Thảo quyết minh: Đặc điểm, công dụng và cách dùng an toàn

Thảo quyết minh là một loài thảo dược có tên khoa học là Cassia tora L., được sử dụng trong điều trị các bệnh lý về mắt, huyết áp, thần kinh và da liễu. Với tính vị nhạt đắng và công năng thanh tỳ can hỏa, thảo quyết minh có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp, cải thiện chức năng thần kinh và điều trị các tình trạng da liễu.

Tìm hiểu chung về Thảo quyết minh

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt

• Thảo quyết minh.

Tên gọi khác

• Quyết minh; cây Muồng ngủ; Muồng; Đậu ma, Hạt muồng muồng, Muồng đồng tiền, Thủa nhò nhè (Tày), T'răng (Bana), Lạc trời, Muồng hòe, Hìa diêm tập (Dao).

Tên khoa học

• Cassia tora L. Fabaceae (Đậu).

Đặc điểm tự nhiên

• Thảo quyết minh là loài thảo dược bụi nhỏ, chiều cao dao động từ 30 đến 90 cm. Thân và cành có bề mặt nhẵn. Lá có cấu trúc kép lông chim, sắp xếp so le trên thân, bao gồm 3 cặp lá chét có hình bầu dục, mọc đối xứng với nhau. Các bông hoa mọc tại khoảng giữa lá, có màu vàng tươi với 5 cánh hoa hình trứng đặc trưng.
• Quả của dương vật là quả đậu dạng dài hẹp với hai đầu bị co lại. Mỗi quả chứa xấp xỉ 25 hạt bên trong. Hạt có dáng hình trụ xiên, tô màu nâu vàng bóng mượt.
• Kỳ hoa: Tháng 5 – 6; kỳ quả: Tháng 9 – 11.
• Dương vật phân bố tự nhiên rộng rãi tại các vùng nhiệt đới châu Mỹ, châu Á, châu Phi và Australia. Trên lãnh thổ Việt Nam, thảo quyết minh xuất hiện khắp các vùng, ngoại trừ những khu vực có độ cao vượt quá 1000 m. Loài cây này ưa ánh sáng mạnh và thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.
• Sau khi thu hoạch quả, tiến hành phơi khô, tách vỏ và lấy hạt. Hạt được phơi nắng hoặc sấy khô. Trước khi sử dụng, có thể sao vàng bằng lửa nhỏ cho đến khi phát sinh mùi thơm đặc trưng. Tùy theo mục tiêu trị liệu, đôi khi thảo quyết minh cũng được sao cháy.

Thảo quyết minh sao vàng

• Hạt được rửa sạch, để ráo nước rồi đem sao trong chảo đã được làm nóng kỹ. Tiếp tục sao cho đến khi lớp bề ngoài xuất hiện một lớp dầu bóng. Quá trình sao tiếp diễn cho tới lúc dầu ráo hết, màu hạt chuyển sang tông vàng rõ. Sau đó lấy hạt ra và để nguội.

Thảo quyết minh sao cháy

• Bắt đầu từ trạng thái sao vàng, tiếp tục sao cho tới khi vỏ ngoài chuyển sang màu đen dần, trên mặt chảo xuất hiện lớp khói màu vàng cam có mùi nồng. Sao đến lúc toàn bộ hạt đều có màu đen sẫm, khói chuyển sang tông đen, mùi thơm cháy nồng nặc (chưa có vị khét). Dừng quá trình sao và trải hạt ra khay để nguội.

Bộ phận sử dụng

• Phần dùng trong trị liệu từ thảo quyết minh là hạt.

Thành phần hóa học

• Hạt thảo quyết minh tích lũy nhiều hoạt chất quan trọng bao gồm chrysophanol, physcion, obtusin, aloeemodin monoglucoside, trachryson, brassinolid, alaternin, naphtalen glycosid, aurantio-obtuirin, nor-rubrofusarin, rubro-fusanrin-6-beta-gentiobiosid, torlac-ton, crysophannic acid-9-anthron. Trong quá trình chế biến, đặc biệt là sao vàng hoặc sao cháy, hàm lượng anthraquinon sẽ biến đổi theo từng mức độ xử lý. Phần lá của dương vật chứa flavonoid dạng kaempferol-3-sophorosid. Vỏ thân và lá còn tích tụ thêm 3,5,8,3',4',5'-hexahydroxyflavon.

Công dụng của Thảo quyết minh

Theo y học cổ truyền

Tính vị

• Hạt tươi có vị nhạt đắng, trong khi hạt đã qua công đoạn rang có vị đắng ngọt. Dược liệu quy vào hai kinh Can và Thận.

Công năng

• Thảo quyết minh có khả năng thanh tỳ can hỏa, tán nhiệt lên, sáng mắt, nhuận tràng.

