Hạnh nhân đắng: Vị thuốc hỗ trợ giảm ho, hen suyễn hiệu quả

Hạnh nhân đắng là vị thuốc hỗ trợ giảm ho, hen suyễn hiệu quả, với thành phần hóa học giàu amygdalin và enzym emulsin. Vị thuốc này có tác dụng ức chế các cơn hen phế quản, thúc đẩy nhu động ruột và cải thiện tình trạng táo bón, thường được sử dụng với liều lượng 4,5-9g mỗi ngày.

Tìm hiểu chung về Hạnh nhân đắng

Tên gọi, danh pháp

• Tên Việt: Hạnh nhân đắng.
• Các tên gọi khác: Bitter Almond Oil; Bitter Almond Tree; Bittere Amandel; Bittere Mandel; Bittere Mandeln; Bittere-Amandelboom; Bittermandel; Bittermandelbaum;…
• Danh pháp khoa học: Prunus amygdalus var. amara.

Đặc điểm tự nhiên

• Cây mơ đạt chiều cao từ 3 – 5 m, mang lá hình tim với đỉnh nhọn, mép lá có các răng cưa nhỏ. Vào mùa xuân, cây ra hoa với màu trắng hoặc hồng nhạt, toả mùi thơm đặc trưng. Quả có dạng hạch tròn, kích thước khoảng 2 – 3 cm, bề mặt ngoài phủ lông tơ mịn. Khi chín, quả chuyển sang màu vàng, có một rãnh chạy dọc rõ rệt, bên trong là thịt quả dính chặt vào hạt cứng nâu. Hạt có hình tim dẹp với chiều dài 1 – 1,9 cm, chiều rộng 0,8 – 1,5 cm, độ dày 0,5 – 0,8 cm. Bề mặt hạt mang màu vàng nâu hoặc nâu sẫm, một đầu nhẵn mịn còn một đầu tròn, hai mặt bên không đối xứng nhau.

Phân bố, thu hái, chế biến

• Theo tư liệu Những vị thuốc và cây thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi), cây mọc hoang và được canh tác rộng rãi ở các địa phương như Chùa Hương (huyện Mỹ Đức, Hà Tây), Nam Định, Hà Nam (huyện Kim Bảng), Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Ngoài Việt Nam, dược liệu này còn phân bố ở nhiều quốc gia trên toàn thế giới bao gồm Úc, Trung Quốc, Nhật Bản. Thời kỳ thu hái là tháng 3 – 4 (âm lịch tháng 2 – 3) khi quả mơ chín (vỏ chuyển vàng); quả được hái về sẽ được loại bỏ hoàn toàn thịt và vỏ bao ngoài nhân, sau đó phơi khô và giã nhỏ vụn. Có hai loại quả mơ chính là mơ trắng (bạch mai) và mơ đen (ô mai), mỗi loại có quy trình chế biến riêng biệt.
• Quả (Fructus Armeniacae): Thường được thu hái vào đầu mùa hè, sau khi hái có thể sử dụng tươi hoặc ngâm trong rượu. Ngoài ra, dược liệu có thể được chế biến bằng phương pháp muối rồi phơi hoặc sấy khô (gọi là diêm mai) hoặc chế thành Ô mai.
• Hạt (còn được gọi Khổ hạnh nhân): Được giã để lấy nhân, ép để thu dầu (dầu Hạnh nhân), phần bã còn lại được trộn với nước có cồn để chiết xuất nước cất Hạnh nhân.

Bộ phận sử dụng

• Hạt được lấy từ quả mơ chín sau khi loại bỏ vỏ ngoài cứng, đã được phơi nắng hoặc sấy khô.

Thành phần hóa học

• Quả chứa nhiều acid hữu cơ bao gồm acid citric, acid tartric, cùng với carotenoid, flavonoid, vitamin C và acid panganic (vitamin B15) — những thành phần này đóng vai trò quan trọng trong hoạt tính sinh học của dược liệu.
• Nhân hạt bao gồm chủ yếu các lipid cùng với glucosid có độc tính (amygdalin) và enzym emulsin, những hoạt chất này có liên quan trực tiếp đến tác dụng dược lý của dược liệu.
• Lá tích tụ các flavonoid như quercitrin, kaempferol và các acid phenolic gồm acid cafeic, acid p-coumaric.

