Bại liệt là một bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus Polio gây ra, có khả năng tấn công hệ thần kinh trung ương và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như liệt cơ vĩnh viễn hoặc tử vong. Hiểu rõ về nguyên nhân, con đường lây truyền và cách phòng ngừa là trách nhiệm của mỗi cá nhân để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Bại liệt là gì?
Bại liệt (Poliomyelitis) là một bệnh lý nhiễm trùng do virus gây ra, đặc trưng bởi sự tấn công vào các tế bào sừng trước của tủy sống và các nhân vận động ở thân não. Khi virus xâm nhập và nhân lên trong hệ thần kinh, nó có thể phá hủy các tế bào thần kinh vận động, dẫn đến tình trạng yếu cơ và liệt không hồi phục. Bệnh đã từng là nỗi khiếp sợ trên toàn thế giới với những hình ảnh về những chiếc phổi sắt hỗ trợ hô hấp hay những di chứng liệt chi suốt đời ở trẻ nhỏ.
Tùy thuộc vào mức độ tổn thương thần kinh, bại liệt có thể biểu hiện từ những triệu chứng nhẹ giống như cảm cúm cho đến tình trạng liệt cơ hô hấp đe dọa tính mạng. Mặc dù bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ em dưới 5 tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Chính vì tính chất lây lan nhanh và để lại di chứng nặng nề, bại liệt được xếp vào nhóm các bệnh cần được giám sát chặt chẽ trên phạm vi toàn cầu theo quy định của Tổ chức Y tế Thế giới.
Nguyên nhân gây ra bệnh bại liệt
Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh bại liệt là virus Polio, một loại virus thuộc chi Enterovirus của họ Picornaviridae. Virus này có cấu trúc di truyền là ARN sợi đơn và không có vỏ bọc protein phức tạp, điều này giúp chúng có khả năng chống chịu cực tốt với môi trường bên ngoài, đặc biệt là trong môi trường nước và thực phẩm. Virus Polio được chia thành ba tuýp huyết thanh khác nhau bao gồm tuýp 1, tuýp 2 và tuýp 3. Trong đó, tuýp 1 là tác nhân phổ biến nhất gây ra các đợt dịch lớn và có khả năng gây liệt cao nhất.
Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng, virus sẽ nhân lên tại niêm mạc họng và các mảng Peyer ở ruột non. Sau đó, chúng theo hệ thống hạch bạch huyết đi vào máu và di chuyển đến hệ thần kinh trung ương. Tại đây, virus có ái tính đặc biệt với các tế bào thần kinh vận động, bắt đầu quá trình phá hủy cấu trúc tế bào và làm gián đoạn hoàn toàn luồng xung động thần kinh chỉ huy các cơ bắp, dẫn đến tình trạng liệt cơ đặc trưng của bệnh.
Minh họa về virus Polio gây bại liệt (Nguồn: Sưu tầm)
Các triệu chứng nhận biết của bại liệt
Triệu chứng của bệnh bại liệt rất đa dạng, tùy thuộc vào thể bệnh mà người bệnh mắc phải, từ không triệu chứng đến liệt hoàn toàn.
Khoảng 90% đến 95% số người nhiễm virus Polio không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt nhưng vẫn có khả năng đào thải virus ra môi trường và lây truyền cho người khác. Ở thể nhẹ hay còn gọi là thể bại liệt không liệt, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu giống như nhiễm siêu vi thông thường bao gồm sốt, đau họng, đau đầu, buồn nôn và mệt mỏi kéo dài từ 1 đến 10 ngày. Một số trường hợp tiến triển sang thể viêm màng não không do vi khuẩn với các biểu hiện như cứng cổ, đau lưng và đau cơ sâu.
Ở trạng thái nhẹ, các biểu hiện giống như cơn sốt thông thường (Nguồn: Sưu tầm)
Nghiêm trọng nhất là thể bại liệt gây liệt, chỉ chiếm khoảng dưới 1% số ca nhiễm nhưng để lại hậu quả nặng nề. Triệu chứng ban đầu cũng tương tự như thể nhẹ, nhưng sau đó bệnh tiến triển rất nhanh. Người bệnh bị mất các phản xạ gân xương và xuất hiện tình trạng liệt mềm cấp tính (liệt không có sức căng cơ). Liệt thường không đối xứng, ảnh hưởng đến các chi, đặc biệt là chân nhiều hơn tay.
