Mộc thông là gì? Tìm hiểu về mộc thông

Mộc thông là gì? Tìm hiểu về mộc thông

Mộc thông là một loại dược liệu quý trong Đông y, có dạng dây leo, công dụng chính là lợi tiểu, thông kinh, thông sữa, trị thấp nhiệt bàng quang, tiểu buốt, kinh nguyệt bế tắc và ít sữa. Tuy nhiên, tên gọi “mộc thông” có thể chỉ nhiều loại cây khác nhau, chủ yếu là các loài thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae) hoặc họ Mộc hương (Aristolochiaceae) ở Trung Quốc. 

Tên gọi của mộc thông (danh pháp)

Trên thị trường dược liệu, có nhiều loài cây khác nhau được gọi tên là mộc thông, nhưng loài được sử dụng chính thống và an toàn nhất thường là:

• Tên tiếng Việt: Mộc thông, Thông thảo (cần phân biệt với cây Thông thảo thân xốp), Quan mộc thông.
• Tên khoa học: Hocquartia manshuriensis (Kom.) Nakai (thuộc họ Aristolochiaceae) hoặc Akebia quinata (Thunb.) Decne (thuộc họ Lardizabalaceae – loài này được gọi là mộc thông mẫu đơn).
• Họ: mộc thông (Lardizabalaceae) hoặc Thanh mộc hương (Aristolochiaceae).

Đặc điểm tự nhiên của mộc thông

Mộc thông là loại dây leo bằng thân gỗ, có thể dài tới 7 – 10m. Thân cây hình trụ, vỏ ngoài màu xám nâu hoặc nâu nhạt, bề mặt thường có các nếp nhăn dọc và lỗ bì nhỏ nổi rõ. Khi thân cây già đi, lớp vỏ có thể nứt nhẹ.

Lá mộc thông mọc cách, là loại lá kép chân vịt với thường 3 – 5 lá chép mọc trên một cuống dài. Lá chép hình trứng hoặc hình mác, mép lá nguyên hoặc có răng cưa rất thưa, mặt trên xanh thẫm, mặt dưới nhạt hơn. Hoa mọc thành chùm ở nách lá, hoa đơn tính cùng gốc. Hoa có màu tím nhạt hoặc tím sẫm, mùi thơm nhẹ.

Bộ phận quan trọng nhất là phần thân gỗ. Khi cắt ngang thân cây mộc thông, chúng ta sẽ thấy cấu trúc rất đặc biệt: các mạch gỗ sắp xếp tỏa tròn như nan hoa bánh xe, ở giữa là tủy nhỏ hoặc rỗng nhẹ. Chính cấu trúc “thông suốt” này là đặc điểm để nhận dạng dược liệu thật. Quả của cây hình bầu dục, khi chín có màu tím hoặc nâu, bên trong chứa nhiều hạt đen.

Bộ phận sử dụng của mộc thông

Trong y dược, bộ phận được sử dụng là thân gỗ khô (Caulis Akebiae hoặc Caulis Aristolochiae). Những đoạn thân cây cứng, chắc, không bị mục nát, có vân nan hoa rõ ràng và không có lõi xốp quá lớn là loại đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Mộc thông phân bổ, thu hái, chiết suất, chế biến như thế nào?

• Phân bố: mộc thông mọc hoang tại các vùng núi cao có khí hậu mát mẻ và ẩm ướt. Dược liệu này tập trung nhiều nhất ở các tỉnh miền núi Trung Quốc. Tại Việt Nam, một số vùng núi cao phía Bắc cũng có sự xuất hiện của các loài tương tự, nhưng chủ yếu vẫn phải nhập khẩu để phục vụ nhu cầu làm thuốc.
• Thu hái: Người dân thường thu hoạch mộc thông vào mùa thu hoặc mùa đông. Lúc này nhựa cây đã ngưng chảy mạnh, thân gỗ chắc và tích tụ nhiều dược chất nhất. Sau khi chặt về, người ta cắt bỏ cành lá, bỏ phần ngọn và rễ, chỉ lấy phần thân già.

Chế biến và chiết xuất:

1. Sơ chế: Thân cây tươi được cạo bỏ lớp vỏ bần bên ngoài, rửa sạch.
2. Thái phiến: Khi thân còn hơi ẩm, người ta thái thành từng phiến mỏng (ngang hoặc chéo) để lộ rõ các mạch nan hoa.
3. Phơi khô: Phiến mộc thông được phơi trong bóng râm hoặc sấy ở nhiệt độ thấp để giữ được màu sắc tự nhiên và hoạt chất.
4. Chiết xuất: Trong nghiên cứu dược lý hiện đại, mộc thông được chiết xuất bằng nước hoặc dung môi hữu cơ để thu lấy nhóm saponin và kali để bào chế các loại thuốc lợi tiểu.

Thành phần hóa học của mộc thông

Dược tính của mộc thông được quyết định bởi sự hiện diện của các hoạt chất sau:

• Saponin (Akeboside): Đây là nhóm chất quan trọng nhất, mang lại tác dụng lợi tiểu và kháng viêm mạnh mẽ.
• Tannin: Giúp se niêm mạc và hỗ trợ kháng khuẩn đường tiết niệu.
• Muối Kali: Hàm lượng Kali cao giúp tăng cường quá trình bài tiết nước tiểu.
• Aristolochic Acid: Lưu ý quan trọng là một số loài mộc thông (họ Aristolochiaceae) có chứa hoạt chất này. Ở liều cao hoặc dùng lâu ngày, nó có thể gây độc cho thận. Do đó, y học hiện đại ưu tiên sử dụng loài Akebia (Mộc thông mẫu đơn) không chứa hoặc chứa cực ít acid này.
• Các hợp chất khác: Chứa một lượng nhỏ tinh dầu và các dẫn xuất oleanane hỗ trợ quá trình lưu thông khí huyết.

