Sâm Lepidium meyenii: Đặc điểm, công dụng và cách dùng

Sâm Lepidium meyenii (Maca) không chỉ giúp cân bằng hệ thống nội tiết mà còn là nguồn năng lượng tự nhiên giúp cơ thể chống lại mệt mỏi và căng thẳng kéo dài. Nhờ hàm lượng axit amin và khoáng chất dồi dào, loại sâm này hỗ trợ cải thiện tâm trạng, tăng cường trí nhớ và bảo vệ sức khỏe xương khớp. Sử dụng Maca đều đặn giúp duy trì vóc dáng săn chắc, làn da rạng rỡ và mang lại sự dẻo dai, tươi trẻ từ sâu bên trong.

Tìm hiểu chung về Sâm Lepidium meyenii

Tên gọi, danh pháp

• Tên Tiếng Việt: Sâm Lepidium meyenii.
• Tên khác: Sâm Củ Maca Peru; Sâm Peru; Củ maca.
• Danh pháp khoa học: Lepidium meyenii. Họ: Brassicaceae.

Đặc điểm tự nhiên

• Phần được khai thác và sử dụng của cây là một cơ quan lưu trữ dạng rễ giả, có hình thái giống như các loại củ cải, bao gồm phần thân rễ và hệ rễ thứ cấp. Cơ quan này thường đạt chiều dài 10 – 14 cm và đường kính 3 – 5 cm, tạo thành một khoang chứa có hàm lượng nước tương đối cao.

Phân bố, thu hái, chế biến

Phân bố

• Sâm Lepidium meyenii có gốc rễ từ các vùng cao nguyên Andean và đã được nhân giống liên tục trong vòng ít nhất 2000 năm; loài này thích ứng tốt với những vùng địa hình cao, được đặc trưng bởi nền đá, ánh sáng mặt trời cường độ cao, gió thổi mạnh và khí hậu khắc nghiệt, những điều kiện không thuận lợi cho nhiều loài thực vật khác.

Thu hái

• Sâm Lepidium meyenii thường được gieo trồng vào giai đoạn hè muộn, cụ thể trong khoảng tháng 11 đến tháng 12 hàng năm, và được thu hoạch trong mùa xuân theo lịch, tức là tháng 6 và tháng 7.

Chế biến

• Sau khi thu hoạch, sâm Lepidium meyenii được để phơi khô bằng phương pháp tự nhiên, quy trình này cho phép bảo quản dược liệu trong thời gian dài kéo dài nhiều năm.

Bộ phận sử dụng

• Phần rễ lưu trữ (cơ quan củ) là bộ phận được áp dụng trong lâm sàng để điều trị bệnh tật.

Thành phần hóa học

• Sâm Lepidium meyenii sở hữu giá trị dinh dưỡng tương đương với các loại hạt ngũ cốc và vượt trội hơn so với nhiều loại rễ củ khác như khoai tây, cà rốt và củ cải trắng. Ở trạng thái tươi, phần rễ này chứa khoảng 80% nước, để lại một tỷ lệ nhỏ cho các thành phần dinh dưỡng còn lại.
• Phân tích chi tiết thành phần của sâm Lepidium meyenii cho thấy: protein chiếm 10,2%, carbohydrate 59%, lipid 2,2% và chất xơ 8,5%. Các yếu tố khoáng chất được ghi nhận có mặt trong maca bao gồm sắt, canxi, đồng và kẽm.
• Rễ sâm Lepidium meyenii cung cấp một hàm lượng đáng kể các axit amin cơ bản thiết yếu cũng như axit béo đa chức năng.
• Các axit béo tự do được phát hiện trong sâm Lepidium meyenii, với các loại chính là axit linoleic, palmitic và oleic. Nhóm axit béo bão hòa chiếm tỷ lệ 40,1% trong khi axit béo không bão hòa đạt 52,7%.
• Sâm Lepidium meyenii chứa các thành phần axit amin bao gồm leucine, arginine, phenylalanine, lysine, glycin, alanin, valine, isoleucine, axit glutamic, serine và axit aspartic.
• Các loại axit amin khác cũng được phát hiện nhưng với nồng độ thấp hơn, gồm có histidine, threonine, tyrosine, methionine, hydroxyproline, proline và sarcosine.

Công dụng của Sâm Lepidium meyenii

Theo y học cổ truyền

Tính vị, quy kinh

• Chưa có nghiên cứu.

