

• Trên các mô hình thực nghiệm, cao cẳng thể hiện khả năng ức chế viêm cấp và viêm mạn tính rõ rệt.
• Dược liệu có tác dụng giảm đau thông qua cơ chế tác động trên hệ thần kinh trung ương và hệ ngoại vi.
• Trong các mô hình gây phù nề bàn chân chuột và tràn dịch màng bụng, dược liệu này phát huy khả năng ức chế viêm cấp tính hiệu quả.

Liều dùng và cách dùng Cao cẳng

• Rễ cao cẳng 30g, rễ thiên niên kiện 20g, rễ gừng gió 20g, vỏ thân ngũ gia bì 20g. Rễ cao cẳng và vỏ thân ngũ gia bì được rang vàng, các vị thuốc còn lại thái nhỏ rồi phơi khô. Trộn đều tất cả các vị, tán thành bột mịn, sau đó ngâm trong rượu 40 độ trong khoảng thời gian 7 – 10 ngày. Khi sử dụng, gạn lấy phần dịch rượu, uống mỗi lần 1 chén nhỏ, mỗi ngày 2 lần, thỉnh thoảng lắc đều hỗn hợp trước khi dùng. Đồng thời lấy bông tẩm thuốc sau khi hâm nóng để bôi trên vùng đau, rồi xoa bóp nhẹ nhàng.

Bài thuốc kinh nghiệm

• Thân rễ cao cẳng được sử dụng thay thế mạch môn nhằm điều trị ho kéo dài, tê thấp, liệt nửa thân, suy nhược toàn thân và tình trạng xương còi. Liều dùng và phương pháp sử dụng cần được điều chỉnh phù hợp với tình trạng sức khỏe cá nhân của từng bệnh nhân. Bệnh nhân nên tuân thủ hướng dẫn từ các chuyên gia Đông y để đạt hiệu quả điều trị tối ưu.

Lưu ý khi dùng Cao cẳng

• Mặc dù cao cẳng là dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, nhưng vị thuốc này vẫn sở hữu các chỉ định, chống chỉ định và khả năng gây tác dụng phụ nhất định cần được quan tâm. Người bệnh không nên tự phán đoán và dùng thuốc theo kinh nghiệm dân gian mà chưa được xác minh. Cần thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng để đánh giá đúng đắn tình trạng sức khỏe cá nhân và nhận được hướng dẫn điều trị phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. https://tracuuduoclieu.vn/cao-cang.html

2. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.