Ung thư phổi và các phương pháp điều trị có thể làm suy giảm chức năng hô hấp, gây khó thở, mệt mỏi và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Bên cạnh điều trị y khoa, các bài tập thở là biện pháp hỗ trợ phục hồi chức năng hiệu quả, giúp cải thiện thông khí phổi, giảm cảm giác hụt hơi và nâng cao chất lượng cuộc sống. Duy trì luyện tập đều đặn theo hướng dẫn của nhân viên y tế có thể giúp người bệnh hô hấp dễ dàng và vận động tự tin hơn.
Vai trò của việc tập thở cho người ung thư phổi
Phổi của con người có tính đàn hồi cao, nhưng khi bị tế bào ung thư xâm lấn hoặc chịu tổn thương xơ hóa sau xạ trị, diện tích nhu mô phổi lành lặn bị thu hẹp đáng kể. Thêm vào đó, tâm lý lo lắng khi bị khó thở khiến người bệnh có xu hướng thở nhanh, nông và chỉ sử dụng các cơ hô hấp phụ ở vùng cổ, ngực thay vì dùng cơ hoành. Kiểu thở này rất tốn năng lượng nhưng lại không thể đẩy hết khí cặn ra ngoài, làm ứ đọng khí CO2 và giảm lượng oxy cung cấp cho các mô cơ quan.
Việc kiên trì áp dụng các bài tập vận động hô hấp đúng cách mang lại những lợi ích vượt trội đã được y học chứng minh:
- Tăng cường thông khí và trao đổi chất: Tập thở giúp các phế nang bị xẹp có cơ hội giãn nở trở lại, tối ưu hóa dung tích sống của phổi, từ đó tăng nồng độ oxy trong máu (SpO_2) và tăng thải sạch khí cặn độc hại ra ngoài.
- Giảm áp lực và tiết kiệm năng lượng cho cơ hô hấp: Chuyển đổi từ kiểu thở ngực nông sang kiểu thở sâu, chậm giúp giải phóng sự căng thẳng của các cơ vùng cổ, vai, đồng thời tăng cường sức mạnh cho cơ hoành – cơ hô hấp chính của cơ thể.
- Hỗ trợ tống xuất dịch tiết, đờm nhớt: Các kỹ thuật ho có kiểm soát đi kèm bài tập thở giúp rung chuyển đường thở, làm lỏng các cục đờm ứ đọng sâu trong phế quản để người bệnh khạc ra ngoài dễ dàng hơn, giảm nguy cơ biến chứng viêm phổi hậu phẫu.
- Xoa dịu hệ thần kinh, giảm stress: Hít thở sâu kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm, làm chậm nhịp tim, hạ huyết áp, từ đó cắt đứt vòng lặp tâm lý “khó thở – lo lắng – thở nhanh – càng khó thở” thường gặp ở bệnh nhân ung thư.
Tập thở đúng kỹ thuật giúp cải thiện dung tích phổi và giảm tình trạng hụt hơi cho người bệnh (Nguồn: Sưu tầm)
Một số bài tập thở cho người ung thư phổi giúp tăng cường chức năng phổi
Để đạt được hiệu quả phục hồi tối ưu, người bệnh nên thực hiện các bài tập từ dễ đến khó trong không gian yên tĩnh, thoáng mát và có tư thế ngồi hoặc nằm thoải mái nhất. Dưới đây là các kỹ thuật thở kinh điển thường được các bác sĩ phục hồi chức năng khuyến cáo áp dụng:
Kỹ thuật thở bằng cơ hoành (thở bụng)
Cơ hoành là một cơ hình vòm ngăn cách giữa khoang ngực và khoang bụng. Thở cơ hoành là bài tập nền tảng giúp tối đa hóa lượng không khí đi vào phần đáy phổi – nơi có mạng lưới mạch máu trao đổi oxy phong phú nhất.
- Tư thế chuẩn bị: Người bệnh nằm ngửa trên giường, kê một chiếc gối mỏng dưới đầu và một chiếc gối dưới hai đầu gối để làm chùng cơ bụng. Nếu không nằm được, người bệnh có thể ngồi thẳng lưng trên ghế, hai bàn chân đặt phẳng trên mặt sàn.
- Các bước thực hiện:
- Đặt một tay lên ngực (vùng xương ức) và tay còn lại đặt lên bụng (ngay dưới bờ sườn). Việc đặt tay này giúp người bệnh cảm nhận được sự di chuyển của cơ thể rõ ràng hơn.
