Nhiều người cho rằng bàn chân bẹt là dị tật bẩm sinh chỉ gặp ở trẻ em, dẫn đến lầm tưởng rằng người lớn không thể bị sụp vòm chân. Thực tế, hội chứng bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn (Adult-acquired flatfoot deformity) là bệnh lý cơ xương khớp ngày càng phổ biến. Bệnh tiến triển âm thầm nhưng gây tàn phá nghiêm trọng đến hệ vận động, làm mất cân bằng cấu trúc cơ thể khi trưởng thành.
Bàn chân bẹt là gì?
Vòm gan bàn chân (foot arch) được tạo nên bởi sự liên kết hình cung tinh vi giữa các xương cổ chân và xương bàn chân, được gia cố chắc chắn bởi các dải dây chằng và hệ thống gân cơ dày đặc. Cấu trúc hình vòm này hoạt động giống như một bộ nhíp giảm xóc ô tô, giúp phân tán đều trọng lượng cơ thể lên các điểm tì nén, hấp thụ phản lực từ mặt sàn khi di chuyển, đồng thời tạo lực đẩy cơ học để mỗi bước đi trở nên thanh thoát, nhẹ nhàng.
Bàn chân bẹt ở người lớn là tình trạng cấu trúc vòm này bị suy yếu, hạ thấp hoặc xẹp xuống hoàn toàn, khiến toàn bộ lòng bàn chân tiếp xúc trực tiếp và phẳng lì với mặt đất khi ở tư thế đứng thẳng chịu lực. Khác với trẻ em có hệ xương đang trong giai đoạn sụn mềm, hệ xương của người lớn đã cốt hóa và định hình cố định, do đó sự sụp đổ của vòm chân sẽ kéo theo sự thay đổi đột ngột và bất thường về mặt cơ sinh học của toàn bộ cơ thể.
Các dạng của hội chứng bàn chân bẹt
Ở người trưởng thành, hội chứng bàn chân bẹt thường được các bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình phân loại dựa trên tính chất cơ học và mức độ tiến triển của bệnh, bao gồm:
- Bàn chân bẹt linh hoạt (Flexible Flatfoot): Đây là dạng bệnh lý khởi phát từ thời thơ ấu và kéo dài cho đến khi trưởng thành. Đối với dạng này, người bệnh vẫn có vòm chân lõm rõ rệt khi nhấc chân lên khỏi mặt đất, khi ngồi hoặc khi kiễng cao ngót chân. Tuy nhiên, vòm chân sẽ biến mất hoàn toàn, lòng bàn chân phẳng lì khi đặt chân xuống chịu sức nặng cơ thể. Dạng này có xu hướng diễn tiến chậm nhưng lâu dần sẽ gây mỏi cơ và đau nhức mãn tính.
- Bàn chân bẹt cứng (Rigid Flatfoot): Đây là thể bệnh lý phức tạp và nguy hiểm hơn. Lòng bàn chân của người bệnh luôn phẳng phẳng trong mọi tư thế, dù có chịu lực hay không chịu lực. Bàn chân bẹt cứng ở người lớn thường là hệ quả của các dị tật dính xương cổ chân bẩm sinh chưa được xử lý, hoặc do các chấn thương nghiêm trọng làm biến dạng khớp vĩnh viễn. Thể bệnh này gây đau đớn dữ dội và hạn chế biên độ vận động của cổ chân một cách rõ rệt.
- Bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn (Adult-Acquired Flatfoot): Dạng này xảy ra ở những người vốn có vòm bàn chân hoàn toàn bình thường khi còn trẻ, nhưng theo thời gian, vòm chân bị sụp dần do sự thoái hóa, kéo giãn hoặc rách gân cơ chày sau (Posterior Tibial Tendon Dysfunction – PTTD). Đây là dạng bàn chân bẹt phổ biến nhất ở người trưởng thành và cần được điều trị y khoa tích cực để ngăn ngừa tàn phế.
Bàn chân bẹt ở người lớn xảy ra do đâu?
Sự sụp đổ của vòm bàn chân ở một người trưởng thành không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là kết quả của chuỗi tác động cơ học liên tục hoặc tổn thương cấu trúc gân cơ:
- Suy giảm chức năng gân cơ chày sau (PTTD): Gân cơ chày sau là dải mô cơ bám từ bắp chân sau, chạy dọc qua mắt cá chân trong và bám vào các xương ở lòng bàn chân. Đây là “sợi dây cáp” chủ lực chịu trách nhiệm kéo giữ và nâng đỡ vòm bàn chân. Ở người trưởng thành, việc đi lại quá nhiều, mang vác nặng trường diễn hoặc lão hóa tự nhiên sẽ khiến sợi gân này bị viêm mãn tính, kéo giãn, vi rách hoặc mất hoàn toàn độ đàn hồi, dẫn đến việc không thể giữ vòm chân và làm lòng bàn chân sụp xuống.
