Đột quỵ không chỉ gây ra các di chứng vận động mà còn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng nhận thức, dẫn đến tình trạng suy giảm hoặc mất trí nhớ. Người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc ghi nhớ, tư duy, tập trung và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và các biện pháp phục hồi phù hợp giúp người bệnh và gia đình chủ động trong quá trình chăm sóc
Đột quỵ mất trí nhớ là gì?
Đột quỵ mất trí nhớ là một dạng suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ mạch máu (Vascular Dementia) bùng phát trực tiếp sau khi một cơn đột quỵ xảy ra. Hiện tượng này xuất hiện khi các mạch máu dẫn nuôi các tế bào não thuộc vùng chịu trách nhiệm quản lý ký ức, học tập và tư duy (đặc biệt là vùng hồi hải mã và thùy thái dương) bị tổn thương cấp tính.
Khi các tế bào thần kinh tại vùng chức năng này bị thiếu hụt oxy trường diễn hoặc bị phá hủy hoàn toàn do dòng máu gián đoạn, các liên kết thần kinh lưu trữ thông tin sẽ bị đứt gãy. Kết quả là người bệnh không còn khả năng ghi nhớ thông tin mới, khó khăn trong việc khơi gợi lại các sự kiện trong quá khứ, đi kèm với sự suy giảm khả năng phân tích và xử lý tình huống hằng ngày.
Các dạng đột quỵ mất trí nhớ
Tùy thuộc vào cơ chế tổn thương của hệ thống mạch máu não, tình trạng mất trí nhớ sau tai biến được phân chia thành ba dạng lâm sàng phổ biến dưới đây:
Đột quỵ do thiếu máu não
Đây là thể đột quỵ phổ biến nhất, xảy ra khi một cục máu đông (huyết khối) hoặc một mảng xơ vữa lớn bám vào thành mạch, làm bít tắc hoàn toàn lòng động mạch dẫn máu lên não. Khi dòng tuần hoàn bị chặn đứng, một vùng nhu mô não rộng lớn sẽ rơi vào trạng thái hoại tử do thiếu oxy.
Nếu vùng nhồi máu này nằm ở bán cầu não trái hoặc khu vực thùy thái dương, người bệnh sẽ ngay lập tức đối mặt với chứng mất trí nhớ nghiêm trọng, đi kèm với hội chứng mất ngôn ngữ (khó biểu đạt hoặc khó hiểu lời nói).
Đột quỵ do xuất huyết não
Dạng đột quỵ này xảy ra khi thành mạch máu não bị suy yếu, phình rạn và vỡ tung ra, khiến dòng máu ồ ạt chảy tràn vào bên trong nhu mô não hoặc khoang dưới nhện. Lượng máu thoát mạch này không chỉ làm mất nguồn nuôi dưỡng các tế bào phía sau mà còn tạo ra một khối máu tụ lớn, gây chèn ép cơ học và tăng áp lực nội sọ dữ dội lên các vùng não lành xung quanh. Sự phá hủy cấu trúc tế bào thần kinh do xuất huyết não thường diễn ra rất khốc liệt, khiến tình trạng đột quỵ mất trí nhớ khởi phát nhanh chóng với mức độ suy giảm nhận thức nặng nề, khó phục hồi hơn.
Cơn đột quỵ thoáng qua
Cơn đột quỵ thoáng qua (TIA – Transient Ischemic Attack) hay còn được gọi là cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua. Đây thực chất là một trận “tấn công giả” khi mạch máu não chỉ bị bít tắc tạm thời bởi một cục máu đông nhỏ, sau đó dòng máu tự tái thông trở lại trong vòng vài phút đến dưới 24 giờ.
Mặc dù các triệu chứng vận động có thể biến mất hoàn toàn mà không để lại tổn thương vĩnh viễn trên hình ảnh học, nhưng TIA lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ gây ra những tổn thương vi mạch âm thầm. Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến người bệnh bị suy giảm trí nhớ tiến triển, tư duy chậm chạp dần theo thời gian mà không hề hay biết.