- Bắt đầu hít vào chậm rãi, nhẹ nhàng bằng đường mũi. Hãy tập trung truyền hơi thở xuống sâu sao cho bàn tay đặt trên bụng có cảm giác đẩy lên cao, trong khi bàn tay đặt trên ngực phải giữ nguyên, không được di động.
- Hóp nhẹ cơ bụng lại và từ từ thở ra thật chậm qua miệng. Lúc này, bàn tay trên bụng sẽ hạ xuống sâu theo nhịp thở ra.
- Tần suất: Thực hiện bài tập này trong khoảng 5 đến 10 phút mỗi lần, mỗi ngày tập từ 3 đến 4 lần.
Kỹ thuật thở chúm môi
Đây là kỹ thuật cứu cánh cực kỳ hữu hiệu khi người bệnh đột ngột lên cơn khó thở hoặc hụt hơi trong lúc vận động (như đi bộ, leo cầu thang, đứng lên ngồi xuống). Thở chúm môi tạo ra một áp lực dương nhẹ trong đường thở trong suốt quá trình thở ra, giúp giữ cho các tiểu phế quản không bị xẹp sớm, từ đó lượng khí cặn bẫy trong phổi được đẩy ra ngoài nhiều nhất có thể.
- Các bước thực hiện:
- Thả lỏng toàn bộ vùng cổ, vai và ngực.
- Hít vào thật sâu bằng đường mũi một cách chậm rãi (nhẩm đếm trong đầu khoảng 1, 2 nhịp).
- Chúm môi lại giống như khi chúng ta đang chuẩn bị huýt sáo hoặc thổi nến.
- Từ từ thổi hơi ra qua kẽ môi chúm một cách nhẹ nhàng. Thời gian thở ra phải kéo dài gấp đôi thời gian hít vào (nhẩm đếm trong đầu khoảng 1, 2, 3, 4 nhịp). Lưu ý không cố gắng ép bản thân thổi quá mạnh, hãy để hơi thở ra tự nhiên và êm dịu.
Kỹ thuật chúm môi khi thở ra giúp đường dẫn khí mở rộng, giải phóng khí cặn hiệu quả (Nguồn: Sưu tầm)
Thở sâu kết hợp giãn cơ
Bài tập này tích hợp chuyển động nhẹ nhàng của các cơ xương khớp vùng ngực, vai với nhịp thở để kích thích lồng ngực giãn nở tối đa theo cả chiều ngang và chiều dọc.
- Các bước thực hiện:
- Người bệnh ngồi thẳng trên ghế có điểm tựa vững chắc.
- Khi hít vào bằng mũi, đồng thời từ từ đưa hai tay ra hai bên rồi giơ cao lên đầu, mở rộng lồng ngực hết mức để đón không khí vào.
- Khi thở ra chậm rãi bằng cách chúm môi, từ từ hạ hai tay xuống, cúi nhẹ đầu và hơi hướng người về phía trước để ép bớt lượng khí từ trong ngực ra ngoài.
Phương pháp hít thở 4-7-8
Được phát triển dựa trên các kỹ thuật yoga cổ xưa, phương pháp hít thở 4-7-8 được xem là một phương thuốc tự nhiên giúp an thần, làm dịu tâm trí cực mạnh, đặc biệt thích hợp cho những bệnh nhân ung thư phổi bị mất ngủ hoặc lo âu quá độ trước các đợt truyền hóa chất.
- Các bước thực hiện:
- Đặt đầu lưỡi vào vòm miệng ngay phía sau răng cửa hàm trên và giữ nguyên lưỡi ở vị trí này suốt bài tập.
- Thở sạch toàn bộ hơi trong phổi ra ngoài qua đường miệng, tạo thành tiếng “phù” nhẹ.
- Khép môi lại và hít vào nhẹ nhàng bằng mũi trong vòng 4 giây.
- Giữ hơi thở lại bên trong lồng ngực và nín thở trong vòng 7 giây.
- Mở nhẹ môi, thở ra hoàn toàn bằng miệng tạo thành tiếng “phù” kéo dài trong vòng 8 giây.