- Chấn thương vùng cổ chân và bàn chân: Các chấn thương như gãy xương vùng cổ chân (xương gót, xương sên), gãy xương bàn chân, hoặc bong gân, rách dây chằng nâng đỡ vòm chân nếu không được bất động và điều trị phục hồi chức năng đúng cách sẽ làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc chịu lực, dẫn đến sụp vòm thứ phát.
- Quá trình lão hóa và thoái hóa khớp: Tuổi tác càng cao, các sợi collagen cấu tạo nên hệ thống dây chằng và gân cơ toàn thân càng bị suy yếu, giãn lỏng tự nhiên. Sự thoái hóa của các khớp nhỏ vùng cổ chân cũng khiến các liên kết xương không còn chặt chẽ, dễ bị xô lệch dưới sức nặng cơ thể.
- Yếu tố cân nặng và béo phì: Trọng lượng cơ thể quá tải tạo ra một áp lực đè nén liên tục vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh lý của bàn chân. Lực ép này diễn ra qua nhiều năm tháng sẽ ép phẳng lỳ cấu trúc hình vòm của gan bàn chân.
- Ảnh hưởng từ các bệnh lý toàn thân: Các bệnh lý viêm khớp tự miễn như viêm khớp dạng thấp (Rheumatoid arthritis) tấn công trực tiếp và tàn phá các bao khớp, dây chằng ở cổ chân. Ngoài ra, bệnh đái tháo đường kiểm soát kém gây biến chứng thần kinh ngoại vi, làm suy yếu các nhóm cơ giữ thăng bằng bàn chân.
- Sử dụng giày dép không phù hợp trong thời gian dài: Thói quen thường xuyên đi giày cao gót mũi nhọn của phụ nữ, hoặc mang các loại giày đế phẳng lì, cứng ngắc, thiếu đi đệm nâng đỡ vòm chân làm thay đổi phân bổ lực sinh học, ép buộc các cơ lòng bàn chân phải căng giãn quá mức dẫn đến kiệt quệ cơ năng.
Bàn chân bẹt ở người lớn là hiện tượng vòm lõm tự nhiên của gan bàn chân bị suy yếu và xẹp xuống hoàn toàn (Nguồn: Sưu tầm)
Dấu hiệu nhận biết bàn chân bẹt ở người lớn
Vì người lớn có khả năng chịu đựng đau và nhận thức tốt hơn trẻ em, việc phát hiện bệnh thường dựa trên các triệu chứng cơ năng và thay đổi hình thái trực quan:
- Đau dọc cạnh trong bàn chân và cổ chân: Đây là dấu hiệu khởi phát phổ biến nhất. Người bệnh cảm thấy đau nhức, ê ẩm dọc theo đường đi của gân cơ chày sau (ở vùng mắt cá chân trong và cạnh trong lòng bàn chân). Cơn đau tăng lên rõ rệt khi đi bộ đường dài, chạy nhảy hoặc khi đứng im một chỗ quá lâu.
- Sưng nề vùng mắt cá chân trong: Do gân cơ chày sau phải làm việc quá tải liên tục dẫn đến phản ứng viêm bao gân, gây ra tình trạng sưng đỏ, ấm nóng và đau khi ấn chẩn vào vùng mắt cá trong.
- Gót chân vẹo ngoài rõ rệt: Khi quan sát bàn chân từ phía sau, trục xương gót không còn thẳng góc với mặt sàn mà bị đổ nghiêng ra phía ngoài. Cạnh trong của bàn chân áp sát xuống đất, khiến bàn chân có xu hướng bè rộng ra.
- Khó khăn khi thực hiện nghiệm pháp kiễng gót: Người bệnh gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí không thể đứng vững bằng các ngón chân của một bên chân bị sụp vòm (Single-limb heel raise test) do gân cơ chày sau đã bị suy yếu nghiêm trọng, không còn đủ lực nâng gót.
- Thay đổi kích thước giày dép: Người bệnh đột ngột nhận thấy cỡ giày cũ trở nên chật chội, bàn chân bị bè to ngang và phẳng hơn, bắt buộc phải chọn mua các loại giày có kích cỡ lớn hơn hoặc có phom rộng rải ở phần mũi chân.
Bàn chân bẹt ở người lớn tác động đến sức khỏe như thế nào?