Công dụng chính của mộc thông

Dựa theo y học cổ truyền

Theo Đông y, mộc thông có vị đắng, tính hàn. Quy vào các kinh Tâm, Tiểu trường, Bàng quang.

• Lợi niệu thông lâm: Đây là công dụng hàng đầu, dùng để chữa các chứng tiểu tiện đau buốt, tiểu dắt, nước tiểu đỏ, phù thũng do nhiệt độc tích tụ ở bàng quang.
• Thông kinh hạ sữa: Giúp phụ nữ sau sinh bị tắc tia sữa, thiếu sữa hoặc đau vú do khí huyết không lưu thông. Đồng thời giúp điều hòa kinh nguyệt, trị chứng bế kinh.
• Thanh tâm hỏa: Dùng khi tâm hỏa vượng gây ra loét miệng, sưng lợi, mất ngủ hoặc tâm phiền ý loạn.
• Trừ phong thấp: Hỗ trợ giảm đau nhức các khớp xương do thấp nhiệt gây ra.

Dựa theo y học hiện đại

Y học hiện đại đã nghiên cứu và xác nhận một số tác dụng dược lý của mộc thông:

1. Tác dụng lợi tiểu rõ rệt: Làm tăng khối lượng nước tiểu và hỗ trợ đào thải các chất cặn bã, muối dư thừa ra khỏi cơ thể thông qua thận.
2. Kháng khuẩn, kháng viêm: Chiết xuất nước của mộc thông có khả năng ức chế một số loại vi khuẩn gây viêm đường tiết niệu và các loại nấm gây bệnh ngoài da.
3. Tác dụng hạ sốt: Nhờ khả năng thanh nhiệt và tăng bài tiết, dược liệu giúp hỗ trợ hạ thân nhiệt trong các trường hợp sốt nhẹ do nhiễm trùng.
4. Hỗ trợ tim mạch: Ở liều lượng thấp, một số hoạt chất trong mộc thông giúp tăng nhẹ sức co bóp cơ tim và giãn mạch, giúp cải thiện tuần hoàn.

Liều dùng và cách dùng mộc thông an toàn, khoa học

Việc sử dụng mộc thông cần sự chính xác để đạt hiệu quả mà không gây hại cho thận:

• Liều dùng khuyến cáo: Thông thường từ 4g – 12g mỗi ngày dưới dạng thuốc sắc. Không nên dùng quá 15g mỗi ngày trừ trường hợp có chỉ dẫn đặc biệt.
• Cách dùng:
• Thuốc sắc: Thường phối hợp với các vị thuốc như xa tiền tử, sinh địa, cam thảo. Nên sắc kỹ để hoạt chất tan hết vào nước.
• Dùng ngoài: Nấu nước đặc để rửa vùng bị loét miệng hoặc các vùng da bị viêm nhiễm.
• Thông sữa: Thường sắc cùng với chân giò lợn hoặc các vị thuốc thông sữa khác như bồ công anh, thông thảo.

Những điều cần lưu ý khi sử dụng mộc thông

Mộc thông là vị thuốc có dược tính mạnh và có những kiêng kỵ đặc biệt:

• Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ có thai: Do tính chất “thông hạ” mạnh mẽ, vị thuốc này có thể gây kích thích tử cung dẫn đến nguy cơ sảy thai.
• Thận trọng với người suy thận: Do một số loài có chứa Aristolochic Acid gây độc cho thận, những người có tiền sử bệnh thận mãn tính tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
• Người có tỳ vị hư hàn: Những người bụng hay lạnh, tiêu chảy, tiêu hóa kém nên hạn chế dùng vì tính hàn của thuốc dễ gây đau bụng.
• Không dùng lâu ngày: Không nên uống liên tục quá 2 tuần để tránh làm tổn thương thận khí.
• Phân biệt dược liệu: Cần mua tại các cơ sở uy tín để tránh nhầm lẫn giữa mộc thông an toàn và các loài có độc tính cao.

Tham khảo một số bài thuốc có chứa mộc thông

1. Bài thuốc Đạo xích tán (Trị tiểu buốt, tiểu đỏ, loét miệng): Thành phần: mộc thông 8g, sinh địa 12g, cam thảo ngọn 4g, trúc diệp 8g. Sắc uống. Bài thuốc này cực kỳ hiệu quả trong việc thanh lọc nhiệt độc từ tâm xuống tiểu trường.
2. Bài thuốc trị tắc tia sữa, thiếu sữa: Thành phần: mộc thông 12g, bồ công anh 12g, chân giò lợn 1 cái. Hầm kỹ, ăn cả cái và nước. Giúp thông tuyến sữa và bồi bổ cho sản phụ.
3. Bài thuốc trị phù thũng, tiểu dắt: Thành phần: mộc thông 10g, xa tiền tử 10g, phục linh 12g. Sắc uống hàng ngày giúp lợi tiểu mạnh và giảm sưng phù chân tay.
4. Bài thuốc trị đau nhức khớp do thấp nhiệt: Thành phần: mộc thông 8g, hoàng bá 10g, thương truật 10g. Sắc uống giúp tiêu viêm và giảm đau tại các khớp bị sưng nóng đỏ.

Nguồn tham khảo:

• Hệ thống Nhà thuốc Long Châu: https://www.google.com/search?q=nhathuoclongchau.com.vn
• Tra cứu dược liệu: tracuuduoclieu.vn
• Đại học Y Dược TP.HCM: mplant.ump.edu.vn
• Trung tâm Thuốc: trungtamthuoc.com

Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.