Công dụng của Hạnh nhân đắng

Theo y học cổ truyền

• Theo kinh nghiệm dân gian và tài liệu y học cổ truyền, hạnh nhân đắng có vị đắng, tính ôn hơi, chứa độc ít, quy vào kinh phế và đại tràng. Các tác dụng lâm sàng bao gồm:
• Ức chế các cơn hen phế quản và bình suyễn, đồng thời thúc đẩy nhu động ruột và cải thiện tình trạng táo bón.
• Điều trị các kiểu ho khác nhau — bao gồm ho do phong hàn tấn công, ho từ phong nhiệt, ho suyễn xuất phát từ phế nhiệt, cũng như táo bón do tràng có dấu hiệu khô hạn.

Theo y học hiện đại

• Cơ chế giảm ho suyễn được giải thích thông qua sự thủy phân của glucosid có trong nhân hạt, tạo ra cyanhydric acid — hoạt chất này phát huy tác dụng ức chế nhẹ lên trung khu hô hấp.
• Dược liệu cũng ức chế hoạt động của enzym pepsin, từ đó phát huy tác dụng làm ướt và thông thoáng đường ruột.

Liều dùng và cách dùng Hạnh nhân đắng

• Liều lượng khuyến cáo hằng ngày nằm trong khoảng 4,5 – 9 g, có thể sử dụng dưới hình thức sắc nước hoặc kết hợp với các dược liệu khác trong các bài thuốc phức hợp.
• Lưu ý kỹ thuật: Khổ hạnh nhân chỉ được thêm vào giai đoạn cuối cùng, sau khi các dược liệu khác đã sắc gần xong.
• Cần phân biệt rõ ràng: Sao hạnh nhân được dùng riêng để điều trị ho, không áp dụng cho trường hợp táo bón.

Bài thuốc kinh nghiệm

Điều trị hen phế quản, bình suyễn

Thành phần: Khổ hạnh nhân, tô diệp, cát cánh, chỉ xác, quất bì, gừng sống, pháp bán hạ, đại táo mỗi loại 8 g; phục linh, tiền hồ mỗi loại 12 g.

Cách dùng: Sắc uống.

Hoặc

Thành phần: Cam hạnh nhân 200 g, nước ép gừng tươi 80 g, tử uyển 63 g, ngũ vị tử 63 g, vỏ rễ dâu 70 g, bối mẫu 70 g, mộc thông 70 g.

Cách dùng: Sắc với nước và cô đặc, sau đó pha trộn với ít mật ong cô thành dạng cao. Dùng hàng ngày 1 – 2 thìa.

Nhuận tràng, thông đại tiện

Thành phần: Hạnh nhân, bá tử nhân, hỏa ma nhân mỗi thứ 12 g.

Cách dùng: Sắc uống. Chỉ định cho táo bón ở người cao tuổi và phụ nữ trong giai đoạn phục hồi sau sinh.

Lưu ý khi dùng Hạnh nhân đắng

• Tuyệt đối không sử dụng hạnh nhân đắng cho những bệnh nhân có tình trạng tiêu chảy hoặc rối loạn đường ruột.
• Việc vượt quá liều lượng khuyến cáo tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng — liều tối đa an toàn ở người trưởng thành là 12g, còn trẻ em không vượt quá 4g.
• Hạnh nhân đắng chứa amygdalin, một glucoside cyanogenic mà khi tiếp xúc với các enzyme tiêu hóa và dịch dạ dày sẽ phân hủy tạo ra acid xyanhydric (HCN) cùng aldehyd benzoic (hoạt chất long đờm). Chất HCN đặc biệt nguy hiểm do tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, gây hưng phấn ban đầu, tiếp đó ức chế hoạt động thần kinh dẫn đến co thắt cơ, hôn mê và các biến chứng nặng nề khác.
• Trong trường hợp ngộ độc xảy ra, có thể dùng nước sắc từ 100 – 125g vỏ cây mơ để giải độc.
• Tuyệt đối không dùng hạnh nhân đắng ở dạng tươi sống vì mức độ nguy hiểm ngộ độc cực kỳ cao.
• Mặc dù hạnh nhân đắng có nguồn gốc từ tự nhiên, dược liệu này vẫn sở hữu chỉ định, chống chỉ định và tác dụng phụ cần được quan tâm. Người bệnh và người thân không nên tự phán đoán hoặc tuân theo các bài thuốc kinh nghiệm mà chưa được xác minh.
• Cần tìm kiếm tư vấn từ các chuyên gia y tế để đánh giá tình trạng sức khỏe cụ thể của bản thân, từ đó nhận được hướng dẫn sử dụng an toàn và phù hợp.

Nguồn tham khảo

1) https://duocdienvietnam.com/kho-hanh-nhan/

2) https://suckhoedoisong.vn/hanh-nhan-tri-hen-phe-quan-169112400.html

3) https://mplant.ump.edu.vn/index.php/mo-prunus-armeniaca-rosaceae/.

4) Những vị thuốc và cây thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.