Nếu virus tấn công vào các nhân thần kinh điều khiển hô hấp và nuốt ở thân não (thể hành tủy), người bệnh sẽ bị khó nuốt, khó nói và suy hô hấp cấp, dẫn đến tử vong nếu không được hỗ trợ máy thở kịp thời.
Bệnh bại liệt lây truyền qua đường nào?
Virus bại liệt có khả năng lây truyền rất cao và con đường lây lan chính là đường phân – miệng. Virus được đào thải qua phân của người nhiễm bệnh (kể cả những người không có triệu chứng) vào môi trường nước, đất và thực phẩm. Người lành khi ăn uống phải thực phẩm hoặc nguồn nước bị nhiễm bẩn có chứa virus sẽ bị nhiễm bệnh.
Ngoài ra, trong giai đoạn đầu của bệnh, virus cũng hiện diện trong dịch tiết đường hô hấp như nước bọt, đờm dãi, do đó bệnh có thể lây qua các giọt bắn khi người bệnh ho hoặc hắt hơi, dù con đường này ít phổ biến hơn.
Ruồi nhặng cũng được coi là vật trung gian truyền bệnh khi chúng tiếp xúc với phân người bệnh và sau đó đậu vào thức ăn của người lành. Virus Polio có thể tồn tại nhiều tuần trong môi trường bên ngoài ở nhiệt độ thường, do đó, ở những khu vực có điều kiện vệ sinh kém, hệ thống xử lý nước thải không đảm bảo, nguy cơ bùng phát dịch bại liệt là cực kỳ lớn.
Các đối tượng có nguy cơ mắc bệnh bại liệt
Bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus Polio đều có nguy cơ mắc bệnh, nhưng một số nhóm đối tượng có mức độ rủi ro cao hơn hẳn. Trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ chưa được tiêm chủng hoặc tiêm chủng không đầy đủ, là nhóm đối tượng chiếm tỷ lệ mắc bệnh cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thói quen vệ sinh chưa tốt. Những người sống trong điều kiện môi trường ô nhiễm, nguồn nước không đảm bảo vệ sinh hoặc tại các khu vực có tỷ lệ bao phủ vắc xin thấp cũng đối mặt với nguy cơ lây nhiễm lớn.
Ngoài ra, những người có hệ miễn dịch bị suy yếu (như người nhiễm HIV, người đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch), phụ nữ mang thai, hoặc những người thường xuyên di chuyển đến các vùng đang có dịch lưu hành cũng cần đặc biệt cẩn trọng. Việc thiếu kiến thức về vệ sinh cá nhân và vệ sinh thực phẩm cũng là yếu tố làm tăng khả năng virus xâm nhập vào cơ thể ở mọi lứa tuổi.
Phương pháp điều trị bệnh bại liệt
Cho đến nay, y học vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu để tiêu diệt virus Polio một khi nó đã xâm nhập và gây tổn thương hệ thần kinh. Các biện pháp điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ triệu chứng, giảm đau và phục hồi chức năng để hạn chế tối đa các di chứng. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong giai đoạn cấp tính, sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau và được hỗ trợ dinh dưỡng tốt. Trong trường hợp có liệt cơ hô hấp, việc can thiệp bằng máy thở là bắt buộc để duy trì sự sống.
Sau khi giai đoạn cấp tính qua đi, vật lý trị liệu và phục hồi chức năng đóng vai trò sống còn nhằm giúp người bệnh cải thiện sức mạnh cơ bắp, ngăn ngừa co rút khớp và biến dạng xương. Do điều trị chỉ mang tính chất hỗ trợ, việc phòng bệnh chủ động vẫn là chiến lược quan trọng nhất và duy nhất để loại bỏ căn bệnh này.