Cơn thiếu máu não thoáng qua lặp lại nhiều lần tàn phá âm thầm các liên kết thần kinh nhận thức (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyên nhân dẫn đến bệnh đột quỵ mất trí nhớ
Hội chứng suy giảm nhận thức và mất trí nhớ sau tai biến không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, mà là hệ quả trực tiếp từ các tổn thương cấu trúc não bộ và các yếu tố nguy cơ nội sinh:
Do tổn thương não
Não bộ con người được phân chia thành nhiều vùng chức năng chuyên biệt. Khi cơn đột quỵ tấn công vào các vị trí chiến lược như vùng hồi hải mã (Hippocampus) — “trung tâm đầu não” chịu trách nhiệm xử lý, chuyển đổi trí nhớ ngắn hạn thành trí nhớ dài hạn, hoặc vùng vỏ não thùy trán, thùy thái dương, hệ lụy tất yếu là chức năng nhận thức sẽ bị sụp đổ. Các tế bào thần kinh tại đây một khi đã chết đi sẽ không thể tái tạo, làm mất đi vĩnh viễn các phân vùng lưu trữ thông tin và ký ức của người bệnh.
Do tái phát đột quỵ
Nguy cơ bị đột quỵ mất trí nhớ tăng vọt theo cấp số nhân ở những bệnh nhân có tiền sử bị tai biến nhiều lần. Mỗi một đợt đột quỵ tái phát sẽ phá hủy thêm một vùng nhu mô não mới, tạo ra các tổn thương đa ổ (Multi-infarct dementia). Khi tổng thể tích nhu mô não bị tổn thương vượt quá ngưỡng chịu đựng của cơ thể, khả năng bù trừ của các tế bào thần kinh lành còn lại sẽ hoàn toàn bị tê liệt, đẩy người bệnh vào tình trạng sa sút trí tuệ mạch máu nghiêm trọng và không thể đảo ngược.
Các yếu tố nguy cơ khác
Bên cạnh tổn thương thực thể tại não, tình trạng mất trí nhớ sau đột quỵ còn chịu tác động mạnh mẽ bởi các yếu tố nguy cơ nền tảng:
- Tuổi tác cao: Người càng lớn tuổi thì quá trình thoái hóa hệ thần kinh tự nhiên diễn ra càng nhanh, mạch máu càng xơ cứng nên dễ bị tổn thương nhận thức sâu sắc hơn sau tai biến.
- Bệnh lý mãn tính kiểm soát kém: Tăng huyết áp không ổn định, đái tháo đường biến chứng vi mạch, và tình trạng mỡ máu cao (cholesterol cao) là bộ ba thủ phạm liên tục làm hẹp lòng mạch, thúc đẩy tổn thương chất trắng của não.
- Tiền sử gia đình: Người có người thân cận huyết từng bị sa sút trí tuệ hoặc đột quỵ thường có hệ mạch máu bẩm sinh dễ tổn thương hơn.
- Lối sống độc hại: Thói quen hút thuốc lá lâu năm, lạm dụng rượu bia, béo phì và lười vận động làm tăng độ nhớt của máu, cản trở dòng oxy lên não, khiến các tế bào não dễ bị suy thoái và mất chức năng ghi nhớ.
Dấu hiệu của đột quỵ mất trí nhớ
Biểu hiện của hội chứng đột quỵ mất trí nhớ có thể xuất hiện ngay lập tức sau giai đoạn cấp tính hoặc tiến triển âm thầm vài tuần, vài tháng sau khi xuất viện. Các dấu hiệu điển hình bao gồm:
- Chậm chạp hoặc nhầm lẫn: Người bệnh phản ứng rất chậm trước các câu hỏi hoặc tình huống giao tiếp thông thường. Họ thường xuyên rơi vào trạng thái lú lẫn, nhầm lẫn giữa quá khứ và hiện tại, không nhớ mình vừa làm gì, vừa gặp ai, hoặc không thể định hướng được không gian và thời gian (ví dụ: đi lạc ngay trong chính ngôi nhà của mình).
- Khó tập trung, giảm khả năng chú ý: Người bệnh không thể tập trung vào một công việc cụ thể nào quá vài phút. Họ dễ bị phân tâm bởi các yếu tố xung quanh, gặp khó khăn lớn trong việc tuân theo các chỉ dẫn gồm nhiều bước đơn giản (như nấu một món ăn quen thuộc hoặc sử dụng các thiết bị điều khiển từ xa).
- Rối loạn khả năng ngôn ngữ: Gặp khó khăn trong việc tìm từ ngữ phù hợp để biểu đạt suy nghĩ của mình, thường xuyên nói vòng vo, gọi sai tên các đồ vật quen thuộc hằng ngày (như gọi cái thìa là cái cây, cái bút là cái thước).