Biến chứng của bàn chân bẹt ở người lớn không dừng lại ở phạm vi bàn chân, mà nó tàn phá hệ thống cơ xương khớp theo một chuỗi phản ứng dây chuyền từ dưới lên trên:
- Viêm cân gan chân mãn tính: Khi vòm chân bị sụp, dải mô liên kết dày chạy dọc lòng bàn chân (cân gan chân) bị kéo căng quá mức tối đa hằng ngày. Sự căng giãn liên tục này tạo ra các vết rách vi thể, dẫn đến viêm cân gan chân, gây ra những cơn đau gót chân nhói buốt như kim châm, đặc biệt là vào bước chân đầu tiên khi thức dậy vào buổi sáng.
- Lệch trục và thoái hóa khớp gối sớm: Để bù trừ cho tình trạng cổ chân đổ vào trong, xương chày và xương đùi bắt buộc phải xoay vặn hướng vào trong. Sự xoay lệch này làm thay đổi góc chịu lực sinh học của khớp gối, khiến lớp sụn chêm ở mặt trong khớp gối bị mài mòn nhanh chóng, dẫn đến dị tật chân chữ X và thoái hóa khớp gối sớm trước tuổi.
- Đau khớp háng và lệch khung chậu: Sự mất cân bằng lực từ hai chân (đặc biệt khi sụp vòm một bên chân) sẽ truyền ngược lên phía trên, làm nghiêng lệch khung xương chậu, gây đau nhức khớp háng dai dẳng và cản trở việc đi lại thăng bằng.
- Vẹo cột sống và thoát vị đĩa đệm: Khi khung chậu bị nghiêng, cột sống thắt lưng bắt buộc phải cong vẹo theo hướng ngược lại để giữ cho cơ thể không bị đổ ngã. Sự mất đường cong sinh lý này tạo áp lực nén không đều lên các đĩa đệm, lâu dần dẫn đến thoái hóa cột sống, thoát vị đĩa đệm và đau lưng mãn tính vô cùng đau đớn.
Biến chứng lệch trục từ bàn chân bẹt truyền ngược lên gây đau khớp gối, lệch háng và vẹo cột sống (Nguồn: Sưu tầm)
Bàn chân bẹt ở người lớn có trị hết được không?
Một trong những câu hỏi được người bệnh quan tâm nhất là liệu bàn chân bẹt ở người lớn có trị hết hoàn toàn được không? Câu trả lời từ các chuyên gia chỉnh hình là: Ở người trưởng thành, hệ xương khớp đã phát triển hoàn thiện và cốt hóa cứng cáp, do đó các phương pháp điều trị bảo tồn không thể kiến tạo hoặc làm mọc lại vòm chân lõm tự nhiên như ở trẻ em.
Tuy nhiên, người bệnh không nên bi quan. Mục tiêu điều trị bàn chân bẹt ở người lớn không phải là biến bàn chân bẹt thành bàn chân lõm về mặt hình thái, mà là tập trung vào việc giảm đau triệt để, cân bằng lại trục chịu lực cơ học của cơ thể, phục hồi chức năng vận động và ngăn chặn tuyệt đối các biến chứng tàn phá khớp gối, cột sống. Nếu được can thiệp đúng phác đồ, người bệnh hoàn toàn có thể chung sống hòa bình với hội chứng này và duy trì một cuộc sống năng động, khỏe mạnh.
Phương pháp điều trị bàn chân bẹt ở người lớn
Tùy theo mức độ sụp vòm, tình trạng tổn thương gân cơ và mức độ đau nhức, bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp can thiệp từ nội khoa bảo tồn đến ngoại khoa:
Không phẫu thuật
Hơn 85% các trường hợp bàn chân bẹt ở người lớn đáp ứng tốt với các biện pháp điều trị bảo tồn không xâm lấn dưới đây:
- Sử dụng đế chỉnh hình bàn chân (Orthotic Insoles): Đây được coi là giải pháp giảm đau tận gốc và hiệu quả nhất cho người lớn. Đế chỉnh hình được đo đạc và chế tạo cá thể hóa dựa trên công nghệ quét áp lực 3D lòng bàn chân của từng người bệnh. Đế có cấu trúc vòm nâng nâng nâng đỡ xương sên một cách cơ học, giúp phân bổ lại lực tì nén đồng đều trên gan bàn chân, trả trục gót chân về vị trí thẳng đứng và giải phóng áp lực cho gân cơ chày sau. Người lớn bị bàn chân bẹt cần duy trì thói quen mang loại đế này lót vào trong giày dép hằng ngày khi đi lại.