- Lưu ý: Chu kỳ này được lặp lại tối đa 4 lần trong mỗi lượt tập ban đầu. Đối với người bệnh ung thư phổi có dung tích phổi thấp, nếu việc nín thở 7 giây gây cảm giác ngột ngạt, có thể rút ngắn thời gian lại theo tỷ lệ tương ứng (ví dụ: hít vào 2 giây – nín thở 3.5 giây – thở ra 4 giây) rồi tăng dần khi cơ thể đã thích nghi.
Bài tập ho kiểm soát đờm
Do sự tăng tiết chất nhầy bít tắc lòng phế quản, việc ho thông thường sẽ khiến bệnh nhân ung thư phổi rất mệt và đau tức ngực nhưng lại không đem lại hiệu quả tống đờm. Kỹ thuật ho có kiểm soát giúp đẩy đờm lên vùng hầu họng để khạc ra ngoài mà không làm tăng áp lực nội ngực quá mức.
- Các bước thực hiện:
- Ngồi trên ghế, hơi nghiêng người về phía trước, hai chân chạm đất.
- Thực hiện kỹ thuật thở cơ hoành (hít vào sâu bằng mũi sao cho bụng phình lên) rồi nín thở trong khoảng 2 giây để không khí len lỏi ra phía sau khối chất nhầy.
- Mở miệng và ho mạnh hai tiếng liên tiếp từ trong cổ họng (không phải ho từ ngực):
- Tiếng ho đầu tiên: Làm long đờm ra khỏi thành phế quản.
- Tiếng ho thứ hai: Đẩy cục đờm di chuyển lên cao vào khoang miệng.
- Nhổ đờm vào khăn giấy sạch và thực hiện hít thở sâu, nhẹ nhàng để lấy lại sức.
Các điểm cần lưu ý khi áp dụng bài tập thở
Tập thở là một liệu trình bổ trợ an toàn, tuy nhiên nhu mô phổi của người bệnh ung thư vốn nhạy cảm và dễ tổn thương. Để đảm bảo tính an toàn tuyệt đối và tránh các tác dụng phụ, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dưới đây:
- Lắng nghe cơ thể, không gắng sức quá mức: Tập thở là để thư giãn và phục hồi, hoàn toàn không phải là một bộ môn thi đấu cơ bắp. Nếu trong quá trình tập, người bệnh cảm thấy chóng mặt, đau đầu, hoa mắt (dấu hiệu của việc thở quá nhanh gây tăng thông khí) hoặc đau tức ngực dữ dội, hãy lập tức dừng lại, nằm nghỉ ngơi và hít thở tự nhiên bình thường.
- Kiên trì và chia nhỏ thời gian tập: Thay vì tập một mạch 30-40 phút gây mệt mỏi cho các cơ hô hấp, người bệnh nên chia nhỏ thành nhiều lần trong ngày (mỗi lần chỉ cần từ 5 đến 10 phút). Hãy biến việc tập thở thành một thói quen tự nhiên như việc ăn uống hàng ngày.
- Thời điểm tập phù hợp: Nên tập thở vào buổi sáng sớm khi không khí trong lành hoặc trước khi đi ngủ để ngủ ngon hơn. Tránh tập ngay sau khi vừa ăn no xong vì dạ dày căng tròn sẽ đẩy cơ hoành lên cao, làm hạn chế không gian giãn nở của đáy phổi và gây tức bụng.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Trước khi bắt đầu bất kỳ bài tập nào, người bệnh nên thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng, đặc biệt là những bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật cắt phổi (cần có thời gian chờ sẹo mổ ổn định) hoặc những người đang gặp tình trạng tràn dịch, tràn khí màng phổi chưa được kiểm soát.
Người bệnh nên kết hợp tập thở với việc uống đủ nước ấm để làm loãng đờm (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, việc kiên trì thực hiện các bài tập thở cho người ung thư phổi là một phần không thể tách rời trong chiến lược chăm sóc giảm nhẹ toàn diện. Những hơi thở sâu, chậm và có kiểm soát không chỉ giúp người bệnh giành lại quyền chủ động kiểm soát hệ hô hấp, đẩy lùi những cơn khó thở mệt mỏi, mà còn là liều thuốc tinh thần vô giá, thắp lên niềm lạc quan để người bệnh vững vàng chiến thắng bạo bệnh.
Nguồn tham khảo: PubMed Central
PubMed Central
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39144355/
📝Nguồn tài liệu: Chọn lọc từ nhiều nguồn y tế uy tín
🔎Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tổng quan. Vui lòng tham khảo ý kiến của Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để nhận được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.