Phòng bệnh bằng vắc xin
Tiêm chủng vắc xin là biện pháp phòng bệnh bại liệt hiệu quả nhất và an toàn nhất hiện nay. Có hai loại vắc xin chính được sử dụng trên toàn cầu: Vắc xin bại liệt uống (OPV) chứa virus sống giảm độc lực và vắc xin bại liệt tiêm (IPV) chứa virus đã bất hoạt. Vắc xin OPV có ưu điểm là dễ triển khai trên diện rộng, tạo ra miễn dịch tại chỗ ở đường ruột giúp ngăn chặn sự lây lan của virus trong cộng đồng. Vắc xin IPV giúp tạo ra miễn dịch bảo vệ cá nhân mạnh mẽ và loại bỏ hoàn toàn nguy cơ hiếm gặp về bại liệt do virus vắc xin biến đổi.
Cho trẻ tiêm vắc xin IPV giúp tạo ra miễn dịch bảo vệ trẻ (Nguồn: Sưu tầm)
Tại Việt Nam, chương trình Tiêm chủng mở rộng đã triển khai lịch tiêm chủng bại liệt kết hợp cả đường uống và đường tiêm cho trẻ nhỏ, đảm bảo trẻ có được sự bảo vệ toàn diện nhất. Việc cha mẹ đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch không chỉ là bảo vệ tương lai của con em mình mà còn góp phần duy trì thành quả thanh toán bệnh bại liệt của cả quốc gia.
Phòng chống dịch
Bên cạnh việc tiêm chủng, các biện pháp vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự lây truyền của virus bại liệt. Mọi người cần thực hiện tốt nguyên tắc “ăn chín, uống sôi”, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt là sau khi đi vệ sinh và trước khi chế biến thức ăn. Nguồn nước dùng trong sinh hoạt cần được xử lý và khử trùng đúng quy định. Hệ thống xử lý phân và rác thải cần được quản lý chặt chẽ, tránh để rò rỉ ra môi trường xung quanh.
Khi phát hiện các trường hợp có biểu hiện liệt mềm cấp tính, cần thông báo ngay cho cơ quan y tế để được điều tra, khoanh vùng và xử lý kịp thời, tránh để dịch bệnh lan rộng. Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về tính chất nguy hiểm của bệnh bại liệt và tầm quan trọng của vệ sinh dịch tễ cần được thực hiện thường xuyên và liên tục.
Bệnh bại liệt dù đã được đẩy lùi ở nhiều quốc gia, nhưng nỗi đau và những di chứng mà nó để lại cho những người mắc bệnh vẫn là một lời nhắc nhở đắt giá về tầm quan trọng của y tế dự phòng.
Chúng ta không thể lùi bước trước một căn bệnh có thể phòng ngừa được bằng những biện pháp đơn giản như tiêm vắc xin và giữ gìn vệ sinh. Hãy coi việc bảo vệ mỗi đứa trẻ khỏi virus bại liệt là một sứ mệnh chung của toàn xã hội. Mỗi mũi tiêm, mỗi thói quen rửa tay sạch sẽ đều là một viên gạch xây dựng nên bức tường thành vững chắc ngăn chặn sự quay trở lại của dịch bệnh.
Tương lai của một thế giới không còn bại liệt nằm trong tay chúng ta, bắt đầu từ những hành động nhỏ nhất của mỗi cá nhân và gia đình ngay hôm nay. Hãy cùng nhau chung tay để không còn bất kỳ đứa trẻ nào phải gánh chịu nỗi đau của sự tê liệt, để các em có thể tự do chạy nhảy và thực hiện những ước mơ của mình trong một môi trường sống an toàn và khỏe mạnh.
Bại liệt là căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể để lại di chứng liệt suốt đời, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả thông qua tiêm chủng vắc xin và giữ gìn vệ sinh dịch tễ. Việc tuân thủ lịch tiêm chủng mở rộng và duy trì thói quen vệ sinh ăn uống là trách nhiệm then chốt của mỗi cá nhân để bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi nguy cơ bùng phát trở lại của virus Polio, hướng tới một tương lai không còn bóng dáng của bệnh bại liệt.