- Sử dụng thuốc kháng viêm, giảm đau: Trong các đợt đau cấp tính do viêm gân cơ chày sau hoặc viêm cân gan chân, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) đường uống hoặc gel bôi tại chỗ để xoa dịu cơn đau.
- Bất động chân ngắn hạn: Đối với những trường hợp viêm gân nặng hoặc có vết rách gân cơ, việc mang một loại boot chỉnh hình chuyên dụng hoặc bó bột ngắn hạn trong 3 – 4 tuần là cần thiết để cho sợi gân có thời gian nghỉ ngơi và tự chữa lành tổn thương.
- Tập vật lý trị liệu chuyên biệt: Các bài tập tập trung vào việc kéo giãn gân gót (gân Achilles) bị co rút và tăng cường sức bền cho các cơ bắp chân sau nhằm hỗ trợ gân chày sau nâng đỡ vòm chân (như bài tập đứng kiễng gót bằng hai chân, bài tập dùng lòng bàn chân lăn con lăn cứng hoặc quả bóng tennis).
Phẫu thuật
Phẫu thuật chỉ được đặt ra đối với một tỷ lệ nhỏ người bệnh trưởng thành khi: Tình trạng sụp vòm chân gây đau đớn dữ dội vĩnh viễn, gân cơ chày sau bị rách hoàn toàn và các phương pháp điều trị bảo tồn hoàn toàn thất bại sau 6 tháng kiên trì.
Các kỹ thuật phẫu thuật phức tạp ở người lớn bao gồm:
- Phẫu thuật chuyển gân (Tendon transfer): Lấy một phần của sợi gân khác ở bàn chân (như gân gấp ngón chân dài) để chuyển sang thay thế, gia cố cho sợi gân cơ chày sau đã bị hư hỏng.
- Phẫu thuật cắt xương sửa trục (Osteotomy): Cắt và dịch chuyển vị trí của xương gót chân để tái lập lại trục thẳng đứng của chân, giúp phân bổ lực tốt hơn.
- Phẫu thuật hàn khớp (Arthrodesis): Cố định và làm dính các khớp nhỏ vùng cổ chân lại với nhau một cách cố định. Phương pháp này áp dụng cho thể bàn chân bẹt cứng hoặc có kèm thoái hóa khớp nặng, giúp loại bỏ hoàn toàn cơn đau khớp dù bàn chân sẽ bị giảm độ linh hoạt.
Cách ngừa bàn chân bẹt ở người lớn
Để bảo vệ đôi bàn chân khỏi nguy cơ sụp vòm khi bước vào độ tuổi trung niên và lão hóa, bạn nên chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa sau:
- Lựa chọn giày dép khoa học: Hạn chế tối đa việc mang giày cao gót mũi nhọn liên tục trong nhiều giờ liền. Nên ưu tiên lựa chọn các loại giày dép có kích cỡ vừa vặn, chất liệu êm ái, phần gót vững chắc và có thiết kế nâng đỡ nhẹ cho vòm chân.
- Kiểm soát chặt chẽ cân nặng: Duy trì một chế độ ăn uống lành mạnh, nhiều chất xơ, hạn chế đồ dầu mỡ và tích cực vận động để giữ chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức lý tưởng, giảm tải áp lực cơ học lên đôi chân.
- Lắng nghe cơ thể: Khi xuất hiện bất kỳ cơn đau nhức hay sưng nề dai dẳng nào ở vùng mắt cá chân trong sau khi vận động, tuyệt đối không được chủ quan chịu đựng mà cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám, phát hiện sớm các tổn thương gân cơ.
- Tập luyện thể thao đều đặn: Duy trì các bộ môn vận động vừa sức như bơi lội, đạp xe, đi bộ với giày thể thao đạt chuẩn để tăng cường sức mạnh, độ dẻo dai cho hệ thống cơ và dây chằng toàn thân.
Sử dụng đế lót giày chỉnh hình cá thể hóa giúp cân bằng lại lực chịu lực và giảm đau hiệu quả cho người lớn (Nguồn: Sưu tầm)
Bàn chân bẹt ở người lớn tuy không thể chữa khỏi hoàn toàn cấu trúc xương, nhưng có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm. Chủ động lắng nghe cảnh báo từ đôi chân, kiên trì dùng đế chỉnh hình phối hợp lối sống khoa học là chìa khóa vàng giúp giữ vững “nền móng” cơ thể. Điều này giúp giảm đau đớn, ngăn ngừa biến chứng để người bệnh tự tin sải bước mỗi ngày.
Nguồn tham khảo:
PubMed Central
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8696898/
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.