Công năng, chủ trị

• Sâm Lepidium meyenii được ghi nhận trong y học cổ truyền với nhiều tác dụng đa chiều như sau:
• Giảm thiểu cảm giác mệt mỏi, hỗ trợ tăng cường sức sống và năng lượng toàn thân.
• Điều hòa hệ thống nội tiết tố nữ, làm giảm các triệu chứng khó chịu trong giai đoạn tiền mãn kinh.
• Cân bằng lại các bất thường chức năng tình dục ở cả hai giới tính nam và nữ.
• Tăng cường khả năng ghi nhớ và tập trung tư duy.

Theo y học hiện đại

Hoạt tính kháng nấm

• Tác dụng chống nấm của dịch chiết Sâm Lepidium meyenii được giải thích thông qua cơ chế liên quan đến sự có mặt của các hợp chất ancaloit imidazole, những chất này có cấu trúc hóa học tương đồng với các chất azol kháng nấm hoặc imidazole như miconazole và các dẫn chất của chúng — những hợp chất được biết đến với khả năng diệt nấm, kháng khuẩn và ức chế vi khuẩn hiệu quả.

Tác dụng bảo vệ thần kinh

• Các công trình nghiên cứu gần đây cho thấy các phytochemical tự nhiên có tiềm năng cải thiện chức năng nhận thức ở các bệnh nhân sau đột quỵ. Những dữ liệu hiện có chỉ ra rằng một chế độ ăn giàu các hoạt chất thực vật có thể hỗ trợ phục hồi suy giảm nhận thức ở cả động vật lão hóa và con người.
• Dịch chiết methanolic của Sâm Lepidium meyenii, sau khi được tái chiết bằng n-pentan (98%), đã được sử dụng để đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh tại mức độ tế bào.
• Sự ức chế stress oxy hóa thông qua dịch chiết Sâm Lepidium meyenii cho thấy những tính chất bảo vệ thần kinh tiềm năng.
• Các gốc tự do phản ứng từ oxy (ROS) và nitơ (RNS) — bao gồm các dạng superoxide, gốc hydroxyl, peroxyl, H₂O₂ và peroxynitrite — được liên kết với cơ chế khởi phát của các rối loạn thoái hóa thần kinh do sản xuất quá mức và giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh kích thích. Sâm Lepidium meyenii có khả năng gián tiếp ngăn chặn hình thành ROS/RNS qua cơ chế điều biến giải phóng chất dẫn truyền thần kinh, từ đó bảo vệ tế bào khỏi các thay đổi bệnh lý.
• Nghiên cứu của Cisneros, Rodrigo và cộng sự đã tiến hành trên 24 con chuột được phân bổ ngẫu nhiên vào các nhóm khác nhau để đánh giá ảnh hưởng của Sâm Lepidium meyenii đối với bệnh tiểu đường. Các động vật được cho tiêu thụ 4g và 6g bột Sâm Lepidium meyenii hàng ngày, sau đó so sánh với nhóm đối chứng mắc bệnh tiểu đường được điều trị bằng thuốc.
• Liều dùng 6g/ngày làm giảm nồng độ glucose từ 35 đến 57,8%, trong khi liều 4g/ngày cho thấy mức giảm từ 20 đến 34,4%.
• Rodrigo và cộng sự cũng ghi nhận sự gia tăng đáng chú ý trong nồng độ insulin ở các động vật tiểu đường so với nhóm đối chứng được điều trị bằng thuốc.

Khả năng sinh sản

• Các cộng đồng bản địa tin tưởng rằng Sâm Lepidium meyenii có thể tăng cường sinh lực và hỗ trợ điều trị vô sinh, đặc biệt được các dân tộc vùng cao nhấn mạnh trong việc cải thiện hoạt động tình dục và nâng cao khả năng sinh sản. Những sản phẩm được tách chiết từ Sâm Lepidium meyenii được khuyến cáo sử dụng nhằm tăng cường khả năng sinh sản và như một chất kích thích tình dục.
• Gonzales và cộng sự đã tiến hành một nghiên cứu song song, ngẫu nhiên, mù đôi, có nhóm đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần, so sánh điều trị tích cực với các liều khác nhau của Sâm Lepidium meyenii. Các nam giới tuổi từ 21 đến 56 được uống Sâm Lepidium meyenii ở một trong hai liều: 1500mg hoặc 3000mg hoặc giả dược. Các nhóm được đánh giá ở các thời điểm 4, 8 và 12 tuần điều trị. Sự cải thiện ham muốn tình dục được ghi nhận sau 8 tuần điều trị.