Các ứng dụng lâm sàng chính bao gồm:

• Điều trị các bệnh lý nhãn khoa như viêm mô kết mạc ở giai đoạn cấp tính, viêm lớp mạc mạn tính, quáng gà do thiếu vitamin A.
• Hỗ trợ hạ huyết áp, cải thiện chức năng thần kinh, giúp người dùng đạt giấc ngủ sâu hơn.
• Hỗ trợ điều trị các tình trạng da liễu như chàm và nhiễm nấm.

Theo y học hiện đại

Tác dụng hạ huyết áp

• Dịch chiết từ rượu ethanol thể hiện khả năng giãn nở các mạch máu khi được tiêm vào đường tĩnh mạch trong các mô hình động vật thí nghiệm.

Tác dụng an thần

• Theo các công trình nghiên cứu trên động vật thử nghiệm (thỏ), khi dùng đường uống, thảo quyết minh tác động lên hệ thần kinh trung ương với hiệu ứng an thần rõ rệt, được phản ánh qua sự suy giảm hoạt động điện não.

Nhuận tràng, trị táo bón

• Thảo quyết minh chứa các hoạt chất anthraglycosid có khả năng tăng cường co bóp của cơ trơn đường tiêu hóa. Ngoài ra, lá dược liệu này còn tích tụ kaempferol — một hợp chất flavonoid — với tác dụng nhuận tràng và tẩy xổ hiệu quả.

Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm

• Dịch chiết rượu từ hạt thảo quyết minh thể hiện khả năng ức chế sự phát triển của các chủng vi khuẩn gram dương như Staphylococcus aureus, Bacillus diphtheria, Enterococcus. Cao chiết bằng nước từ hạt dược liệu này có tác dụng kháng nấm, đặc biệt hữu hiệu trong điều trị các bệnh ngoài da do nấm gây ra.

Hạ lipid máu, ức chế kết tập tiểu cầu

• Các mô hình thí nghiệm trên chuột cống trắng đã chứng minh thảo quyết minh có khả năng giảm mức cholesterol toàn phần và triglyceride trong máu. Bên cạnh đó, dược liệu còn sở hữu hoạt tính ức chế sự tập hợp tiểu cầu.

Ức chế tuyến ức, giải độc arsen

• Các thí nghiệm lâm sàng cho thấy khi dùng thảo quyết minh liên tục trong vòng 7 ngày trên động vật thử nghiệm, dược liệu gây teo tuyến ức, tăng nồng độ hormone SH ở mô gan, và hỗ trợ quá trình giải độc các chất arsen tích tụ.

Bài thuốc kinh nghiệm

Bài thuốc trị viêm kết mạc cấp tính, mắt đỏ đau, sợ ánh sáng, chảy nước mắt

• Thành phần: Hạt thảo quyết minh 9g, Cúc hoa 9g, Mạn kinh tử 6g, Mộc tạc 6g.
• Phương pháp: Sắc tất cả thành phần bằng nước, uống.

Bài thuốc trị đau đầu

• Thành phần: Hạt thảo quyết minh (đã qua công đoạn rang vàng).
• Phương pháp: Giã dập nhuyễn hạt, pha với nước nóng sôi và uống như trà thường.

Bài thuốc trị mất ngủ, ngủ không yên, nhịp tim nhanh, cao huyết áp

• Thành phần: Hạt thảo quyết minh 20g, Mạch môn 15g, Tâm sen (đã qua rang) 6g.
• Phương pháp: Sắc tất cả các vị trên bằng nước, uống.

Bài thuốc trị hắc lào

• Thành phần: Lá thảo quyết minh 20g, Rượu 50ml, Giấm 5ml.
• Phương pháp: Ngâm trong khoảng 10 ngày, sau đó bôi lên vùng bị bệnh hàng ngày.

Bài thuốc trị viêm võng mạc

• Thành phần: Hạt thảo quyết minh 10g, Vong nguyệt sa 10g, Dạ minh sa 10g, Cam thảo 6g, Hồng táo 5 quả.
• Phương pháp: Sắc tất cả các vị trên bằng nước, uống.

Lưu ý khi dùng Thảo quyết minh

• Tránh sử dụng thảo quyết minh khi người bệnh đang có triệu chứng tiêu chảy, vì dược liệu có thành phần tẩy xổ mạnh có thể làm nặng thêm tình trạng mất nước.
• Cần phân biệt rõ ràng dược liệu thảo quyết minh với các loài thực vật khác trong họ muồng ngủ như cây điền thanh, cây lục lạc lá tròn, nhằm tránh nhầm lẫn trong quá trình sử dụng.

Nguồn tham khảo

Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/thao-quyet-minh.html

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam (tập 2)

Sức khỏe đời sống: https://suckhoedoisong.vn/thao-quyet-minh-vi-thuoc-de-tim-giup-tri-benh-mat-169170814.htm

Thầy thuốc Việt Nam: https://thaythuocvietnam.vn/thao-quyet-minh-vi-thuoc-chua-tao-bon-hieu-qua/