- Thay đổi tính cách và hành vi đột ngột: Đây là dấu hiệu rất đáng lưu ý ảnh hưởng lớn đến gia đình. Một người vốn dĩ hiền lành, điềm đạm có thể đột ngột trở nên nóng nảy, dễ nổi giận, đa nghi, vu khống người thân ăn cắp đồ đạc của mình, hoặc ngược lại, trở nên thờ ơ, lãnh cảm, trầm cảm và thu mình hoàn toàn với xã hội.
Trạng thái lú lẫn, mất định hướng không gian là biểu hiện đặc trưng của sa sút trí tuệ sau tai biến (Nguồn: Sưu tầm)
Điều trị đột quỵ mất trí nhớ như thế nào?
Mặc dù các tế bào não đã chết không thể sống lại, nhưng việc áp dụng một phác đồ điều trị toàn diện, phối hợp chặt chẽ giữa quản lý y tế và thay đổi lối sống có thể giúp ngăn chặn bệnh tiến triển nặng hơn, đồng thời kích thích khả năng bù trừ của các vùng não lành còn lại.
Quản lý y tế
- Sử dụng thuốc kiểm soát bệnh lý nền: Đây là nhiệm vụ tiên quyết để bảo vệ hệ mạch máu não. Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối việc uống thuốc hạ huyết áp, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông (để ngăn ngừa cục máu đông mới), thuốc hạ mỡ máu và thuốc kiểm soát đường huyết theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
- Thuốc hỗ trợ nhận thức: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc ức chế men cholinesterase (như Donepezil, Rivastigmine) hoặc Memantine. Các thuốc này giúp tăng cường nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh trong não, từ đó cải thiện phần nào khả năng ghi nhớ, tập trung và tư duy của người bệnh.
- Trị liệu nhận thức và ngôn ngữ: Cho người bệnh tham gia vào các lớp phục hồi chức năng thần kinh, tập các bài tập rèn luyện trí não, khôi phục khả năng ngôn ngữ giao tiếp dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia tâm lý và phục hồi chức năng.
Thay đổi lối sống lành mạnh
- Xây dựng chế độ ăn uống bảo vệ não bộ: Ưu tiên áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải với nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa. Bổ sung các loại cá béo (cá hồi, cá trích) giàu axit béo Omega-3 giúp tăng cường cấu trúc màng tế bào thần kinh. Hạn chế tối đa mỡ động vật, đồ ăn nhiều muối và các thực phẩm chế biến sẵn.
- Tích cực rèn luyện tư duy hằng ngày: Hãy khuyến khích và đồng hành cùng người bệnh trong các hoạt động kích thích trí não như đọc sách báo, giải ô chữ, chơi cờ, chơi các trò chơi ghi nhớ, hoặc học một kỹ năng mới phù hợp với thể trạng. Những hoạt động này giúp hình thành các đường liên kết thần kinh mới đi vòng qua vùng não bị tổn thương.
- Duy trì vận động thể chất điều độ: Khuyến khích người bệnh đi bộ nhẹ nhàng, tập dưỡng sinh hoặc tập các bài tập vật lý trị liệu khoảng 30 phút mỗi ngày. Vận động giúp tăng cường lưu lượng tuần hoàn máu giàu oxy lên não, thúc đẩy tâm trạng vui vẻ và cải thiện chất lượng giấc ngủ ban đêm.
- Sự đồng hành, thấu hiểu từ gia đình: Người nhà cần kiên nhẫn, tuyệt đối không quát mắng hay tỏ thái độ khó chịu khi người bệnh quên hoặc làm sai. Hãy tạo ra một môi trường sống an toàn, ấm áp, ghi chú các mốc thời gian, tên đồ vật bằng nhãn dán lớn trong nhà để giúp người bệnh dễ dàng thích nghi và cảm thấy tự tin hơn trong sinh hoạt.
Sự kiên nhẫn và đồng hành của người thân là liều thuốc tinh thần vô giá giúp người bệnh phục hồi nhận thức (Nguồn: Sưu tầm)
Tóm lại, mất trí nhớ sau đột quỵ là một di chứng thường gặp, có thể ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ, tư duy và sinh hoạt hằng ngày. Việc phát hiện sớm, điều trị phù hợp và kiên trì phục hồi chức năng nhận thức đóng vai trò quan trọng trong quá trình cải thiện sức khỏe của người bệnh. Bên cạnh đó, duy trì lối sống lành mạnh và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ đột quỵ sẽ góp phần bảo vệ chức năng não bộ và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.
Nguồn tham khảo:
Trạm y tế phường Phú thành:
https://tytphuongphuthanh.medinet.gov.vn/chuyen-muc/mat-tri-nho-cmobile8160-96735.aspx