Tác dụng chống oxy hóa

• Giống như nhiều loài thực vật khác, Sâm Lepidium meyenii chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa. Nồng độ của các hoạt chất này thay đổi tùy thuộc vào thành phần đất, điều kiện sinh thái của lứa cây, thời kỳ thu hoạch, quy trình sấy khô và phương pháp khai thác. Các hợp chất này bao gồm phenol, glucosinolate, alkamide và polysaccharide, mỗi loại đóng vai trò khác nhau trong quá trình chuyển hóa và thể hiện tính chất chống oxy hóa trong các mô hình khoa học.
• Thông qua các nghiên cứu in vitro, tác dụng chống oxy hóa được xác định chủ yếu bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm đo lường khả năng khử sắt, năng lực thu gom gốc hydroxyl, và khả năng ức chế quá trình peroxy hóa lipid.

Trí nhớ và học tập

• Các mô hình thí nghiệm trên động vật đã chứng minh rằng Sâm Lepidium meyenii mang lại tác dụng có lợi đối với quá trình học tập và trí nhớ. Dược liệu này cải thiện khả năng học hỏi và ghi nhớ ở các con chuột.
• Sâm Lepidium meyenii giúp phục hồi suy giảm trí nhớ nhờ vào hoạt động chống oxy hóa mạnh mẽ và khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase (Ache).

Bệnh viêm xương khớp

• Trong một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên trên 95 bệnh nhân viêm xương khớp, sự kết hợp giữa cây vuốt mèo (300mg) và Sâm Lepidium meyenii (1500mg) được sử dụng hai lần mỗi ngày trong vòng 8 tuần, sau đó so sánh với phương pháp điều trị glucosamin sulfat. Cả hai phương thức điều trị đều cho thấy cải thiện đáng kể về tình trạng đau, cứng khớp và chức năng vận động ở bệnh nhân.
• Sâm Lepidium meyenii được đánh giá cao trong các tài liệu khoa học về khả năng điều trị một số bệnh lý và rối loạn chức năng. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu hụt các nghiên cứu lâm sàng trên người và ứng dụng thực tiễn của Maca trong các sản phẩm thực phẩm để có thể đánh giá đầy đủ các tiềm năng dược lý của nó.

Liều dùng và cách dùng Sâm Lepidium meyenii

• Sâm Lepidium meyenii về bản chất được phân loại là thực phẩm chức năng, do đó khi có mục đích sử dụng nhằm hỗ trợ điều trị bệnh lý, người dùng cần được tư vấn từ các chuyên gia y tế để điều chỉnh liều lượng phù hợp (tăng hay giảm) theo tình trạng sức khỏe cụ thể.
• Lá của cây Sâm Lepidium meyenii có thể được chế biến qua nấu nướng hoặc sấy khô bảo quản. Dạng sử dụng đa dạng bao gồm pha nước uống, nấu canh, chiết xuất lỏng, cũng như được chế thành bột để bổ sung vào các sản phẩm thực phẩm khác nhằm tăng giá trị dinh dưỡng.

Bài thuốc kinh nghiệm

• Hiện tại chưa có các bài thuốc kinh nghiệm được ghi chép.

Lưu ý khi dùng Sâm Lepidium meyenii

• Sử dụng Sâm Lepidium meyenii vượt quá liều lượng khuyến cáo có thể dẫn đến một số phản ứng không mong muốn như bồn chồn, rối loạn giấc ngủ, khó chịu ở vùng dạ dày, cảm giác sôi động quá mức, nhịp tim tăng nhanh, ợ nóng và tăng huyết áp.
• Những nhóm đối tượng có nhu cầu đặc biệt như người mắc bệnh mãn tính, có tiền sử dị ứng, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cần phải được tư vấn từ các chuyên gia y tế trước khi sử dụng Sâm Lepidium meyenii.

Nguồn tham khảo

https://pubs.rsc.org/en/content/articlehtml/2020/fo/c9fo02732g

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21977053/

https://caythuoc.org/sam-maca-tang-sinh-ly-chon-loai-nao-va-luu-y-gi-khi-dung.html